сыһыан холб. Этиллэр санааны быһаччы соҕус хааччахтаан, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркнутое ограничение, выделение высказываемой мысли (лишь только). Арай эрэ эн көрбүт сурахтааххын
□ Ийэ дойдуга арай эрэ алмаас наада буолбатах. Н. Лугинов

сыһыан холб. «Муҥутаан бачча буолан баран» диэн аҕыйах, кыра сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку, согласно которой приведенное количество представляется предельным и вместе с тем недостаточным, меньшим (всего-навсего, всего лишь). Баара эрэ биир биэдэрэ отонноохпут

эб. Саҥарааччы сааныылаах кытаанах бобуутун көрдөрөр (буолуу сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает строгий запрет говорящего с угрозой (употр. с деепр. на -а, -ыы)
Аны ити тылы мин кулгаахпар иһитиннэрэ баҕалаа эрэ! «ХС»
Тириини тэлэ баҕалааҥ эрэ, тириини тэлэн сыарҕа быата гынан баран, этэрбэһэ суох сылдьаары гынаҕын дуо? Күндэ
Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ! М. Доҕордуурап

көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

сыһ. холб.
1. Арыый элбэхтик, үгүөрү соҕустук (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Достаточно, в значительной степени (о мере чего-л.)
Кини оскуоланы сууттан уонна нэһилиэнньэттэн быһа кэпсэтэн ылан, бэйэтигэр балай эрэ барсы хаалларар гына былааннаан үлэлээтэ. Бэс Дьарааһын
Киһи Бүлүү уутун балай эрэ испэхтээн баран, катер инники түннүгүнэн күөрэс гына түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Суорун Омоллоон
Астаах киһи аһыах эбит. Күрээбит сирбиттэн балай эрэ ыраах кэллим быһыылаах. Т. Сметанин
2. Балачча уһуннук, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Достаточно долго, довольно долго (о времени)
Аан аһыллан баран балай эрэ тэлэллэн турда. Эрилик Эристиин
[Чүөчээски] балай эрэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан, тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Мин иһэр күүспэр тартаран, бөрөнү балай эрэ соспохтоон иһэн оҕуттум. Т. Сметанин. Тэҥн. балайда, балай эмэ

сыһыан холб. Сиилээн-үгэргээн этиини, сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает ироническое отношение говорящего (еще и)
Уоллара барбах эрэ «Волганан» хатааһылыыр. — Дьонуҥ бары күрдьэх сүкпүттэр, барбах эрэ кыһыл знамялаахтар, кыһыл таҥаска тэниччи тута сылдьар лозуннаахтар. В. Яковлев
Дьонуҥ, барбах эрэ, арыгылаахтар. «ХС»

I
бука бары — баар барыта бүттүүн. ☉ Абсолютно все, все до единого
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
Петропавловскай олохтоохторо оҕолуунуруулуун бука бары кытылга киирэн тоҕуоруһаллар. Н. Якутскай
Мончууктардыын, дурдатыныын — Бука барыта малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы быһа сэрэйэн, сабаҕалаан этиитин бэлиэтиир. ☉ Выражает интуитивное предположение говорящего (вероятно, пожалуй, наверное)
Бука, ким да болҕойуо суоҕа этэ. Амма Аччыгыйа
Бука, оонньуу тэрийэр дьон буолуохтара. Суорун Омоллоон
Бука, бу бүөм сир буолуохтаах. Баал Хабырыыс
Туох эмэ туһа баар буолан, бука, өр тардылыннахтара. С. Ефремов
2. Саҥарааччы итэҕэтиилээх көрдөһүүтүн бэлиэтиир. ☉ Выражает убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, убедительно прошу)
Аҕаа, бардаххына, ырбаахы таҥаһына ылаарыый, бука. Күндэ
Иһит, иһит, бука, Эн мин тыыннаах куоласпын. С. Данилов
Бука, баайар эрэ буолаайаҕын. ПЭК СЯЯ
Бука, аҕалаар. Эн буолан биэрдим. С. Ефремов
3. Кыһыйан, кыбдьырына былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, сердитое сетование говорящего. Бука, ситинтигин сөбүлээбэт буоллаҕым ээ!
□ Бука, киһи күүскэ турдаҕына, ити курдук ыйытаргыт баар ээ, киһи кыһыйыах. Суорун Омоллоон
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бу киһи мин олох маһы сыҕарыппыт тыаспын саа тыаһыгар холуур дуу? Бука, үргүүк буолаахтыаҥ! «ХС»

