аат. Муҥханы самахтаан таһаарааччы. ☉ Человек, который вытягивает невод из проруби за обе нижние подборы
Былыр-былыргыттан самахчыт биир-икки саамай бөдөҥ собону соболоҥ ылар үгэһэ баар. Айталын

сыһ., кэпс.
1. Тобустолору, дэбиличчи. ☉ Так, чтобы наполнились до краев
Балгыччы кут. ПЭК СЯЯ
2. көсп. Ботуччу, өлгөмнүк, үгүөрүтүк. ☉ Столько, сколько нужно, сколько требуется, достаточно
Манньаҕын балгыччы биэриэм. ПЭК СЯЯ
Чэ, хотуон! Манньаҕын балгыччы, соболоҥҥун тута биэриэм. ПЭК ОНЛЯ II

корь || коревой; куор — оҕо ыарыыта корь—детская болезнь; куор ымынаҕа коревая сыпь.
...
Пекарский:
куор [ср. тюрк. kor]= күөр
1) всякая (физическая) нечисть, нечистота (ср. кир )
куор-бөҕө, хоҥун! крепкая нечисть, удались! (из заклинания при окуривании нового невода); куор-куодаһын (= дьай-соболоҥ, өлүү-дүбдүргэн ) скверна, порочность
2) трупный запах
киһи өллөҕүнэ куора тахсар когда человек умрет, то от него исходит сильный запах

сыһ. Бэйэҕиттэн тэйиччи, халбарыччы (ас). ☉ Подальше от себя, в сторону (толкнуть, отодвинуть)
Ыраахтан айаннаан, ыран-сылайан кэлбит Көтөр кынаттаах Күтүр бэрдэ обургу Хаарын-мууһун, дьаҥхатын Хары-халбарыччы хамсанна, Дьайын-соболоҥун Дьары-дьалбарыччы сахсынна. Күннүк Уурастыырап
Дьаранаастар, аныгы оҕолор, Дьаралҕан баастаах бэтэрээни, Дьаал харата көрүмэҥ, Дьалбарыччы анньымаҥ! Р. Баҕатаайыскай

карась || карасёвый, карасий, карасиный; бөдөҥ собо крупный карась; собо уола разг. карасёнок; собо минэ карасья уха; собо тыла а) карасиный язычок (считается лакомством); б) перен. недавно распустившийся лист (обычно берёзовый); эмис собо курдук как жирный карась (говорится о полных сытых людях небольшого роста); собо сиир шутл. карася ест (так смеются над всхлипывающим капризным ребёнком). соболон = возвр. от соболоо=. соболоҥ плата, вознаграждение (за какой-л. труд) # атах соболоҥо а) уст. подарки, даваемые женихом или его родителями родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; б) уст. подарок хозяина гостю в благодарность за почёт, оказанный его посещением; в) вознаграждение за услуги в качестве рассыльного.

I
туохт. Өлүүлээх, сүтүүлээх буол. ☉ Переживать смерть кого-л. [Кылыгаарап] Эмиэ да оҕотугар өлүүлэнэн Элбэх хараҕын уутун тохпута, Эмиэ да акка оһоллонон Эмкэтомко сыппыта. С. Васильев
II
туохт. Туохха эмэ ирээттээх, чаастаах, өлүүлээх буол. ☉ Иметь в чём-л. свою часть, долю, пай
Өлбүгэ – өлүүлэммит анал сир. Багдарыын Сүлбэ
Түҥэтиккэ киһи барыта өлүүлэнэн, сүгэн-көтөҕөн тахсар. Сэмээр Баһылай
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, Өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх, Соболоҥ бөҕөттөн солуйбут Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев

туохт.
1. Тугу эмэ сүтэрэн, туттан ороскуоттан; туохха эмэ үбү-аһы, малы сүтэр. ☉ Тратиться; расходоваться на что-л. Куттар хороммот, бастар бараммат (өс хоһ.)
Үс түүннээх күнү быһа мин кэпсээн суруйан тахсыбытым. Төһөлөөх кумааҕыны хороммуппун, хаста соппуппун, көннөрбүппүн, бэйэм да өйдөөбөппүн. Н. Заболоцкай
[Сэмэн] кэнники ходуһа сирэ суох буолан, сыл аайы от атыытыгар хороноро. Эрилик Эристиин
Сойуус баайа хостонон хоронор сирбит-уоппут соболоҥун үбүнэн утары төлүүрүн [Ельцин] эрэннэрэр. Н. Борисов
2. көсп. Буолан бүт, аас. ☉ Протекать, миновать
Күн-дьыл күүппэт, хонук хоронон иһэр. Уһатар олох сатаммат. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. хора ‘терпеть убыток, иметь потери’

