ж. 1. киистэ; кисточка для бритья бириэйдэнэр киистэ; 2. (украшение) бытырыыс, киистэ; шапочка с кисточкой бытырыыстаах бэргэһэ.

1. имеющий ветхую доху; в ветхой дохе; 2. пренебр.-ирон. шаман; арбаҕастаах да абыраабат , бытырыыстаах да быыпаабат посл. и шаман не поможет, и поп не спасёт.

аат., эргэр. Ат биитэр таба уорҕатын, самыытын үргүлдьү саба уурар сөрүө. ☉ Большая попона чепражного типа, покрывающая весь круп лошади, оленя
Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын тарпыттар. С. Зверев
Албаралар, чаппараактар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов

I
даҕ. Хара буолбатах, маҥан соҕус, сырдык (сирэйи этэргэ). ☉ Светлый, бледный (о лице)
«Тиэтэйдэххэ сатанар», — диир, кыыһаан сирэйэ кытаран хаалбыт Таня. Л. Попов
Ньургуһун уһун синньигэс кыыһаан сирэйдээх, көмөрү хайа туппуттуу хапхара, көрсүөтүк көрбүт харахтаах. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дакылаатчыт, сиэрэй көстүүмнээх кыыһаан уол, түмүк тыл этэр. «ХС»
II
көр кыаһаан I
Табаларбыт муус кыыһаанынан лыҥкынастылар. И. Данилов
[Күн Тураҕастай Ньургустай] харытынан охсуллубут хампа бытырыыстаах, сототунан охсуллубут солко бытырыыстаах кыһыл көмүс кыыһаанын кыыгыначчы иилинэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ VI

аат., эргэр. Куобаҕы иилинэргэ аналлаах түнэ бытырыыстаах санныга кэтэр сарыы таҥас. ☉ Ровдужная материя со свободно свисающими по краям шнурками, которыми связывают убитых зайцев для того, чтобы их было удобно носить на спине
Сатай булдун ылан талгыатыгар баанан эрдэҕинэ, аҕылаабыт-мэҥилээбит, тылын таһаарбыт Моойторук субу элэгэлдьийэн тиийэн кэлбитэ. Далан

туохт.
1. Харсаары эбэтэр кэйээри суоһурҕанан муостаргын тоһуй (сүөһү туһунан). ☉ Принимать угрожающую позу, сердито коситься, выставляя рога (о быке)
Күрэҥ оҕус күрдьүөттээтэҕинэ, бытырыыстаах барыта ибигириир (тааб.: тойон). Айыы оҕуһа өлүү оҕуһугар утары күрдьүөттээтэ. Күннүк Уурастыырап
Кыыстара [ынах] сымыйанан күрдьүөттээбитэ буолла. И. Гоголев
2. көсп., кэпс. Кыыһыран сүүһүҥ аннынан өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть враждебно, исподлобья
Маппый оҕонньор, урукку хамначчытын күрдьүөттээн, өрө багдаллан турбут. Софр. Данилов
[Дириэктэр] кириитикэлээбит дьоҥҥо муоһун тоһуйбуттуу, күрдьүөттээн, күлтэччи көрөн сөҥөдүйэн олорор. И. Бочкарев. Биһиги киһибит Уолуйа, соһуйа кыыһырда, Сотото мадьайда, Көхсө бөгдьөйдө, Мунна тыаһаата, Умса күрдьүөттээтэ. С. Васильев
ср. бур. хүлҕэхэ ‘наклонять голову перед боданием’

