сыһ. Буойар-хаайар, куттуур курдук. ☉ Усмиряя, унимая, устрашая
Кини [ийэ эһэ] оҕолорун дьарыйардыы, көхсүн суостаахтык кирдьигинэтэрэ. И. Федосеев
Мэлдьи оҕону дьарыйардыы тимир-тамыр көрбүт дириэктэрбит Егор Михайлович кырыытынан тарааммыт баттаҕын уҥа илиитинэн силэммэхтээбитэ. Г. Колесов
[Эһэ] дьарыйардыы, дьакыйардыы Тарып-ирип да дайбаатар, Сэмэлиирдииүөрэтэрдии Сэрэнэн да оҕустар Имэрийэн ааспыт сирэ Эмсэгэлээх буолла. Н. Ефремов

аат. Арахпакка мөҕүү-этии, ыгыы-түүрүү, буойуу-хаайыы, суоһурҕаныы (тойомсуйар быһыынан, бэйэҕэ тиэрпэккэ санаан). ☉ Упорное надоедание внушениями, наставлениями, ворчание
Саталаах дьаҕырҕан анныттан Сайдан-сатараан барбыт, Омуннаах охсуһуу уотуттан Очуостуу уһулу үүммүт Эн бааргын, Ийэ дойдум! Саха нар. ыр. III
[Боккуо:] Бэйэм буоллаҕына мэлдьи тойон-хотун дьаҕырҕанын анныгар сырыттаҕым, ыарыйдахпына, кубулунан сытар диэн, биир туспа мөҕүү буолар. А. Софронов
Баай дьаҕырҕана, кымньыытын тыаһа иһиллибэт буолбута. «ХС»

сыһ. Сүүрбэт, кэлбэт-барбат, хамсаабат гына ыксары, ыга (тут, баай уо. д. а.). ☉ Туго, крепко, плотно (держать, завязать и т. д.). Бобо тут. Куул айаҕын бобо баай. Былаатын бобо баанна
□ Ийэ кини илиитин икки сылаас илиилэринэн бобо тутан турда. Амма Аччыгыйа
Оҕотун көрөн, үөрүүтүттэн, бобо тутар күөмэйэ чөллөрүйдэ. А. Сыромятникова
[Өрүс] бобо ылан буойа-хаайа сыппыт дьаптал мууһун дьэ хоҥнорон, сайгыччы уста сытта. С. Федотов
◊ Бобо бэрдэр — соһуйан, өмүттэн эбэтэр олус долгуйан, күөмэйгин туох эрэ бүөлээбитин курдук, эмискэ саҥаҥ кыайан тахсыбат буолан ыл. ☉ Внезапно ощутить спазм или комок в горле (будучи ошеломленным или крайне взволнованным)
«Эһигини көрсөөрү...» — Маша үөрүүтүттэн бобо бэрдэрэн ситэ эппэтэ. А. Сыромятникова
Кэпсэтэр кыаҕым адьас суох — барытыттан бобо бэрдэрэн хааллым. П. Тобуруокап. Тэҥн. бөтө бэрдэр. Бобо тут — кыараҕас буолан ыга тута сырыт. ☉ Быть тесным, жать (об одежде). Бэргэһэтэ бобо тутар эбит. Бачыыҥкам бобо тутта

1. сыһ. Туохха да сөп түбэспэттик, букатын атыннык. ☉ Несправедливо, совершенно неправильно
   Валерий олус тосту-туора тыллаһар эбит. П. Ойуунускай
   Тулааһынап тосту-туора атаҕастанан эрэрин өйдөөбүтэ. Далан
   Мин оҕолорбун хаһан да тосту-туора саҥарбаппын, тэҥнээх доҕотторум курдук кэпсэтэбин. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Нуорма быһыытынан ылыныллыбыкка (хол., сокуоҥҥа) ханан да сөп түбэспэт. ☉ Не вписывающийся ни в какие общепринятые нормы (напр., закона), весьма противоречивый
   [Чупчуруйдаан тойон] Тосту-туора сокуоннаах. Эллэй
   [Москуба метротугар] бэрээдэги көрөр, буойар-хаайар ким да суох эрээри, биир эмэ тосту-туора быһыы эмиэ суох. Н. Лугинов
   ♦ Тосту-туора тутун (быһыылан) — ылыныллыбыт сиэртэн-майгыттан атыннык, куһаҕаннык быһыылан. ☉ Поступать вопреки общепринятым нормам, неэтично
   [Оҕолорум] миэннэрэ үөлээннээхтэриттэн хаалбаталлар, тостутуора быһыыламматаллар диибин. В. Васильев
   Тосту-туора туттубутугар Тос мааһын биэрэр Тоҕо сыыһа буолуой?! «ХС»

