даҕ. Акаары соҕус. ☉ Глуповатый, дураковатый; тупой
Былыыр-былыр биир оҕонньор уолунаан олорбут. Уола акаарытыҥы, ол эрээри сытыы, хорсун, күүстээх эбит. ҮҮА
Биир кэтит лахса курдук быһыылаах, акаарытыҥы соҕус сирэйдээх уолчаан утары туран кэлэн кыра соҕустук сибис гынна. М. Горькай (тылб.)

сулбуччу I диэн курдук
Мунньах түргэнник буолан ааспыта. Боппуруостар судургутук уонна сулбуччутук быһаарыллан испиттэрэ. Л. Попов
Ботугураан көрүҥ: «былыр былыргыттан» диэн сулбуччутук уонна «былыыр былыргыттан» диэн унаарыччы соҕус. «Чолбон»

тылын диэнтэн дьаһ
туһ. Былыыр-былыр муус үйэ кэнниттэн сир ийэ отун-маһын саҥалыы тылыннарар түбүккэ түспүт. Сэмээр Баһылай
Бурдук көрүҥнэриттэн ньэчимиэн уонна эбиэс туорааҕын тылыннарар ордук. ПАЕ ДьКК
Ыһыах иннинэ сиэмэлэри уон икки чаас устата ууга илитэллэр, онтон тылыннаран баран сылыйбыт буорга ыһаллар. ЛПМ САЛАК

күүһ. эб. Туох эмэ ахсаанын, кээмэйин о. д. а. сөҕөн-махтайан этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает восхищённое отношение к количеству, объёму и т. д. чего-л.: сколько же
Эдэр учуутал маҥнайгы уруоктарыгар төһөлөөх элбэх күүһүн-күдэҕин, сыратын-сылбатын биэрэрин суруйуохпун эһиги өйдөөбөккүт биллэр. Н. Лугинов
Күбэйээнэ эмээхсин уһун үйэтигэр төһөлөөх үлэни үлэлээбитэ, төһөлөөх эрэйи-муҥу көрбүтэ буолуой?! М. Доҕордуурап
Сүүсчэкэ сыллаахха, былыыр-былыр үөрэҕэ, билиитэ суох саха уолугар, Манчаары Баһылайга, көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх күүстээх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова

даҕ.
1. Былыыр-былыр үөскээбит, баар буола сылдьыбыт. ☉ Древний, очень давний
Оччоҕо буоллаҕына Халыҥ хаар анныттан Хайа үйэтээҕи дьон Ойон туран, охсуһууга барыахтара. А. Софронов
Былыргы дьон диэн ааттанар, үтүмэн Үйэтээҕи мин өбүгэлэрим Олорбуттара үһү булт бултаан, сүөһү ииттэн. С. Данилов
Хааллаҕына да киһи бөрүкү аһыйбат буолбут өтөҕө, былыргы үйэтээҕи өтөх. Эргэрэн, эмэҕирэн да бүттэ. А. Бэрияк
2. Үйэлэр усталарыгар буолар. ☉ Происходящий в течение века, вековой (напр., о колебаниях земной коры)
Сир үйэтээҕи халбаҥнааһына. КВА МГ
3. Ханнык эмэ үйэҕэ (үйэлэргэ) сыһыаннаах. ☉ Относящийся к какому-л. веку (векам)
Биһиги кэммитигэр тэҥнээтэххэ, орто үйэтээҕи куорат нэһилиэнньэтэ элбэҕэ суох этэ. АЕВ ОҮИ

1. сыһ. Кэргэнии дьон сыһыанынан, эр-ойох быһыытынан. ☉ Как муж и жена
   Эй! Дьахтаар! Билин эрэ! Эн Савелий бааһынайдыын Эрдии-ойохтуу олоортуҥ дуо? Н. Некрасов (тылб.)
2. аат суолт. Ыал буолан бииргэ олорор кэргэннии дьон. ☉ Супружеская чета, супруги, муж и жена
   Онтон эрдии-ойохтуу иккиэн дьиэлэригэр сиэттиһэн киирэн бардылар. Саха фольк. Дьэ ити курдук эрдии-ойохтуу өр кэпсэтэ олордулар. Н. Павлов
3. даҕ. суолт. Кэргэннии (дьон). ☉ Семейный
   Былыыр-былыр ыраах Уһук Хоту сиргэ эрдии-ойохтуу дьон сордоох-муҥнаах дьылҕаларын туһунан биир ынырык номох үөскээбит эбит. С. Курилов (тылб.)

