м. боруллуо, хара тойон.

көр боруллуо
Тыҥырахтаах көтөрдөртөн андаатары барыллыа наһаа сойуолаһар. ТСКБ
Арай эмискэ оҕолортон чугас соҕуһунан туох эрэ хараны тыҥырахтаан барыллыа сири кырсынан дапсыҥнаан ааһан эрэр эбит. Чэчир-85

нута өлүү — дьэҥкэ өлүү диэн курдук (көр дьэҥкэ)
Боруллуо кырдьан өлөрүгэр этэ дьэҥкэ (нута өлүү) буолан, хоргуна ууллан, үс сыл уста тыгар сыххаран сытар. СГФ СКТ

сылбый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Холкуос бэрэссэдээтэлэ Кууһума, бөлүүн түүннэри айаннаан киирэн, балаҕадыйан, …… аат эрэ харата босхо-босхонон үктэнэн, улахан уулусса устун сылбыҥнаан иһэр. А. Софронов
Сытыган сымары сытырҕаан Сытыы бөрө сылбыҥныыра, Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруоҥнуура. С. Зверев
Солоҥдо уулаах отоннору, Соруйан өрө-таҥнары Тамныы-тамныы сырбаҥнаата, Тахсан-киирэн сылбыҥнаата. И. Эртюков

туохт. Биир сиргэ өр сылдьан, олорон, күөлэһийэн сири дэлби тэбис. ☉ Лежать, валяться долго на одном облюбованном месте, вытоптать кругом землю
Эһэ бултаабыт куһун оҕолорун мунньан, кэккэлэһиннэри уурталаан баран хаалларбыта буолаарай диэн, бэҕэһээ киэһэ эһэ сынаҕалаабыт сирин тиийэн көрүөлээбитэ. Далан
Сытыган сымары сытырҕаан Сытыы бөрө сылбыҥныыра, Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура. С. Зверев

сыһ.
1. Тэнийэр гына, тэнитэ тардан. ☉ Раскрывая, растягивая, разворачивая что-л. вширь
Оксана кумааҕытын тэниччи тарда-тарда, …… ааҕан барда. Суорун Омоллоон
[Боруллуо] икки кынатын тэниччи тартахха, уһуна икки миэтэрэттэн тахсар. Багдарыын Сүлбэ
Эһэ, таарбаҕан, дьабарааскы, уу күтэрин уонна чыс тириитэ тэниччи биитэр көбүөрдүү тиириллэр. Булчуттарга к.
2. көсп. Ымпыгар-чымпыгар тиийэ, толорутук, сиһилии, уһуннук-киэҥник. ☉ Очень подробно, развёрнуто
[Историк] норуот олоҕун, долгуйууларын, сирдьиттэрин туһунан тэниччи кэпсиир. Н. Габышев
[Тииттээх — Тэрэнтэйгэ:] Тэниччи сонуҥҥун кэпсээриий. С. Тимофеев