I
1. даҕ. Сору-муҥу аҕалар, олус эрэйдээх. ☉ Причиняющий мучения, приносящий страдания, мучительный
Муҥнаах үлэ.  Муҥнаах оҕо төрөөн муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай. Н. Неустроев
Ыалдьыы буолбатах, кырдьыы миигин ордук кыайда быһыылаах. Уонна бу бэйэтэ да муҥнаах атах. Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Эрэйи-муҥу көрө сылдьааччы, эрэйгэ түбэспит киһи. ☉ Человек, заслу живающий жалости, сострадания, мученик, страдалец
Микиитэ балыйтар даҕына эбэтэр кырдьыгын итэҕэттэрбэтэҕинэ кыайан саҥарбат муҥнаах. Ам ма Аччыгыйа. Уонна курус харахпынан Умнаһыттары көрөбүн, Ол муҥнаахтары аһына Саха буолбуппуттан үөрэбин. С. Данилов. Муҥнаах булугас, эрэйдээх этигэс диэччилэр дии, баҕар биһиги да ҕаны кэлиэхтээх киһибитин хайдах кө рөрү-истэри сүбэлэһэн көрүөхпүт. Ту марча
II
аат эб. Саҥарааччы аһынар иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает жалость, сочувствие говорящего
Оҕо муҥнаах хайдах гыннаҕына үчүгэйин бэйэтэ да билбэтэ буолуо. Софр. Данилов
Сүрэҕим муҥнаах сэрэйбитэ! П. Тобуруокап
△ Хомойуу-аһыйыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок сожаления. Ким эрэ кө түттэ Мөһөөҕүм муҥнааҕы? П. Т обуруокап
△ Этиллэр санаа саҥарааччыга сыһыаннаах буоллаҕына, үҥсэргээһин, кэмиринии дэгэттэнэр. ☉ Если высказывание относится к говорящему, то имеет от тенок жалобы, сетования
Өлгөм үүнүүт тэн өлүүлэммэтэх, Соболоҥ бөҕөт төн солуйбут Уһун муҥнаах Мин баарбын. С. Зверев

1. даҕ.
2. Кэччэгэй, киһиэхэ тугу эмэ биэриэн, бэрсиэн баҕарбат. ☉ Скупой, жадный
   Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
   Көҥөс, күтүр киһи туһунан норуот номох кэпсээннэрэ, өһүн хоһоонноро өссө сытыылар. М. Чооруоһап
   Холкуос баайын харыстыы үөрэнниннэр диэн, соруйан «кытаанах», күтүр киһи буола сатыыр. «ХС»
3. Сүҥкэн, сүүнэ улахан. ☉ Огромный, громадный
   Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   [Ыччаттарым] Күлүм-чаҕыл уоттаах Күтүр куораттары тутан, Уйгу-быйаҥ уорҕалаах Унаар хочолору чэлгитэн, Саха сирин уорҕатын Саахымат ойуунан сабаҕыт! С. Васильев
4. Дьулаан, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный, жестокий, грозный
   Көмүрүө хаар сүгэһэрдээх Күөх эбириэн оҕустаах Күтүр тымныы дьылым Көмөлүйэ бүрүүкээн кэллэ. Саха фольк. Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныындьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
   Үөрүү, оҕо буолан, хостон Салааскатын состо, Күтүр тымныы муоһа, тостон, Уоллаах кыыс оонньоото. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт.
6. көсп., үөхс. Абааһы, киһи дьулайар харамайа; көстүбэт күүс. ☉ Дьявол, чудовище, черт; злой дух
   Бу дойдуга түстэргин эрэ ити күтүр, …… ити манаан сытар, суос-соҕотохто кэлэн үс төгүл сөрүөстэ түһэн баран ап-чарай быатынан сөрүү тардан ылыа, …… үс хос баһынан биирдэ ытырыа. Саха фольк. Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду иччитэ Алахчын Мичил хотун, атын күтүрдэр киирдилэр диэн атыҥырыыр буолаайаҕын! Эрилик Эристиин
7. Киһиэхэ куһаҕаны оҥорор, куһаҕаннык дьайар майгылаах-сигилилээх киһи. ☉ Человек с дурным характером, злыдень
   Тыллыырап истибэтигэр эттэххэ, кини былыр-былыргыттан тыллабырдьытынан, сымыйа биитэр сымыйа-кырдьык иккэрдинэн дьыалаһытынан сураҕырбыт күтүр. Софр. Данилов
   Дьалаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
   Аны билигин биэлэйдэр диэн ааттанааччы улуу күтүрдэр саанан үүрэллэрэ хаалбыт. «ХС»
   ♦ Күтүр өстөөх — баҕайы, акаары. ☉ Дурень, глупец
   Күтүр өстөөх, эмээхсиниҥ өлбүтүн кэннэ, дьиэҕин ким дьиэлиэй, ким сүөһүгүн, аскын дьаһайыай? Н. Неустроев
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   Күтүр өстөөх, дьөлө түһэн биэрэҕин! Хара сарсыардаттан кэтэс мэлигир, кэтэс мэлигир! Н. Лугинов
   ср. монг. хүдэр ‘сильный, здоровый’, хэдэр ‘непослушный, упрямый; со скверным характером’