аат.
1. Орто сааһын лаппа ааспыт, кырдьаҕас эр киһи. ☉ Старик, старец
Былыыр-былыр бэрт дьадаҥы оҕонньордоох эмээхсинтэн үс уол оҕо төрөөн хаалбыта үһү. Саха фольк. Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор дьикти эдэрдик, эрчимнээхтик ордоотоон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Дьахтар кэргэнэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Супруг, муж (по отношению к жене, обычно употр. в притяж. ф.)
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн, эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Кэлээт, ити оҕонньорбун кытта холбоспутум, оччолорго эдэр этибит. Эрилик Эристиин
3. харыс т. Эһэни (тыатааҕыны) ханарытан ааттыыр тыл. ☉ Слово, употребляемое в значении «медведь»
«Оҕонньор» билигин уһуктан арҕаҕыттан тахсан, чугас эргин лэппэрдээн эрдэҕэ. Далан
«Киирдэҕинэ, оҕонньору бултаһан көрүөҥ дуо?» — Киргиэлэй киһитэ туох диирин истээри, сэҥээрбиттии көрөн олордо. Болот Боотур
Эһэ суоһасуодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара; амаакаа, улахан аһыылаах, оҕонньор эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ
◊ Оҕонньор <дьиэлээх> кэпс., күл.- ооннь. — олус омуннурар, өрүкүйэр эбэтэр төттөрүтүн аһара холку киһини күлүүоонньуу кэриэтэ этии. ☉ О человеке пылком, живом или, наоборот, очень спокойном
Оҕонньор дьиэлээх, кырдьык бөҕөҕө кыайтаран, бэл кыыһырбатаҕа. Болот Боотур
Оо, оҕонньор дьиэлээх, эмиэ омуннаан, күөркүн абырахтанан киирэн бардыҥ. Г. Колесов
Ама доҕор, салайааччы ааттаах киһи үлэһиттэригэр оннук куруубайдык сыһыаннастаҕай, оҕонньор дьиэлээх кыратык эбэҕин дуу, хайдаҕый? «Кыым»
ср. монг. оҥон ‘онгон, дух, изображение духа’

туохт.
1. Тугу эмэ тымныт, бөһүт. ☉ Охлаждать, замораживать что-л. Чохоону тоҥор.
□ Быары тоҥорон, бытархай гына кырбаан сииллэр. КЕФ СТАҮө
Былыыр-былыр Ээһэй эмээхсин Ынаҕын ыан баран Балаҕан үрдүгэр үүтүн Туос чабычахха Тоҥоро уурбут. П. Ламутскай (тылб.)
2. Күнүһүн сылыйан түүнүн тымный, дьыбардан, хаһыҥнан (күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться холодным, морозить по ночам (о погоде — поздней осенью, ранней весной)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Күһүн буолан, от-мас хагдарыйан, түүнүн тоҥорон, кыстык кэлэн иһэрэ биллэн барбыта. В. Протодьяконов
Түүн ахсын тоҥорор, күнүһүн хотуттан курас тыал үрэр. В. Титов
3. кэпс. Тымныт, үлүт. ☉ Заморозить, застудить
Бу умайар тымныыга киһини тоҥорон өлөрүүһүлэр. М. Доҕордуурап
Эн миигин хаарга түҥнэри анньан тоҥорбуккун этиэм! П. Ламутскай (тылб.)
4. кэпс. Кыһыҥҥы кэмҥэ дьиэни-уоту оттубакка тымныт, ититимэ (кыстаабат буоллаххына анаан эбэтэр киһиттэн тутулуга суох ханнык эмэ быһыыттан-майгыттан — хол., элэктэриичэстибэ уота баран, оттук бүтэн). ☉ Не подавать тепло, замораживать дом в зимнее время (если не зимовать или из-за каких-л. не зависящих от человека обстоятельств — напр., из-за неисправности электростанции, отсутствия топлива). Ийэм аах салҕааһын дьиэлэрин быйыл тоҥордулар. Аҕыйах сыллааҕыта уот ыстаансыйатын саахала буолан, куорат аҥаарын тоҥоро сыспыттара
5. кэпс., калька. Ханнык эмэ улахан бырайыагы (хол., дьиэ тутуутун) ситэрбэккэ тохтот, боҕон кэбис. ☉ Оставлять незавершённым какой-л. крупный проект, строительство, замораживать. Элбэх этээстээх олорор дьиэ тутуутун үбэ көстүбэккэ тоҥордулар
♦ Иһин тоҥор көр ис IV
Итэҕэллээҕиҥ искин тоҥордо. ПЭК СЯЯ
Хата сэрэн, ити биһириир Бииктэриҥ искин тоҥороорой. Суорун Омоллоон