сыһыан холб. Эйэҕэс уонна ылыннарыылаах көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую и убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, будь добр)
Табаарыс атыылааччы, бука баһаалыста, хара өҥнөөх бачыыҥката аҕал эрэ. В. Ойуурускай
Онон, бука баһаалыста, миигин начаалынньык дуоһунаһыттан босхолооҥ уонна Виктор Константиновиһы анааҥ. Болот Боотур
Бука баһаалыста, көмөлөс, көрдөһөбүн. «Кыым». БУКыА ДИЭН сыһыан холб. Ылыннарыылаах күүстээх көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает убедительную просьбу, мольбу говорящего (пожалуйста, очень прошу)
Бука диэн, эппиэтэ суох хаалларыма. «ХС»
Өһүргэнимэҥ, доҕотторуом, бука диэн, өһүргэнимэҥ. Л. Попов
Эмээхсиэн, бука диэн, тылгын кыана тутун. С. Ефремов
△ Үөрэтии, такайыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок поучения, наставления
Бука диэн, быаҕын ыһыктаайаҕын. «ХС»
Петя дьэ, бука диэн, мантан көстүбэккэ, кэтэһэ сытаар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сабаҕалаансэрэйэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает предположение говорящего (по всей вероятности, вероятно). Бука сэрэйдэххэ, эн да билэр дьыалаҥ ини
□ Бука сэрэйдэххэ, бэйэлэрин да алтан аайы атаҕастаппатах эрэттэр эбиттэрэ буолуо. Н. Заболоцкай
Бука сэрэйдэххэ, бэйэтин да атаҕастамматах киһи буолуо. «ХС»

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

бэйи эрэ

туохт. эб.
1. Этиллэр предмет хаачыстыбатын, атын бэлиэтин, күүһүн хайҕаан, сөҕөн, бэркиһээн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку (восторг, восхищение, изумление, иногда ужас) качества, силы проявления признака предмета речи
«Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн!» - Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. Софр. Данилов
Бу манна маҥнайгы сэрии дьыл кыһыллар кэлэн, үрүҥнэри үүрэллэригэр саа тыаһа диибин диэн биир кэм бап-баһырҕас этэ. Оо дьэ, куттанан да биэрбитим ээ. С. Ефремов
Оо дьэ, суоллара диибин диэн, куруутун аҕыс уон-сүүс килэмиэтир тутан иһэллэр да, киһи хамсаан да көрбөт. Багдарыын Сүлбэ
Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. «ХС»
2. Этиллэр предмет дэлэйин сөҕүү былаастаан көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение по поводу множества кого-чего-л.
Кумаара үлүгэр диибин диэн. Софр. Данилов
Билигин хоту дойду холкута, көҥүлэ, түүлээҕэ, үбэ диибин диэн, дьону угуйа-тарда турар. «ХС»

