Якутские буквы:

Якутский → Русский

боһомо

уст. крупный рогатый скот и лошади; тоҕус боһомону аҕалбыт он привёл девять голов крупного скота.

Якутский → Якутский

боһомо

  1. даҕ., кэпс. Ордук бөдөҥ, улахан, толору көстүүлээх. ☉ Особенно крупный, большой, видный
    Иэһигэр тутан ылбыт үс боһомо сүөһүтүн, Аата суохха, Ордьоонойго уонна Хобооҕо сиэттэрэн, ол көлүйэҕэ күнүс киллэртэрдэ. И. Гоголев
    Боһомо бултан Улуу-буур тайахтан ордук Ботуччу булду Булан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Алҕаһаабатах эбиттэр. Хаһыытааччылара …… Сибиир кыраҕа уолуһуйбат боһомо оробуочай киһитэ, улахан бытыктаах Степан Буров буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
    Хайдах диэн умнуо эбиппиний кинилэри …… Сырыыны сырҕаннара быһаарбыт Ол буҕа, ол боһомо, Ол киппэ-киил, түс-нүһэр өбүгэлэрбин! П. Тобуруокап
  2. аат суолт.
  3. эргэр. Бөдөҥ сүөһү, ынах, сылгы бөдөҥө. ☉ Крупный (взрослый) скот (корова, лошадь). Тоҕус боһомону көрдүүр
    □ Онон биир кыайтарбыккыт сылгынан-ынаҕынан отуттуу боһомону баайыаххыт үһү. Р. Кулаковскай
    Үс түүннээх күн утуйар, аһыыр диэни умнан, кутаа оттон, боһомо өлөрөн, дьүүл-дьүһүн бөҕөнү түһэрбиттэр. Тыллаах барыта саҥарбыт, кырыыстаах барыта кыраабыт, ааттаах удаҕаннар мэнэрийбиттэр, улуу ойууннар кыырбыттар. В. Яковлев
    Эн курдук боһомонон хаамтарарым буоллар ааппын билбэт буола байыам этэ. Болот Боотур
  4. кэпс. Туох эмэ ордук бөдөҥө, улахана (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Самый крупный из кого-чего-л. (употр. большей частью в ф. принадлежности). Хотоҕойдоох боһомотуттан Кубаттан ордук Куорсуннаах толуутун Чопчу көрбөтөҕүм
    Саха фольк. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын? Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга үрдүү үллэйэр Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
    Бэйэ туһун көмүскэнэр Биир да тылы этиппэккэ, «Нолуок киэнин боһомотун, Тардыы-түһээн сүрдээҕин» Дьонтон эрэ чорботон, Наар киниэхэ сүктэрэллэр. Күннүк Уурастыырап

боһомо-боһомо

сыһ. Бөдөҥбөдөҥнүк, улахан көһөҥөлөргө эбэтэр халҕаһаларга арахсан. ☉ Большими кусками, глыбами или в большие куски, глыбы (напр., разбиваться)
Уу кэлэрэ көрөн турдахха эбиллэн иһэр. Тоҥ күөс быстыҥар ырбыы кэҥээтэр кэҥээн, муус көтөҕүллэн, боһомо-боһомо быһытталанан, тыаһаан-ууһаан барда. Сэмээр Баһылай

Еще переводы:

сиэлийис

сиэлийис (Якутский → Якутский)

сиэлий диэнтэн холб. туһ. Буор булгунньах саҕа Боһомо дьиикэй оҕустар Мөҥүрээн лүҥкүнэтэ-лүҥкүнэтэ Мөҥүрүөн өрөҕөлөрүн тэлийэ сиэлийсэллэрэ. «ХС»
Сүөһү сиэлийсэрэ син ханна барыай? АДГ СКУо

тургуутаа

тургуутаа (Якутский → Якутский)

тургуллаа диэн курдук
Муҥур тиит Модорооно, боһомото Бу тургуутаан турар. П. Тобуруокап
Кыс ортото дьааһыкпар батыахтааҕар, хоспор да тургуутуур буола сыста. «ХС»