сыһ., кэпс.
1. Киэҥник мэндээрийэн, мэндээриччи (уһун — хол., өрүс). ☉ Плавно, размеренно (течь — напр., о реке)
[Амма өрүс] бобо ылан буойа-хаайа сыппыт дьаптал мууһун дьэ хоҥнорон, саймаара-туймаара, сайгыччы уста сытта. С. Федотов
2. Дьалкыччы, дьалкылдьыччы хамсанан (бар, кэл). ☉ Широко, размашисто (шагать, ходить)
Кылгас-кылгастык кичэриһэ тыынан, сайгыччы хааман, диктор Михаил Белолюбскай киирэн кэлэр. С. Данилов
Саадьаҕай оҕус, Сайгыччы соҕус айаннаан иһиий, Алааспар тиэрдиий! П. Тобуруокап
Икки илиилэригэр сылаас үүттээх биэдэрэлэри буруолаппытынан сайгыччы көтөҕөн, ыанньыксыттар титииктэн тахсаллар. ВМП УСС
△ Адаарыччы, адаарыччы тардыалаан (суруй). ☉ Размашисто, размашистым почерком (писать)
[Масленников] Нехлюдовка хаайыыга олорор мещанка Маслованы кытта түрмэ хонтуоратыгар көрсөрүгэр көҥүллүүбүн, …… диэн баран сайгыччы илии баттаан кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Налыччы көмнөхтөөн (хаар түһэрин этэргэ). ☉ Неторопливо, размеренно (падать — о снеге)
Суруйарбын тохтотон, хараҥа ойуурга кыһайан, хаар хайдах сайгыччы түһэрин оҕолуу кыҥастастым. Н. Габышев
3. Киэҥник эргитэн, көҥүллүк-холкутук (саҥар, эт). ☉ Обстоятельно, степенно (напр., обдумывать что-л., рассказывать о чём-л.)
Баһыкка, үгүс күндьыл устатыгар сүрэҕэр сөҥөрдөн сылдьыбыт санааларын уу чуумпуга, ыксаабакка, тиэтэйбэккэ сайгыччы санаан, хайдах эрэ чэпчии быһыытыйда. Софр. Данилов
Биһиги кириитикэбит, кыраҕа кыһаммакка, санааны киэҥ дуолга көҥүл уста сылдьан сайгыччы этэргэ бэрдин ордорон, ордук проза бөдөҥ айымньыларын куду харбыыр. П. Аввакумов