I
туохт. дьөһ.
1. Быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарыылаах тыл холбоһуктарын үөскэтэр. ☉ Выражая определительные отношения, служит для образования определительных словосочетаний
Оттон Көлөпүнэ диэн бандьыыт, уруккута арыгыһыт, хаартыһыт дьалбаа киһи, биһигини саанар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
Били Солко Миитэрэй диэн киһиттэн, эмиэ билсиһиигэ диэн ааттаан, арыы ылан эрэриҥ. С. Ефремов
Ол дьыл этэ эстии-быстыы, сутааһын диэн кытаанаҕа. А. Сыромятникова. Кинилэр үһүөн Даркылаах диэн алааска от муспуттара алтыс күннэрэ. А. Федоров
2. Сорук сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу, ради которого совершается действие (ради, для, за)
Ол иннэ диэн тугу да оҥорботтор. А. Софронов
Саҥа дьылы көрсүүгэ эҕэрдэ туоспутун Эйэҕэ диэн анаан иһэбит. Күннүк Уурастыырап
Бу эйиэхэ диэммин дьиэ тутуннум. С. Ефремов
3. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туох биричиинэттэн оҥоһуллубутун эбэтэр тохтооботоҕун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, из-за которого совершилось или не прекратилось действие (из-за)
Арыгыны Аан дойду Быдана диэн тарҕаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһүлгэ төрүттэннэ, Ыһыах аһылынна, Түүн диэн төннүбэтэ, Хараҥа диэн хаайтарбата. С. Зверев
Үтүө сүбэ диэн куоскалар үөрүүнэн ылыммыттара. Т. Сметанин
4. Буолуу сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ аатынан оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая отношения образа действия, употребляется при указании на предмет, под видом которого совершается действие (под видом)
Киниэхэ хамнас диэн икки солкуобайы биэрбиттэрэ. Мин аҕабыттан албыннаан биэс тыһыынча солкуобай холкуос харчытын иэс диэн ааттаан ыллым. С. Ефремов
II
ситим т.
1. Төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного причины к главному предложению (из-за того, что...; по причине того, что…)
Тыыраахыны кэлэн тыыра тардыаҕа диэн, Туут балыгым таҥнары умуста. П. Ойуунускай
Кинилэр, Ньургуһун өлүгэ өҥүрүк куйаастан сотору буорту буолуо диэн, ол киэһэ Ньургуһуну кистииргэ санаммыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Миигин кыраҕын диэн, босхолообуттара. С. Ефремов
Бадаҕа, мин аймахпын Баһааҕырдан эттэхтэрэ диэн, Бэйэбинэн ылсыһан, Бэрэбиэркэлии сылдьабын. Р. Баҕатаайыскай
2. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного цели к главному предложению (чтобы)
Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалыа диэн, айбыта буолуой? Н. Неустроев
Аны сурук ыытыма диэн, көрдөһүөм этэ. С. Ефремов
Улуу олоҥхоһут таптыыр «Үөлэн Хардааччыта» тулаайахсыйбатын диэн, оҕолорго анаан суруйбутум. С. Васильев
3. Быһаарар салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительного придаточного к главному предложению (что)
Санаабын биллэрэрим диэн туох баар буолуой? Н. Неустроев