1. аат.
2. Туох эмэ устатынан буолбакка, туора өттүнэн быһа холбоһуута, туохха эмэ туора сылдьар туох эмэ. ☉ Поперечный брус, поперечина. Сыарҕа туорайа. Түннүк арааматын туорайа
   □ Саха Захаровна өс киирбэх кирилиэс биир туорайыгар аҥаар атаҕын үктээн иһэн, тохтуу түстэ. Амма Аччыгыйа
   Маша орон туорайыгар ыйанан турар үҥкүү көстүүмүн нэлэҥнэттэ. «Чолбон»
3. көсп. Мэһэй, харгыс буолар туох эмэ. ☉ Помеха, преграда, препятствие
   Хонууга төрөөбүт хоһоон үксүөн, Туох эрэ баар туорай буолар. Баал Хабырыыс
   Ыал баайын тэринэригэр судаарыстыба туорай буолбат, туорай буолуохтааҕар көмөлөһүөх кэриҥнээх. Күндэ
   Сис Сэмэнэ, Ыстапаан Тураахап олоххо мэһэй, туорай эрэ буолар …… дьоннор. «ХС»
4. даҕ. суолт. Тугу эмэ туоратынан быһа холбуур, туохха эмэ туора сылдьар. ☉ Поперечный
   Разбогатеев сиэбиттэн күлүүс тылын ылан сомуогу аһар, туорай тимирин түһэрэр. Н. Якутскай
   Былыыр-былыргыттан …… туорай систээх чэчир сэргэлэри саамай уус дьоннор киэргэтэн оҥороллоро. К. Уткин
   Владимир биһикки оҥочо туорай хаптаһыныгар олоробут. И. Тургенев (тылб.)
   ◊ Самах туорайа көр самах
   Даҕанча эһэ атаҕын аннынан сылыпыс гынан кэннинэн тахсыытыгар …… саха быһаҕынан эһэ иһин, түөһүн тылыттан самаҕын туорайыгар диэри, тэлэ тардан кэбиспитэ. Далан. Туорай мас — туохха эмэ туора саайыллыбыт ураҕас, хаптаһын. ☉ Поперечный брус, поперечная палка, перекладина
   Ыһыах бириэмэтигэр түһүлгэ сэргэлэрин туорай мастарыгар кымыстаах сири иһиттэри ыйыыллар. СНЕ ӨОДь
   Эмээхсин оронугар, кырдьаҕас куурусса туорай маска олорорунуу бөгдьөллөн, баттаҕын өрүннэ. СЮ ЫБ
   Буруйдаан өлөрөргө ууруллубут кулуту үксүгэр туорай мастаах остоолбоҕо илиитин-атаҕын чороччу кэлгийэн тиирэллэрэ. КФП БАаДИ