күөтэс

күөтэс (Якутский → Якутский)

туохт. Охсуһарга, утарылаһарга сорун, оҥоһун. ☉ Приготовиться к сопротивлению, настроиться на борьбу, битву
Күтүр үрэх Күрүлгэнин курдук, Күүстээх сэриилэр Күөтэспитинэн бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хас да сыл хом санаһан, күөтэһэ сылдьыбыт Боһомотун кытта дьэ аһаҕастык кэпсэттэ. Болот Боотур

төркүт

төркүт (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Эргэ тахсыбыт кыыс аймахтарыгар, доҕотторугар бэлэхтээх эбэтэр бэлэх ылаары ыалдьыттыы кэлиитэ; оннук кэһии, бэлэх. ☉ Приезд новобрачной к родственникам и друзьям с подарками или за подарками; свадебные подарки родственникам, друзьям
Төрүкүттэн мааны төрүттээх этим, Төркүккэ, ньымаакка сылдьар этим. Болот Боотур
[Кийиит] төркүт диэн ааттаан, сылдьыбыт ыалын аайыттан боһомо сүөһүнэн үүрэн аҕалыахтаах. БСИ ЛНКИСО-1938
ср. хак. төргин ‘приезд невесты за получением своей доли приданого’, др.- тюрк. төркүн ‘дом кровных родственников’

көһүүннүк

көһүүннүк (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Көнтөрүктүк, олус сыылбатык. ☉ Неуклюже, неповоротливо, очень медленно
Кини бииргэ үөрэммит доҕордоох …… улахан уҥуохтаах, өҕүллэҥнээн, хайдах эрэ көһүүннүк туттан хаамар. А. Сыромятникова
Күөх туман кэтэҕэр Көһүүннүк өҕүллэр Хараарар хайа арҕаһа Халлааҥҥа харбаһар. Эрчимэн
Грифтэр — бөдөҥ-садаҥ, сиргэ көнтөрүктүк хамсанар, көһүүннүк хаамар көтөрдөр. ББЕ З
2. көсп. Бытааннык, нэстик, уһаарбатык (хол., дьыаланы быһаарар, үлэҕэ, дьыалаҕа сыһыаннаһар). ☉ Очень медленно, безынициативно, косно (напр., решать дела)
Уларыйыы процеһа сорох дьоҥҥо бэрт көһүүннүк, охсуһуу-айдаан түмүгэр барар. ПБН ОПТ
3. көсп. Тоҥуйдук, тымныытык, абааһы көрбүттүү, ахсарбатахтыы. ☉ Холодно, неодобрительно, недоброжелательно
Тэрэнтэй оҕонньор бүгүн эмиэ улахан кулуба ыҥыртарыытыгар киирэн таҕыста. Боһомо [кулуба] бэрт көһүүннүк көрүстэ. Болот Боотур. Тимошиҥҥа сорох табаарыстара көһүүннүк сыһыаннаһаллар. А. Федоров

хамаҕа

хамаҕа (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Дьон баҕаланан туттар, туһанар, дьоҥҥо олус наадалаах. ☉ Пользующийся большим спросом, ходкий
Бу сир дьоно сылгы, ынах быатыгар хамаҕа соҕус эбиттэр. Саха фольк. Тэттик оһох тыа дьонугар хамаҕа мал ини. Н. Борисов
Сүлүөт кэмигэр хамаҕа табаардар атыыланаллар. «Кыым»
2. Туохха эмэ олус харамсыйар, баҕаланар, ымсыы. ☉ Падкий на что-л., жадный
Харчыга хамаҕа Василий эрэ буолбатах. А. Сыромятникова
Боһомо харчыга-үпкэ ордук хамаҕа. Болот Боотур
Саҥа бириискэҕэ дуоннааҕы үлэлээбэккэ сылдьан, үпкэ-аска хамаҕа эристииннэр да элбэх этилэр. «ХС»
ср. монг. хамах ‘загребать, сгребать; подбирать, собирать’