Ыт баһа кыһыл көмүс кытыйаттан төкүнүйэн түһэрэ диэн бу буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ийэттэн оҕону Былдьыыр диэн сүрдээх суол эбээт. С. Ефремов
4. Толоруу салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения со значением дополнения к главному предложению (что)
Урукку да өттүгэр олус мин тылым тилиннэҕэ диэн билэ иликпин. Н. Неустроев
[Семенов:] Аны Семенов гранататтан куттанна диэн сымыйанан кэпсии сырыт эрэ. С. Ефремов
Эйигин билбэт диэн Аан дойдуга суох. С. Зверев
Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн ким да эппэт эбээт. М. Доҕордуурап
5. Этии биир уустаах чилиэннэрин кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения однородных членов предложения
Ээ, хараҥата бэрт, хаара диэн. Амма Аччыгыйа
Паарка диэн, стадион диэн. «ХС»
III
туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллэр предмети чопчулаан, чуолкайдаан бэлиэтиир сыһыанын көрдөрөр (үксүн араас ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлээх туһааннары кытта тутлар). ☉ Служит для выделения, подчеркивания, уточнения высказывания говорящего относительно предмета речи (в предл., в к-рых сказуемое выражается преим. различными именами, примыкает к подлежащим)
Биир диэн биир. П. Тобуруокап
Таптаабыт киһим диэн - кини эрэ. Софр. Данилов
Оттон остуоруйа диэн остуоруйа, олох диэн олох буоллаҕа дии. И. Данилов
2. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин күүһүрдэн, үрдэтэн биэриини көрдөрөр (даҕ., сорох сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление какого-л. признака предмета говорящим (употр. с прил. и нек-рыми нареч.)
Эрэн, бу бэртээхэй диэн киһи. П. Тобуруокап
Бэрт диэн эйэлээхтик олорбуттар. Софр. Данилов
Үчүгэйкээн диэн ойохтоох. Н. Павлов
Тиийдэҕим киэһэ биир ыалга көрсүһэн бэркэ диэн күүлэйдээбиппит. «ХС»
3. Суолталаабат, ахсааҥҥа ылбат, аахайбат сыһыаны-сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает оценку высказываемой мысли как незначительной, несущественной, бесполезной, игнорируемой в данной ситуации
Эн да уолаттарыҥ диэн, ким билэр. Амма Аччыгыйа
Итиэннэ урут этиллибит тылы билигин кэлэн мүлүрүтэ сатаан диэн. Софр. Данилов
Быычыкаа оҕо диэн, мин да дьиэбэр соҕотоҕум кэриэтэ. Н. Павлов
Ити уол тыла диэн. «ХС»
4. Саҥарааччы сэниирин, сэнэнэрин, сирэ-сиргэнэ сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, самоуничижительное, презрительное, пренебрежительное отношение говорящего к предмету речи
Пахай, бу дьон астара диэн. Амма Аччыгыйа
Эн олоҕуҥ диэн олох буолуо дуо? Суорун Омоллоон
Мин диэн саамай мөлтөхтөрө буоллаҕым эбээт. «ХС»
5. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сөбүлэспэт, утарсар сыһыанын көрдөрөр (үксүгэр кэпсэтээччи тылын сөбүлээбэккэ хатылаан этиллэр). ☉ Выражает отрицательную реакцию, возражение, несогласие говорящего (со словами собеседника, часто с повторением их)
Тугу оҥордо диэн, үчүгэйи оҥоруох киһи дуо? Суорун Омоллоон
Массыына диэн, бэйэҥ сатаабаккын. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