1. аат.
2. Олус түктэри быһыы, киһи сүөлүргүүр суола, дьыалата. ☉ Скверный, дурной, ужасный поступок; безобразие
   Манна дьиэҕэ буолбут дьаабыны биһигиттэн бэйэбититтэн атын ким да билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Дьон үксэ ынырык дьаабыттан [бандьыыттар дьону сэймэктээбиттэриттэн] хараастан дьиэлэригэр тарҕастылар. Амма Аччыгыйа
   Чугаспытыгар сэнэрээттэр түһэн дэлбэритэ тэптилэр. Киһи төбөтүн өндөппөт дьаабыта буолла. И. Сосин
3. Туох эмэ ис дьиҥэ, бэрээдэгэ (үксүгэр мэлдьэх суолталаах этиилэргэ сөбүлээбэт дэгэттээх тут-лар). ☉ Состояние, ход чего-л. (преим. употр. в контексте отриц. с оттенком недовольства, осуждения)
   Ээ, суох доҕор, мин бэйэм даҕаны дьаабытын билбэккэ сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Куһаҕан, түктэри; мөлтөх, мөкү. ☉ Плохой, безобразный; скверный, дурной
   Таҥас-сап өттүнэн дьаабы киһи буолбут. Күннүк Уурастыырап
   Дьаабы таҥастаах, дьүдьэх дьүһүннээх Боруукай балта …… саккыраан киирдэ. Болот Боотур
   Эйиэхэ бэрт элбэх дьон сылдьарын көрөбүн, ол гынан баран итириктээһин уонна дьаабы быһыылар тахсыбаттар. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Дьаабытыттан ааспыт - куһаҕан быһыыламмыт, уруккутуттан түктэри өттүгэр уларыйбыт. ☉ Измениться в худшую сторону; потерять человеческий облик
   Өрүүскэ дьаабытыттан ааһан сылдьар: ол-бу дьону барыларын кытта орооһор. Күндэ
   ср. тюрк. йабыҕ, ябык 'плохой; худой, тощий'
5. сыһ. суолт. Сиэрэ суох, киһи сүөлүргүөх. ☉ Очень, слишком, чересчур, чрезмерно
   Дьаабыта суох кыра. Боруллуо тойон баартын кэннэ, Чаркый [чөркөй] диэн ааттаах, дьаабыта суох аччыгый кус, Боруллуо хотунугар иннигэр-кэннигэр түһүтэлээтэ. Саха фольк. Дьыалата суох тыыллаҥныы, Дьаабыта суох дьааһыйыы - Манна эбит! П. Тобуруокап

сойуолаа диэнтэн холб. туһ. Көрбүппүт икки мохсоҕол боруллуону сойуолаһан иһэллэр. Н. Якутскай
Эн миигин тоҕо сойуолаһаргын билэбин, эриэн искин тиэрэ тардар үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын, ол иһин. Е. Неймохов
Генерал-губернатор Неустроевы хайаан да өлөртөрөргө хатааннаһан туран сойуоласпыт. П. Филиппов

туохт.
1. Илиилэргин хардары-таары иннин-кэннин диэки биэтэҥнэт (хаамаргар көмөлөһүннэрэн). ☉ Размахивать руками (при ходьбе)
Катя, санаата улаханнык көммүт киһилии, тайаарыччы дайбаан бара турда. Амма Аччыгыйа
Өксүү умса туттан баран, сыыйа соҕус туора дайбаан истэ. Н. Заболоцкай
[Чыычаахап] сыыһа-халты тэбинэн, тэлиэс-былаас дайбаан, дьиэлээн истэ. ДьИэБ
2. Кынаккынан киэҥник сапсын. ☉ Широко размахивать крыльями
Кыталыктыыр кыылым Кыырай маҥан халлааны Кырсынан дайбаан, Кырдалым ортотугар Кынтас гына түстэ. Саха нар. ыр. I
Боруллуо тэлиэс-былаас дайбаан, бэйэтин кыаммакка, ууга түһэн барда. Н. Якутскай
Сорох дьылларга, халыҥ хаары кыайан олоомуна, үөр үксэ кэриэтэ көҥүлүнэн дайбаан күн сириттэн сүтэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. Тугунан эмэ далайан оҕус. ☉ Бить, ударять чем-л. с размаху; косить (траву)
[Макаар:] Күүлэйгэ дьэ Күлүк Хара биһикки утуу-субуу түһэн дайбаан киирэн бардыбыт. А. Софронов
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрүттэрин быһыта дайбаан тэллэҥнэспитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Дьаамсык атын кымньыынан дайбаата. С. Васильев
Дьээдьэ Митяй саабылатынан дайбаары мүччү тутан кэбистэ. АС НИСК
△ көсп. Оҕус, кырбаа, охсуолаа. ☉ Бить, ударять, колотить
Дьүкээбил дьэ Дьыл Оҕуһун иккис муоһун туура дайбаан түһэрэр. Н. Якутскай
[Лиэп Буудап] Тиэхээни сирэйгэ дайбаата, Охторон түөһүттэн тэбиннэ. Эрилик Эристиин
Уламдьы ыгым уоҕар баай тойон илин тииһин көтүрү дайбаабыта. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Тугу эмэ аһара толор, куоһара оҥор. ☉ Перевыполнить, превысить установленную норму, сделать что-л. сверх положенного
Күнүс биир чааска диэри хаһыат биир балаһатыгар чугаһыыр матырыйаалы дайбаан кэбиспитэ. С. Никифоров
Кытаатыҥ, уолаттар, быыппастан Былааҥҥытын дайбааҥ аһара! Д. Апросимов
♦ Аһара дайбаа кэпс. - сиэри таһынан быһыылан, бэйэҕин үрдүктүк санан. ☉ Вести себя высокомерно или чересчур вольно, свободно, развязно
Сыыһа-халты хардыылаабыт, Арыт аһара дайбаабыт Итэҕэстэриҥ үлүгэр Эйигин эргийэллэр. С. Данилов
«Аар-саарга аатырдыбыт!» - дии-дии Аһара дайбаан, наһаа баран Аччыгыйдары, кыралары Атаҕастыыр буолумаарыҥ. Р. Баҕатаайыскай
[Учуонай дьахтар] Аймахтарбын куоттум диэн Аһара дайбаабат. «ХС»
◊ Булгу дайбаа көр булгу. Эһэ үүнэн турар титириги булгу дайбаабыт
п.-монг. даби, бур. дэби