I
туохт.
1. Туох эмэ өҥөҥ иһин харданы (манньаны) көһүт. ☉ Возлагать надежду на что-л., рассчитывать, надеяться получить какое-л. вознаграждение за свои услуги
Кинилэргэ мин олохпор босхо, харда-манньа эрэйбэккэ утары ууммут өҥөлөрүн иһин, махтал тылларын иһиллэр гына этиэхпин баҕарабын. В. Титов
△ Өҥөҥ иһин харданы көрдөөн ыл. ☉ Требовать вознаграждения за услугу (обычно натурой)
Биир лоскуй кумааҕыга сүүрбэччэ тыллаах көрдөһүү суругу суруйдахтарына үөрэхтээхтэр хастыы эмэ муунтанан эти, арыыны эрэйэллэрэ. Н. Габышев
[Ойуун:] Табаларга биир элэмэс ыҥаах баар, ону биэрдэххэ сөп буолуо. Онтон ордугу тугу эрэйиэмий. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Олохтон, дьонтон куруук эҥкилэ суох үтүөнү эрэ көһүт. ☉ Ждать от жизни только лишь добро
Эҥкилэ суох эргиччи үчүгэйи эрэйэн, соҕотох сылдьааччы кыыс да, уол да элбэх. А-ИНА ДьБО
3. Улахан кыһамньыны, болҕомтону, түбүгүрүүнү модьуй, күһэй. ☉ Требовать больших душевных и физических затрат от кого-л. (напр., о деле)
Тутуу күннэтэ улахан болҕомтону, үчүгэй тэрээһини эрэйэр дьыала. БГП-Дь ТСК. Норуотум, эн улуу тутуугар Миигиттэн тугу эрэйдиҥ? П. Тулааһынап
Биһиги киһини төһө ытыктыыбыт да, соччонон киниттэн элбэҕи эрэйэбит. Дьиэ к. Сэрии түргэн быһаарыыны, сыыдам хамсааһыны, быһаччы туттууну эрэйэрэ үгүс этэ. Н. Якутскай
♦ Оҕустан үүтү эрэйбиккэ дылы — кыаллыбат суолу көрдөө. ☉ соотв. как от козла молока.
ср. монг. эрэх, бур. эрихэ ‘просить’, алт. эре ‘настаивать, неотступно просить’, тув. эрэ ‘выклянчить; получить на что-л. надежду’
II
аат.
1. Олоххо улахан кыһалҕа, муҥ-сор, иэдээн, алдьархай. ☉ Страдание, мучение, беда, несчастье
Киһи үөрүүтүнээҕэр эрэйин ордук сатаан кэпсиир. Дьон да эрэй туһунан ордук дөбөҥнүк өйдүүллэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх сүдү эрэйтэн, элбэх ыар санааттан баттах маҥхайар. И. Гоголев
Икки атахтаах эрэйин аччатаары, кыра кыыспын, Айыы Куону, Кыырай халлаан кылаан бэрдигэр Орой-Буурай Орулуос Дохсуҥҥа ойох биэрэн атааран эрэбин. П. Ойуунускай
Кубань хонуу куйаара — былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
2. Сэниэни, күүһү ылар ыарахан үлэ. ☉ Тяжёлый, напряжённый труд, отнимающий много сил, энергии
Элбэх эрэйи солбуйан, Электро күүһүнэн Күрүлэччи ыыр күүстээх массыынанан Күүһэммит эбиттэр. Саха фольк. Сор, эрэй бөҕөнөн соҕотох илимин үтэн астаста Уонна, өлөртөн куотар өйдөнөн, Улуу муораны ааттаста. Күннүк Уурастыырап
Үлэбитинэн, эрэйбитинэн иитиллэн олорор дьоммут. Күндэ
Маҥнай биһиги эмиэ эрэй бөҕөнү көрөр этибит. Ынах инчэҕэй кутуруга биһиги сирэйбититтэн арахсыбат этэ, ыары гыннахха тэбэн кууһуннарара, чугаһаары гыннахха сиэлийэн толуннарара. С. Ефремов
♦ Эрэйбин санаар — эйиэхэ кыһаллыбыппын умнума. ☉ Не забывай и о моих стараниях
Хата, эн, кэнники, наҕараадаҥ кэллэҕинэ, мин эрэйбин санаар. Н. Неустроев