сыһыан холб. Соруйар, киксэрэр дэгэттээх сэргэҕэлээһин, болҕомтону хатааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает интерес и внимание говорящего с оттенком побуждения и т. п. (ну-ка нука, во-от как, ну-ка давай)
Дьээ эрэ, тиис-тиискэ, муос-муоска!  Дьээ эрэ. Үчүгэй дьон дуу? А. Сыромятникова
Дьээ эрэ, хата бу сонун кэпсээн буолаарай. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр хайааһын дьайыытын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного усиления действия, о котором говорится в высказывании (исключительно, абсолютно, никак)
Истээрэй диэн, сүөһү-ас бүтэй турар. ГНС СТСДТ
Баччааҥҥа диэри, истээрэй диэн, сэбирдэх хагдарыйан көрө илик. «ХС»
Иэйэр таптал диэн ааттыылларынан, Истээрэй диэҥҥин, итээбэккин. У. Шекспир (тылб.)

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
— Көр эрэ, бу турар оту тосту үктүө суохха айылаах Толяҥ бойобуойун! Софр. Данилов
Көр эрэ, итиччэ акаары баҕайы син онуманы эргитэр эбит дии. А. Сыромятникова
— Көр эрэ, сүүнэ киһи эбиккин! «ХС»
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего (смотри-ка)
«Ньукууһа даа? Көр эрэ», — оҕонньор наһаа үөрбүтэ буолан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
— Көр эрэ! Оҕом көлөһүннээх киһи буолан, арааһы аһаан эрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Көр эрэ, бу оҕом бултуйбутун! «ХС»
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһыран быыппастыытын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, возмущение говорящего (ишь ты! Вот еще что!)
— Көр эрэ, бу сараһыҥҥын, аны аһатымаары гынна дии. Суорун Омоллоон. — Мин эбитим буоллар, өстөөх киһибэр, дэлэҕэ да тириибин сүлэн биэрбэт буоллаҕым! Көр эрэ, өссө! И. Семенов
4. Саҥа аллайар дэгэтэ суох кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Выражает привлечение внимания собеседника без междометного оттенка (слушай, понимаешь)
— Көр эрэ, киһиэхэ олоҕор бириинсип диэн баар буолуохтаах. В. Яковлев
— Көр эрэ, таптыыгын дуо? А. Сыромятникова
— Көр эрэ, Ылдьаа, били эн табаарыһыҥ, биһиги Сэмэммит, алта куораты босхолуурга сылдьыһан баран, сэттиһигэр тиийэн өлбүт. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы уордайыытын, абаккарыытын утарсар дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, негодование говорящего с оттенком возражения и противодействия (как бы не так! Ишь ты!)
Эйигин сирдьитинэн көрдөһүөм суоҕа. Көр эрэ маны! Суорун Омоллоон
— Көр эрэ маны, биллэрэн иһиэхпит! Н. Туобулаахап
— Көр эрэ маны! Ууну охсон баҕаны куттаары гыммыт. Кэпсэтэн иһиллиэ. С. Ефремов
— Көр эрэ маны! Туохтарын эрэнэр ыттарый? «ХС»

туттул. сыһыан холб. Биһиги эрэ ортобутугар (эбэтэр эһиэхэ эрэ кистии-саба) эттэххэ. ☉ Между нами говоря
Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн, мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Манна диэн эттэххэ, айдааннаах дьыала буолара буолуо. Болот Боотур. Манна диэн эттэххэ, хайа ол даа дойдуга сүөһү үчүгэйин-куһаҕанын билэллэр ини. «Чол бон»

сыһыан холб. Такайан, көрдөһөн этэри көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает настоятельную просьбу, наставление (ну пожалуйста, ни коим образом)
Наай диэн, түбэспиччэ эргэ тахсыма. Болот Боотур
Наай диэн, аккын ол иирээки уолга уларсаайаҕын. «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

дьөһ. Хайааһын оҥоһуллар соругун кордөрөргө туттуллар (төрүт түһүгү кытта тут-лар, арыт 1-кы, 2-с сирэй сыһыарыытын ылыан сөп). ☉ Употребляется при указании на цель совершения действия: ради когочего-л. [Николай:] Ол эрээри туох туһа диэн баччааҥҥа диэри санаабын ууран охсуспуппунуй
Эн тылгын ылыммаппын. С. Ефремов
Кинилэртэн [кулубалартан] ким даҕаны Киһи туһа диэн Киэҥ суолу солоппотоҕо, Бар дьон иннэ диэн Балаҕан өһүөтүн үрдэппэтэҕэ. С. Васильев
Ол дьол туһа диэн, дьоҥҥосэргэҕэ дьолу-соргуну толору тоҕуорутуохпут диэн чулуу дьоннор охсуһуу хонуутугар охтоллор, хаайыы-остуруок иччитэ буолаллар, хаатырга үлэтигэр кыйданаллар. П. Филиппов
[Марфа Николаевна:] Эн туһуҥ диэн кэрийэ сылдьабын буолбат дуо? Мин эйигин син биир холкуоска ыытыам суоҕа. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

I
быһ. суох солб. аат. Ким, туох буолара биллибэт, чуолкайа суох. ☉ Неизвестно какой, какойто
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыыртчыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Кини остуолугар ханнык эрэ кырдьаҕас соҕус киһи суот тардан тачырҕата олорор. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ ыал оҕолоро кэлэ сырыттахтара буолла? Т. Сметанин
II
туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сэрэйии дэгэттээх саарбахтааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего с оттенком предположения (что ли)
Бөлүүн бэрт куһаҕаннык түһээтим, бука, сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
Киһи айылҕата диэн дьикти. Итинник майгы ордук кыргыттарга сайдыбыт дуу, ханнык эрэ. В. Яковлев