1. көр дьэҥкир
2. Тимир кытыылаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (тааб.: хобордоох, арыы, алаадьы). Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
   Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн. Н. Заболоцкай
3. көр дьэҥкир
   2
   Дьыбардаах дьэҥкэ сарсыарда хойдубут тымныы салгын кымыстыы уймахтанар. Амма Аччыгыйа
   Сааскы дьэҥкэ Сарсыардаҕа Сайдам хоһоон Сатараата. Күннүк Уурастыырап
   Лоокуут чөкчөҥө саҥата …… күөх дьэҥкэ халлаантан таҥнары кутуллубута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Сэдэх мастаах-оттоох, сырдаан көстөр, сэндэҥэ. ☉ Редкий, хорошо просматриваемый (о лесе)
   Талах тулата ыраахха диэри дьэҥкэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Күн уота дьэҥкэ тииттэр быыстарынан дьэрэличчи тыган турар. Т. Сметанин
   Кини иһирик ойуурга киирбэккэ, наар дьэҥкэ тыаны батыһан истэ. А. Сыромятникова
5. көсп. Мунааҕа суох, чуолкай, ырылыччы көстөн (биллэн) турар, үчүгэйдик өйдөнөр; булкуура суох, ырылхай. ☉ Четкий, ясный, понятный
   «Саҥа ырыалар» …… олоҕу тутууга тус бэйэнэн кыттыы суруйааччы айар үлэтигэр үтүө сабыдыаллааҕын дьэҥкэ туоһута. Софр. Данилов
   Беляев дьэҥкэ, быһаарыылаах этиитэ …… саарбаҕалааһыны суох оҥорбута. В. Протодьяконов
   [Ньукулааскы] үрдүк идеяҕа бэриниилээҕинэн, өйө-санаата дьэҥкэтинэн уратылаах киһи. И. Никифоров
6. көсп. Ыраас, чуолкайдык иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Чистый, хорошо слышимый, внятный (о голосе, речи)
   Тойон хотой обургу …… Ыраас дьэҥкэ куолаһынан Саҥаран чаҥырҕатта. Саха нар. ыр. III
   Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын, күлүүтүн истэрбит иһин - биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
   Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
   ◊ Дьэҥкэ өлүү эргэр. - киһи иһигэр эбэтэр этигэр уу үөскүүр ыарыыта. ☉ Скопление жидкости в полостях и тканях тела при болезнях сердца, почек и др., водянка
   Боруллуо кырдьан өлөрүгэр этэ дьэҥкэ өлүү буолан хоргуна ууллан үс сыл устатыгар сыххаран сытар. Саха сэһ. I