анысхан

анысхан (Якутский → Якутский)

  1. аат. Тохтообокко күүскэ үрэр тымныы тыал. ☉ Сильный неутихающий холодный ветер
    Бу тоҕус үөстээх тоҥмот муора уораана буоллаҕа, аҕыс үөстээх Араат байҕал анысхана буоллаҕа, сэттэ үөстээх иҥэрэ далай сипсиэрэ буоллаҕа! ПЭК ОНЛЯ III
    Дьулаакыр муус турууктартан дьулайбатах, Алдьархайдаах анысханнартан чачайбатах, Болгуо, боһомо буомнартан чаҕыйбатах Дьикти дьоннору Эн, космос, бэйэҥ үөскэппиккин! П. Тобуруокап
  2. даҕ. суолт. Киһи силиитигэр киирэр, курдаттыы охсор (күүстээх тыал, тымныы туһунан). ☉ Пронизывающий, пробирающий до мозга костей (о сильном ветре, морозе)
    Сэтинньи силбиктээх күннэрин ахсынньы анысхан тымныытынан солбуйда. М. Доҕордуурап
    Сэрии сылларыгар дьыбардаах сарсыардаларга, анысхан тымныыларга үөрэнэ оскуолабытыгар туорахтана сырсарбыт. В. Сыромятников
    Айаммыт ахсымыран истэ. Мэктиэтигэр, алын өттүбүттэн анысхан аргыар аргыйарга дылы гынна, ойоҕос өттүбүттэн силлиэ-холорук ытылларга дылы буолла. С. Федотов
өллөй

өллөй (Якутский → Якутский)

I
туохт. Өлөр-хаалар суолтан быыһаа, өрүһүй. ☉ Спасти, спасать от смертельной беды, гибели
Төһөлөөх булчут дьон сырдык тыыннарын өллөйбүтэ, эрэл санааны кынаттаабыта буолуой бу уйаар-кэйээр дойду ортотугар өрүһүйэн абырааччы буолбут булчут туруорбах үүтээнэ! «ХС»
II
аат., кэпс. Быыһыырабырыыр, өрүһүйэр күүс, өрүһүлтэ, көмүскэл. ☉ Спасение, защита, избавление от чего-л. неминуемого
[Маайа:] Туох да өллөйө, аһыныыта суох аҥаардастыы атаҕастанарга анаппыт эбиппит. А. Софронов
Олох оҥорорго, киһи-хара буоларга хара киһи хаана олох тыынын, кини өллөйүн курдук. «Кыым»
Тыыннаах буоларга баар-суох өллөйдөрө хайдах курдук имири эстэн эрэрин туораттан олус наһаа уолуһуйа көрөллөрө. Н. Гоголь (тылб.)
♦ Үрүҥ тыын өллөйө фольк., поэт. – өлөртөн быыһыыр өрүһүлтэ, көмүскэл. ☉ Защита, спасение души (от смерти, гибели)
Кини [Уулаах] төһө да сүрэҕиттэн ылымматар, үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн, ордук имэҥирэн этэн истэ. Эрилик Эристиин
Ол сэрии сылларыгар Өндөрүүскэ дулҕалаах, маардаах, ол эрээри кини үрүҥ тыынын өллөйө буолбут сири булбута. Н. Босиков
Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа таһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков

соболоҥ

соболоҥ (Якутский → Якутский)

