и. д. от туорхаһый =.

туорхаһый I диэнтэн хай
аата. Соҕотохсуйан туорхаһыйыы курас иэйиитигэр куустаран иһэн, дьахтар эмискэ холурдук ойон турда. Софр. Данилов
Мин …… тута дьэгдьийэ түстүм, туорхаһыйыым ханна да суох буолла. С. Данилов

туорхаһый I диэнтэн атын. туһ. Дойду ахтылҕана сүрэҕи-быары туорхаһытар
□ Саала бу өттүгэр алгыйар курас тымныы манна аараабыт дьон барыларын сүрэхтэрин туорхаһыта кууста быһыылаах. Софр. Данилов

көр туорхаһый I
[Манчаары:] Туохтан эмиэ Туоххаһыйдыҥ, доҕоччуок? А. Софронов
[Оҕонньор:] үлэ суоҕуттан эмиэ туоххаһыйан барда. Р. Кулаковскай
Дойдугуттан кый бырах тэлэһийэн, Туоххаһыйдаҕа хаҥыл сүрэҕиҥ. И. Федосеев

көр туорхаһый I
Кэлин кэмҥэ иччитэхсийбит дууһаҕа туоххаһыйыы баар. Н. Лугинов
Төрөөбүт дойдуттан өр тэлэһийэн сылдьыы сүрэх-быар тулуппат-тэһиппэт туоххаһыйыытын үөскэтэр. «Чолбон»

көр туорхаһый I
Дууһа тууйуллуоҕа суохха дылы, Туоххаһытыах эйигин суохха дылы. С. Тарасов
Куппун-сүрбүн дойдум барахсан күһүнэ Курдаттыы тардан туоххаһыттаҕа сүрүөн. «ХС»

туохт. Кими эмэ суохтаан, сүтүктээн туорхаһый. ☉ Чувствовать себя одиноким
Өксүү оҕото өлбүтүн истэн баран соҕотохсуйбут санаата билигин арыый мүлүрүйүөх курдук буолан барда. Н. Заболоцкай
Доҕорбун суохтаан хас да күн соҕотохсуйан сылдьыбытым. «ХС»
Санаатын атастаһар, дууһатын аһар киһитэ суох соҕотохсуйбут. «ХС»

аат., кэпс.
1. Туохтан эмэ тахсар туох эмэ көдьүүс, туһа. ☉ Толк, польза, прок от чего-л.
Кыра Хабырыыс туох да туолка тахсыа суоҕун билэн, ах баран хаалла. Эрилик Эристиин. Мин Туохтан эрэ туорхаһыйан, Туолката суох чуҥкуйан …… Кэри-куру олордохпуна, Сахалыы саҥа Саамал кымыс курдук Сайа охсон киирдэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ ис хоһооно, суолтата. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Сипсап кэпсэтэллэр, ону иһиллии сатаата да, туох да туолкатын быһааран истибэтэ. Күндэ
[Билигин сорох оҕолорбут] Африка, Латинскай Америка, Арҕаа Европа дойдуларыгар киһи куйахата ытырбахтыыр сабыытыйаларын туолкаҕа ылбаттар. ЧКС ОДьКИи

туохт.
1. Кууран-хатан, аанньа үүммэккэ мөлтөө (от-мас туһунан). ☉ Вянуть, теряя влагу, засыхать (о растительности)
[Кураантан, суттан] дьиэ-уот сиэгэнийдэ, тиэргэн тубарсыйда. В. Титов
Туундара син биир астаах остуол кэриэтэ. Кини ардыгар тубарсыйар, дьадайар кэмнэрдээх. «ХС»
2. Кураанах, иччитэ суох буол, кураанахсый, иччитэхсий (хол., дьиэ). ☉ Становиться пустынным, заброшенным (напр., о доме)
Бу ыал дьиэтэ биирдэ курастыйа, тубарсыйа түспүтэ. В. Титов
Улам кураанахсыйан, тубарсыйан барбыттара бастакы ньиргиэрдээх пятилеткалар төрөппүт дьоҕус бөһүөлэктэрэ, учаастактара. «ХС»
3. Аанньа аһаабакка аччыктаа, аастуор сырыт. ☉ Испытывать голод, голодать, тощать
Тубарсыйа харгыйбыт Торҕон киирдэ диэҥҥин …… Туора көрбүккүн Дьэ, өйдүөтүҥ дуо? Д. Говоров
Сибиинньэлэрбит улаханнык тубарсыйан тураллар. «Кыым»
4. көсп. Санааҕа-онооҕо ыллар, санаарҕаа, туорхаһый. ☉ Испытывать тоску, тосковать
Дьонун санаатаҕына хайдах эрэ ис-иһиттэн наһаа кууран-хатан, тубарсыйан кэлэр. Н. Лугинов
Туох эмэ дьылҕа охсуутуттан Турук оннук тубарсыйар, Хаан-сиин оннук кубарыйар, Кут-сүр оннук аһааҕырар. И. Баишев

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’