I
1. туохт.
1. Сиргэ эбэтэр туох эмэ үрдүгэр сытыары балаһыанньаны ыл. ☉ Лежать, ложиться
Дьаакып оҕонньор кэтэҕэриин ороҥҥо сытар. А. Софронов
Тиһэҕэр, Силип үрдүкү буолан, Кууһуманы сиргэ ыга баттаан сытта. Күннүк Уурастыырап
Ампаар аанын иннигэр бэрэбинэ сытар. С. Ефремов
2. Ханна эрэ баар буол, сырыт. ☉ Пребывать, находиться где-л. Бу окуопаларга хаһан эрэ биһиги дьоммут сыппыттар. Т. Сметанин
Хаайыыга биэс хонукка сыппыттарын кэннэ, соһуччу, туох да буруйа суох диэн таһааран кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Ыйга сытар маҥнайгы вымпел биһиэнэ. И. Данилов
3. көсп. Туох эмэ ис дьиҥинэн, ис хоһоонунан буол. ☉ Состоять, заключаться в чём-л.
Бу төрүт биричиинэтэ батталга, атаҕастабылга сытарын билбэккит. Эрилик Эристиин
Алмаас дьиҥнээх сыаната итиннэ сытар. И. Данилов
4. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн, туох эмэ куруук буолар бэлиэтэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан как вспомогательный глагол образует аналитическую форму глагола со значением действия, являющегося постоянным признаком предмета
Туймаада хочото маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Улуу хайалар уһун куйаар уорҕалаах хочолору иилии түһэн сыталлар. Эрилик Эристиин
Сибиир икки өрүһүн — Индигиир уонна Халыма тардыыларыгар хаҕыс туундара тайаан сытар. С. Курилов (тылб.)
2. көмө туохт. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или продолжающееся действие
Ньаадьыта Ааныска эмээхсин кэлэн хоно сытар эбит. Н. Неустроев
Оҕо утуйа сытан сөтөлүннэ. Күндэ
Онтон олус үөрбүтэ, сайдыбыта, астыммыта биллибэтэр да кыралаан ааҕа сытар табаарыс. Н. Габышев
♦ Суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыт кэпс. — улаханнык ыарый. ☉ Тяжело заболеть, быть прикованным к постели
Биирдэ икки хонукка тэллэххэ-суорҕаҥҥа сытар гына кырбаабыта, курутуйа санаабатаҕа. А. Софронов
Сыта бай көр бай I. [Хайахсыытап] сэрии кыһалҕатын билбэккэ, дьон үлэтигэр кыттыбакка, онтон-мантан хоро таһан, уора-көстө эргинэн, сыта байан олорор киһи. В. Протодьяконов
Былыыр-былыр биирдэрэ быстар дьадаҥы, иккиһэ сыта байбыт ини-биилэр олорбуттар. ПРД ТҮө
Мэлгэйбээт сыта байан-байан баран, хоос гыннаҕа ити. С. Курилов (тылб.). Сытан биэр — кимиэхэ-туохха эмэ утарыласпакка олорон биэр. ☉ Переставать сопротивляться
Ирдэбил бөҕө сир-сир аайы тэриллибит үһү. Ол да буоллар Айаал кинилэргэ сытан биэрбэтэх баҕайыта ини. Суорун Омоллоон
Дьэ ол иһин итинник урдустарга сытан биэриэ суохха баар этэ. Далан
Итинник ыраас дьыалаҕа сытан биэрэр сатаммат. «ХС». Сытан хаал — турбат гына ыарый. ☉ Тяжело заболеть, слечь
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана Киргиэлэй Дьөгүөрэп эмискэ синньигэс биилинэн ыалдьан сытан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дьиэбиттэн бу манна нэһиилэ кэллим. Эйигин көрөөрү …… Уонна бу сытан хааллым дии. М. Доҕордуурап. Сытар дүлүҥү атыллаабат киһи түөлбэ. — кимиэхэ да туох да куһаҕаны оҥорбот, сытыары сымнаҕас, сэмэй киһи. ☉ Ни на кого не держит зла (букв. человек, который не перешагнёт бревно). Ыалбыт оҕонньор сүрдээх сэмэй, сытар дүлүҥү атыллаабат, үлэһит бөҕө киһи. Сытар ынаҕы туруорбат киһи — сымнаҕас, көрсүө, сэмэй киһи. ☉ соотв. он и мухи не обидит (букв. человек, который не вспугнёт (не поднимет) даже лежащую корову)
Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Миитэрэй барахсан сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Болот Боотур
[Чаачар] киниэхэ эрэ да буолуо дуо, киһиэхэ барытыгар сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас майгыннааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов
ср. ДТС йат, алт. дьат, тат. яту, уйг. йатмак, каракалп. жатыу ‘лежать, ложиться, лечь’
II
аат. Киһи (кыыл, сүөһү) муннунан сыттаан билэр ураты бэлиэтэ. ☉ Запах
Көөнньүбүт күөх мутукча сыта таныытын кычыгылатта, мэйиитэ эргийиэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта билиннэ. Н. Габышев
Боҕуруоскай от сыта Муннубар саба биэрдэ. Баал Хабырыыс
Буспут эт минньигэс сыта дьиэ иһин тунуйбут. М. Попов
♦ Буорах сытын билбэтэх (амсайбатах) көр буорах
Сорох күн аайы кыргыһыы уотугар сылдьар. Сорох сааһын тухары буорах сытын билбэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Этэрээккэ урут буорах сытын билбэтэх икки сүүс отутус пуолка кыһыл армеецтара …… барсар буолбуттара. «ХС»
Сыл курдук сэриилэһэн, өстөөх тугун-ханныгын дьэ билэн, буорах сытын амсайан, …… улаханнык бааһыран, госпитальга өр сыппыта. «ХС». Сыта да суох — букатын суох. ☉ Ничего не осталось, нет и в помине (букв. нет даже запаха)
Дайыыла хас да сыл бастыҥ саллаат аатыран сылдьыбыта да, хата билигин байыаннайыттан сыта да суох. Софр. Данилов
Сылайыы-элэйии диэн сыта да суох, кыым буолан көппүт. И. Бочкарёв
Эбиитин ол кырыыстааҕы [тигээйини] дьууктаары көрдөөн көрдө да, сыта да суох. «ХС». Сыт таһаар — тугу эмэ көрдөһөн, алы гынан, уокка сылгы сиэлиттэн биэр (саха итэҕэлинэн, сыты билэн айыыһыттар кэлэллэрин курдук). ☉ Кинуть в огонь немного конского волоса (по поверью якутов, почуяв его запах, духи могли прийти на помощь)
Туома Хаппытыан обургу, кэччэгэй муҥутаан, хотонун уҥуоҕун туруорарыгар сыт таһаарбатаҕа буолуо. А. Неустроева. Ойуун кыырар таҥаһын кэтэ туран, оһоххо кыратык уот оттон, сыт таһааралларыгар көрдөстө. И. Гоголев
Сайылык балаҕан көмүлүөк оһоҕор уот саҕан саха киһитин үгэһинэн сыт таһаарда. В. Протодьяконов. Сыттыын сүттэ (мэлийдэ) — сүтэн хаалла, сурахтыын суох буолла. ☉ Исчезнуть, как в воду кануть (букв. он пропал (исчез) вместе с запахом). Били уолбут сыттыын мэлийдэ
□ Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа. Сытыгар да турбат кэпс. — арыгы сытын да ылбат, арыгыны абааһы көрөр. ☉ Испытывать отвращение к спиртному. Эмтэнэн баран арыгы сытыгар да турбат буолла. Сыт ылла — сытынан биллэ (ыты, кыыллары этэргэ). ☉ Взять след по запаху (о собаке, некоторых зверях)
[Ийэ тайах] эмискэ ойон турда, өрө хантаарыҥнаан сыт ылла уонна иһиллээн кулгаахтарын даллаҥната турда. Р. Кулаковскай
[Бөрөлөр] сыт ыллылар быһыылаах, мин диэки ойон кэбистилэр. Нэртэ
Табалар сыт ылан чөрөҥнөһө, ньолооруҥнуу түстүлэр. ВВ ЫСЫ
ср. ДТС йыд ‘запах, аромат’