аат., кэпс. Киһи тугу эмэ оҥорбут эрэйин төлөбүрэ, манньата. ☉ Плата, вознаграждение за какой-л. труд, за какую-л. услугу
[Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
[Кэтириинэ:] Бар, тукаам, бу ырбаахыны Сөдүөттээххэ илдьэн биэр, …… соболоҥмун үс муунта арыыта аҕалан биэрдин. Н. Түгүнүүрэп
Дьыаланы суруйар киһи буолуо ээ. Соболоҥун биэрдэххинэ. «ХС»
◊ Атах соболоҥо — 1) эргэр. күтүөт, кини төрөппүттэрэ кийиит кыыһы уруутугар арыаллаабыт аймахтарыгар биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки, которыми жених и его родители одаривают родственников невесты, сопровождающих её на свадьбе
Байаҕантай Баксыгыр оҕонньордоох …… атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Аҕамсыйбыт түҥүргэ, ходоҕойго уоллаахтар сүөһүнэн, арыынан атах соболоҥо диэн биэрэн ыытыахтаахтар. БСИ ЛНКИСО-1938
Биһиги «атах соболоҥо ылыахпыт» диэн бара сылдьыахпыт дуу?! ПЭК ОНЛЯ III; 2) киһи ханна эмэ кэлбит, сылдьыбыт эрэйин иһин бэрик, манньа. ☉ Вознаграждение за услуги в качестве рассыльного, посыльного
Арыгы атыылаһар атаҕым соболоҥо арай төлөнөр буоллаҕына [барыам]. Амма Аччыгыйа
Спивак атыыһыт арыт уон биэс …… харчыны: «Мотя, бу атаҕыҥ соболоҥо!» — диэн биэрэрэ. Н. Якутскай
Ол иһин кини бэйэлээх атаҕа хайдах соболоҥо суох хаамыах этэй! Софр. Данилов
ср. бур. зоболон, тув. чобалаҥ ‘мучение, страдание’

булт

булт (Якутский → Якутский)

аат.
1. Этин эбэтэр тириитин туһанаары айылҕаттан булан өлөрбүт кыыл, көтөр эбэтэр балык. ☉ То, что добыто на охоте, во время ловли, добыча
Боһомо бултан Улуу буур тайахтан ордук Ботуччу булду Булан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Өлөрөн баран уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин! П. Тобуруокап
Дьааҥы оройуонун балыксыттара өлгөм булт иһин …… күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран охсуһаллар. И. Данилов
Булдун былдьаппыт кыырт көҥөөн охсуһуох курдук дьаныардаахтык тыытыргыы-тыытыргыы миигин эргийэ сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
△ Булан өлөрдөххө этэ эбэтэр тириитэ туһаныллар кыыл, көтөр. ☉ Звери и птицы, на которых охотятся ради их мяса или меха, дичь
Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо. Далан
Билигин бу үтүө түгэҥҥэ Мин саҕа дьоллооҕу булбаккын, Булт суолун күннүктээн ирдииргэ Миигин ылбычча куоппаккын. П. Тобуруокап
2. Этин эбэтэр тириитин туһанаары кыылы, көтөрү эбэтэр балыгы айылҕаттан булан өлөрүү; бултааһын. ☉ Добывание диких зверей, птиц или рыбы с целью использования их мяса в пищу или ради меха, охота, лов, промысел. Тыа булда. Балык булда
□ Холкуос сүрүн дьарыга — сүөһү иитиитэ уонна булт. Н. Заболоцкай
Кини кыра сааһыттан булка үөрэммитэ: туһахтыыра, айалыыра, кэнники сааланара. Суорун Омоллоон
Булдунан иитиллэн олорор биир эбээн ыалын тордоҕун иһэ. Болот Боотур
3. көсп., кэпс. Туох эмэ булт кэриэтэ көстүбүт. ☉ То, что добыто или захвачено путем усилий, добыча (напр., о «языке», взятом разведчиками)
«Булпут үчүгэй, майор эбит», — диэтэ Шагуров. Т. Сметанин
◊ Булкун тутума — булкун кыайан өлөрбөт, куоттарымтыа буол (урукку итэҕэл өйдөбүлүнэн, туох эмэ «киртэн» кэхтэн — булт тэрилин туһунан). ☉ Утрачивать меткость, ловкость в охоте (по народным представлениям якутов, в результате осквернения чем-л. охотничьей снасти, оружия)
Ити бултуур сэби дьахтар атыллаатаҕына, булдун туппат диэни истибэккин дуо? Амма Аччыгыйа