1. аат.
2. Сүүс сыл. ☉ Век, столетие
   Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
   Биһиги саҥа үйэҕэ үктэннибит. В. Протодьяконов
   Онтон ол уон ахсыс үйэ ортотун диэки Киһилээн Куохаан сүрэхтэнэн, аата Микиитэ диэн буолбут. МНН
3. Киһи олоҕун устата, уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека, век
   Ким хамсыыр-имсиир, үлэҕэ мускуллар — ол үйэтэ уһуур. Н. Габышев
   Киһи эдэр сылдьан үйэтэ хаһан да бүтүө суоҕун курдук туттар да, киһи олоҕо хараҥҥаччы көтөн элэс гынарын кэриэтэ эбит. Софр. Данилов
   Наһаар оҕонньор уолугар олорон үйэтин барыырдыы, тыа олоҕуттан араҕан, куоракка ньим-бааччы олохсуйда. Дьүөгэ Ааныстыырап
   △ Туох эмэ мал төһө уһуннук баар буолан сылдьарын устата. ☉ Срок годности чего-л. (напр., одежды)
   Оокком, бу таҥас үйэтигэр тиийбэккэ, баран хаалбыта баар. Амма Аччыгыйа
   Бу бинсээги ылан биэрбит киһи, уларса кэттэҕинэ, көстүүмүн үйэтэ уһуо этэ. В. Ойуурускай
4. Ханнык эмэ оһуобай уратыларынан бэлиэтэнэр историческай кэм устата, кэрдиис кэм. ☉ Период времени, эпоха
   Тиэхиньикэ үйэтин киһитэ, авторучкалаах инигин? Н. Габышев
   Аатам уонна электроника үйэтигэр сүлүүдэ олус суолталаах. И. Данилов
   Дьэ, бу космос үйэтигэр Аҕыйах чаастаах айан. Баал Хабырыыс
5. Уруулуу дьонтон утумнанан барар көлүөнэ. ☉ Поколение, колено
   Уруккута биһиги, Үйэттэн үйэҕэ Эһэлээх эбэ саҕаттан Чохчолообут дьоллоох баайдарын, Муспут бойум харчыларын, Халыым хамсык туттараары Халаабыс муҥунан симинэннэр Хайыы үйэҕэ кэлэн Халҕан дьиэли аспыттар эбит. С. Зверев
   «Хабырыыһы кытта биир үйэ арахсыбыт уруу», — диэн [бандьыыттар Хопто уолун босхолоотулар]. Эрилик Эристин. Оҕонньоттор кэпсииллэринэн, биһиги өбүгэбит, элбэх киһи үйэтин анараа өттүгэр, Өлүөхүмэттэн көһөн кэлбитэ үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. сыһ. суолт. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар «сааһыгар, хаһан да». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение «никогда в жизни»
   Бу туохтан үйэтигэр Үөрбэтэҕин үөрэн, Дьокуускайым күн бүгүн Ыллаан-туойан эрэр? Эллэй
   Хаппытыан үйэтигэр быар куустан олорбута суоҕа. А. Сыромятникова
   Аида мыыла диэни үйэтигэр көрбөтөх-билбэтэх буолан, муодарҕаабыта. И. Федосеев
   ♦ Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр муҥур
   Мантыката даҕаны, аҕата бокуонньук мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр мунньаахтаабыт баайын-дуолун кыайан буойа-хаайа тутар дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэбэр сырыым-айаным дууһабын дуоһуппута, сүрэхпин үөрпүтэ, сүргэбин көтөхпүтэ. «ХС»
   Өлөр үйэтигэр көр өл I. Ээ, кырдьык, дьэ, оҕонньотторбут өлөр үйэлэригэр, кырдьар саастарыгар биирдии үчүгэй ырыаны, ахтыах-саныах курдук, ыллыахтара буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
   Эн кырдьар сааскар, өлөр үйэҕэр соҕуруу дойдуну көрөн хаалыаҥ, бэйэҕин да көрдөрүөҥ этэ буоллаҕа дии. Далан
   Үйэҕин (сааскын) моҥоо көр моҥоо. Мин сынньалаҥнык олорон, талбытынан аһаантаҥнан үйэбин моҥуохпун баҕарабын. А. Сыромятникова
   Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоотоҕо. А. Софронов
   Холкуос бастаан тэриллиэҕиттэн үйэтин моҥуор диэри хонуу үлэһитэ, холкуос биригэдьиирэ этэ. «ХС». Үйэ туолбут — кэм-кэрдии уларыйан, туох барыта төрдүттэн атын буолбут, тиэрэ эргийбит. ☉ Наступили другие времена, всё поменялось, перевернулось с ног на голову
   Ити дьон дьэ тугу дьүүллэһиэхтэрэ-дьүһүннүөхтэрэ үһү. Үйэ туолбута, дьэ чахчы эбит. Болот Боотур
   «Үйэ туолан араас дьон кинээстээннэр. Ити Кынаачай күтүр, дуобат саҕа бэйэтэ, эчи уоҕун-кылынын», — Афанасий Сидоров оҕонньор Еремеев диэки хайыста. М. Доҕордуурап
   Үллэр үйэтигэр (үйэтин туха- ры) — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Билигин кини үллэр үйэтигэр билбитин-көрбүтүн бэйэтин сиэнигэр биэрэр. А. Кондратьев
   Атааннаах-мөҥүөннээх аан дойдуга маннык кырыыстаах хара суор буолан халаастыы сылдьарын саллар сааспар, үллэр үйэбэр итэҕэйиэ суох этим. Е. Неймохов
   Кини үллэр үйэтин тухары үс ынахтан ордук сүөһүлэммэтэх. С. Никифоров
   ◊ Бу үйэҕэ көр бу I
   Бу үйэҕэ сылдьыбыт талаһам этэ. Ону баара кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
   [Ааныка:] Ол Мэхээлис оҕонньор хайдах эйиэхэ балыгы ыһыктыбытай? Бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
   Былыр үйэҕэ көр былыр. Ол иһин кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
   Кыргыс үйэтэ көр кыргыс. Уоһук, ардыгар, олонхолуу Оһох иннигэр оллооннуур, Былыргы быһылаан, охсуһуу. Кыргыс үйэтин ойуулуур. Дьуон Дьаҥылы. Таас үйэ — киһи-аймах сайдыытын бастакы кэрдиис кэмэ: оччотооҕу дьон туттар сэптэрин-сэбиргэллэрин тааһынан оҥостоллоро. ☉ Каменный век
   «Былыр таас үйэ саҕана, — диэн бэрт ыраахтан саҕалаатым, — бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн: тоҥнохторуна — итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына — бултаан аһаан, бэрт судургутук олорбуттара». Н. Лугинов
   Дьон үлэ орудиеларын тааһынан оҥосто сылдьыбыт кэмнэрин бүтүннүүтүн таас үйэтэ диэн ааттанар. КФП БАаДИ
   ср. монг., бур., тув., алт. үе, үйе ‘поколение; сустав; век (эпоха)’