быһ. суох солб. аат. Хайа кэмҥэ буолбута (олох урут), буолара (өссө да ыраах) биллибэт. ☉ Некогда в прошлом, когда-то, неизвестно когда в будущем, ещё нескоро
Хаһан эрэ биһиэхэ, Саха сиригэр, бурдук диэн төрүт суоҕа үһү. Суорун Омоллоон
Ийэлэр, …… Эһигини сүүс сыл эдэр, Өлүөр гынар дьикти эми Хаһан эрэ булбут киһи. И. Гоголев
Хаһан эрэ, ханна эрэ үс игирэ уолаттар төрөөбүттэр. И. Данилов

көр холобурун ыллахха (эттэххэ)
Өндөрөй оҕонньор, сир түҥэтигэ үчүгэйдик ааһан, отун-бурдугун үлэтэ бүтэн, чэ, холобура диэн эттэххэ, көнөн олорор. П. Ойуунускай

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

1. эб.
2. Ыйыллар эрэ хайааһын оҥоһулларын, атын хайааһын оҥоһуллубатын чорботон бэлиэтиир. ☉ Употребляется говорящим для выделения только названного действия, другие здесь не имеют места
   Оҕонньордоох икки уол күөстүүллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
   Эйиэхэ мунньахтыахха эрэ наада. Софр. Данилов
   Бэйи эрэ, тоҕо эһиги эрэ хаалаҕыт? Н. Габышев
3. Соруйуу, көрдөһүү суолтатын сымнатан, мөлтөтөн иһирэхситэн биэрэр. ☉ Употребляется для смягчения повеления, побуждения и просьбы
   Лида, кэл, олор эрэ, билигин барыахпыт. Д. Таас
   Ыл эрэ, кыыһырсымыах, кини баарына. В. Яковлев
   Ыччаттарыам, ыллаа диэтэргит, ырыабын ырыҥалаан истиҥ эрэ. С. Зверев
4. Суоһурҕаныы, куттааһын, сааныы дэгэтин күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления угрозы, строгого предупреждения, содержащихся в высказывании
   Эн акаары буола оонньоомо эрэ! Амма Аччыгыйа
   Бу хара ыт үрэн эрдэҕин истиҥ эрэ, бар дьон. Н. Неустроев. Тыраахтары дьэ илдьэн көрөөр эрэ! И. Сёменов
5. «Нэһиилэ, хайыы эрэ сыспыт» диэн дэгэт суолтаны биэрэр. ☉ Употребляется для указания на ограничение действия (только, чтоб не; чуть не)
   Микиитэ улааттаҕына Байбалы өлбөт эрэ гына үлтү сынньыах буолан, сиринэн-халлаанынан андаҕайа саныыр. Амма Аччыгыйа
   Өһүргэнэн уҥан эрэ түспэтэх. «ХС»
6. Түмэр-холбуур дэгэт суолталаах. ☉ Употребляется для выражения собирательного значения
   Тыллаах эрэ, өһүргэспит эрэ барыта кини хараҕыттан иҥнээччи. Софр. Данилов
   Дьон эрэ сонуна, кэпсэтиитэ биир. П. Филиппов
7. Иннигэр турар тыл суолтатын араас өттүттэн күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления значения предшествующего слова в семантическом, оценочно-рассудочном, эмоционально-экспрессивном отношении
   «Эһиги ынахтаргытыгар эрэ оччо кыһаллыбакка сылдьабын», — диэтэ Арамаан наһаа холкутук. Амма Ачыгыйа. Тукаам, бэйи эрэ, тохтоо. Суорун Омоллоон
   Кини барыах эрэ баҕата суох. «ХС»
   Аммаҕа хата ол эрэ туһунан толкуйдаабаттар. «Кыым»
8. Ыйытар солбуйар ааты кытары иэйии дэгэтин күүһүрдэр. ☉ В сочетании с вопросительно-относительными местоимениями употребляется для выражения эмоционально-усилительного значения
   Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
   Төһө эрэ соһуйаллар. И. Гоголев
   Дириэктэринэн кими эрэ аныыллар. «Кыым»
9. Ыйытар солбуйар ааттартан быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Сочетаясь с вопросительными местоимениями, образует неопределённые, соотносительные с существительными, прилагательными и наречиями местоимения. Ким эрэ, туох эрэ, ханнык эрэ, хайдах эрэ, хас эрэ, төһө эрэ, тоҕо эрэ, хаһан эрэ, ханна эрэ о. д. а.
10. ситим т. суолт.
11. Кэм суолталаах. ☉ Временной союз. Кини кэллэр эрэ оҕолор тарҕаһан хаалаллар
    □ Кэтириис эмээхсин саҥардар эрэ Микиитэ сүрэҕэ бобута туппахтыыр, куйахата күүрбэхтиир. Амма Аччыгыйа
12. Араартыыр суолталаах. ☉ Разделительный союз. Кэлэр эрэ, кэлбэт эрэ, мин билбэппин. Үлэлиир эрэ, суох эрэ, биллэрбэт

тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

саҥа алл., итэҕ. Ханнык эмэ иччини кытта сибээстэһэргэ анаан этиллэр алыптаах тыллар (сиэритуому толоруу, ойуун кыырыытын кэмигэр этиллэр). ☉ Магическое слово, посредством которого устанавливается контакт с духами (произносится во время шаманского камлания, обряда, церемонии)
Үрүт өттүгэр үүммүт Үрүҥ түүнүгүҥ Үрэлиннэҕэ буоллун... Доомэрэ-доом!!! П. Ойуунускай
Алгыстаах ачыр анньаммыт, Аат ааттаан айхаллаан көрүөҕүҥ. Доом-эрэ-доом, ини!!! Өксөкүлээх Өлөксөй
Доом-эрэ-доом - ойуун кыырар, алгыыр кэмигэр өрүү туттар саҥа аллайыылаах тыллар. КГР СЛ-8

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

аат. Тиит умнаһын эргийэ хаама сылдьан үөнүнэн аһылыктанар, мас көҥдөйүгэр уйаланар, кыстыыр кыра бороҥ чыычаах. ☉ Поползень
Өрүөстээх бастаах кэкэ-букалар туохтарын эрэ сүтэрэн, көрдүү сатыыр курдук, оҥой-саҥай көрбөхтүүллэр, тиити өрө-таҥнары хатыгыраһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыаҕа сылдьан, кэкэ-бука тииттэри хайдах соруктаах аханнык бэркэ кыһанан-мүһэнэн көрө-истэ сылдьарын киһи үгүстүк көрөөччү. Далан
Ыраас күннэргэ биһиги ойуурдарбытыгар кыстаабыт улахан татыйыктар, кэкэ-букалар чыыбыгыраһаллара улам хойдор. ББЕ З
ср. тув. көге-буга ‘голубь’

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

модальное сл. 1) вероятно, наверно, наверное, очевидно; пожалуй; бука , кыайыахтара вероятно, они осилят, победят; эн , бука , алҕаһаатаҕыҥ ты, наверное, ошибся; 2) пожалуйста; бука эрэ көһүт пожалуйства, подожди; бука диэн пожалуйста, прошу; бука диэн мэниктээбэт буолаар прошу тебя, пожалуйста, не шали # бука бары все до единого; мантан бука бары барбыттар отсюда ушли все до единого.

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

бук (кытаанах бөдөҥ мас) || буковый.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

зоол. поползень .

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

adv. namely, definitely; букатын adv. quite, wholly, completely, exactly

det, a. just, only, but; some, any (with pronouns)

v. to say

n. Krüper’s nuthatch (Sitta krueperi)

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so

м. бук (кытаанах эттээх сэбирдэхтээх бөдөҥ мас).