Халлаан эрэйэ көр халлаан. Манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай. Эрэйгэ остуойута суох — туох да туһата суох, көрүнньүк (дьыала). ☉ соотв. овчина выделки не стоит
Эрэйгэ тэбилин — кыһалҕаҕа киир (ыллар) диэн курдук (көр кыһалҕа). Утуйбатах күннэргин барытын умнан эрэйгэ эмиэ тэбилинниҥ. Г. Нельбисова. Эрэй диэтэҕиҥ сыһыан холб. — туох эрэ олус салгымтыалаахтан сордонору этиллэр. ☉ О чём-л. изрядно надоевшем (вот напасть-то)
Сырыы аайы, эрэй диэтэҕин, ардахха баттатабыт. ПНЕ МСЯЯ. Эрэйи көрдө — улаханнык моһуогурда, ыарахан балаһыанньаҕа ылларда. ☉ Попадать в затруднительное положение
Үнүр тордуохпун умнан баран, эрэй бөҕөнү көрбүтүм. Н. Апросимов. Эрэйим таах хаалбата (хаалла) — эрэйдэммитим туһалаах (туһата суох) буолла. ☉ (Не) напрасно, (не) зря трудился
Быйыл кыһыны быһа астаһан үөрэтэлээбит эрэйим таах хаалбата — үчүгэйдик ааҕар-суруйар буоллулар. Эрилик Эристиин
Эрэйиҥ тиллэр (төлөнөр) көр эрэйи төлүүр (сабар). Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов. Эрэйи төлүүр (сабар) — эрэйдэммит эрэй туһалаах буолар (эрэй ороскуотун толуйар). ☉ Вознаграждаются все труды
Сохсолору бэлэмнээһин үгүс түбүктээх буолан баран, булда элбэҕинэн киһи эрэйин төлүүр. «ХС». Куобах эрэ булда бары ороскуоту, бириэмэни, эрэйи толору сабар булт. В. Ядрихинскай. Эрэйи чэпчэт — киһи ыар дьылҕатын хайдах эрэ гынан чэпчэт. ☉ Облегчать чью-л. тяжёлую участь
Кини [Туллук] сүрэҕэ чараас Кэнэн хомуһун Амарах ырыатынан Эн ыар эрэйгин Чэпчэтэ сатыыр. И. Гоголев
Эн, Кылбаҕар кыраһа хаар, Эбээн, саха дьонун Эрэйдэрин чэпчэппит Эрэллээх доҕорбут буолбаккыан? П. Тобуруокап. Эрэйи <кытта> эҥээрдэс көр эрэй эҥээрдээх. Эрэйи эҥээринэн тэлэн (тыыран) — бэйэтинэн, эттээх хаанынан элбэхтик эрэйдэнэн. ☉ Пережил много горя, перенёс много бед, принял много мук
Мин кырдьаҕас киһибин, Элбэх эрэйи эҥээрбинэн тэлбитим. М. Доҕордуурап
Түөспүт этирик эриэн буолуор диэри эрэйи эҥээрбитинэн тыырбыппыт. Суорун Омоллоон. Эрэй соболоҥо — эрэй (үлэ, кыһамньы) төлөбүрэ. ☉ Оплата за услуги (труды, заботы)
Тэппээх ойууҥҥа эрэйиҥ соболоҥо диэн кулуннаах биэни биэрдэ. И. Гоголев. Эрэй чарааһына (аҕыйа- ҕар) — эрэй олус дириҥии, элбии илигинэ. ☉ Пока не натворили много бед
Эрэй чарааһына, тугу да кэрэйбэккэ туран, ыччат арыгы утахтаммат дьаһалын ылыахха. «Чолбон»
Кыҥкыйдыы сылдьыахтааҕар, эрэй чарааһына [тутуу үлэтиттэн] уурайан, атын үлэҕэ көрдөс. «Чолбон»
Кэбис доҕоттоор, эрэй аҕыйаҕар тохтуоҕуҥ. КН ТДь. Эрэй эҥээрдээх — эрэй куруук батыһа сылдьар; эрэй соҕотох буолбат. ☉ соотв. беда не ходит одна
Сордоохмуҥнаах дьахталларын уобарастарын, эрэй эҥээрдээх эдьиийдэрин биһиги көрөбүт. Эрчимэн
Айар үлэтэ сыаналамматах ыар сылларыгар, эрэй эҥээрдээх дииллэринии, кэлин үс сыл иһигэр бииргэ төрөөбүт быраата, эдьиийэ, кэргэнэ өлбүттэрэ. «Сахаада»
ср. др.-тюрк. ериг ‘грубый, неприятный’, тув. эрээ, хак. ирее ‘мучение, страдание’