даҕ.
1. Хабырыттан, үллүтэлээн тахсыбыт. ☉ Пупырышчатый
Уулаах хабырыттаҕас личинкалар кээмэйдэринэн горуох сиэмэтин саҕа буолаллар. ССЫа
Хабырыттаҕас хатырыктардаах, Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. кэпс. Биир тэҥ ньалҕаархай буолбатах, мырчыстаҕас, быллырыттаҕас курдук оҥоһуулаах (таҥас). ☉ Имеющий неровную поверхность, шероховатый (о материи)
Кыыс Хотун хабырыттаҕас солко саҥа ырбаахытын кэттэ. А. Сыромятникова
Хабырыттаҕас бөдөҥ ойуулаах, бытырыыстаах былаатын ороон таһаарда. Ойуку
Бэйэтиттэн биллэ-биллибэт хабырыттаҕас ойуулаах матырыйаалы талыллар. Күрүлгэн
3. көсп. Олус күүстээх, тыйыс (тымныыны этэргэ). ☉ Лютый, жгучий (о морозе)
Хабырыттаҕас тымныылаах кыһын ааһан, саас кэлэн, тула барыта сырдыы, сэргэхсийэ түстэ. «ББ»

1. даҕ. Арбаҕаһы кэтэ сылдьар. ☉ Надевший старую доху; в поношенной дохе
   Уҥа диэкиттэн биир хачыр курдук сарыы арбаҕастаах оҕонньор харбыалаһан кэлэн, тэпсэҥнии турда. Эрилик Эристиин
   Хаас маҥнай тилигирэйбэхтээн баран, Куонаан оҕонньор таба арбаҕастаах көхсүгэр бигэтэн, им-дьим истэ. Н. Заболоцкай
   Уһун синньигэс хомо уу баарыгар, илдьирийбит эргэ арбаҕастаах балыксыт оҕонньор илим үтэн, төттөрү-таары уста сылдьар. Н. Якутскай
2. аат суолт.
3. Ойуун. ☉ Шаман
   (букв. в ветхой дохе, лохмотьях). Арбаҕастаах да абырыа суоҕа, бытырыыстаах да быыһыа суоҕа (өс хоһ.). Бу дойдуну олус таптаатым. Аны миигин, үөрэххэ барыахпар диэри бу дойдуттан арбаҕастаах да араарбат. С. Ефремов
   Ити мин кутан киллэрбит куруускалаах мэҥиэбин истэргин эрэ — эйигин хата арбаҕастаах да абыраабат буолар инигин. Н. Якутскай
4. харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
   Төмтөөн үрэҕэр эһэлиир буоларым. 1968 сыллаахха икки «арбаҕастааҕы» бултаабытым. «ХС»

I
аат. Киһи да, харамай да иһин түгэҕинэн өрөҕөтө. ☉ Часть тела человека, животного ниже пупа
Кытах-кытах сирдэр Кырса кыыл Кыабакатын түүтүн курдук Кыһыл күөх кырыстаннылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат. Үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап). ☉ Декоративная цепь из золота, серебра и других металлов
[Боссоойко] хаҥас хоонньуттан үрүҥ көмүс кыабака быалаах чаһытын таһааран хаппаҕын арыйан көрдө. ПНИ ДКК
◊ Кыабака симэҕэ аат., эргэр. Үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэн тиһэн оҥоһуллубут, кыыс кылгас тирии сыалдьатын илин өттүнэн хас да кэккэнэн сиргэ тиийэ намылыйан түһэр иилэҕэс киэргэл быа. ☉ Серебряные подвески в несколько рядов, длиной почти до земли, украшающие кожаные трусы невесты
Түүлээх түһэххэ тиийэргэ Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, Өттүк симэҕэ Өһүлүннэ, Кыабака симэҕэ Кылырҕаата, Бытырыыстаах мыаннарык Быстыахха айылаах буолла. П. Ойуунускай
Кыыс барахсан кыбыстар-кистэнэр күндү симэҕэ кыабаката кылырҕаата, өттүк симэҕэ өһүллэн, чылыр гына түстэ. Д. Апросимов
Ол кыабака симэҕэ кийиит сүктэн кэлиитигэр, дьиэҕэ киириитигэр, боруокка охсуллуохтааҕа, онон кини киһи быһыытынан ырааһын туоһулуохтааҕа. БИГ ӨҮөС

1. аат. Туохтан эмэ киһиэхэ, өлүүтүн таһынан, эбии биэрии. ☉ Добавка, прибавка к чему-л.
   Бэҕэһээ уолуҥ Бөдьөкө сэмсэ сиэри, оҕус сүлүүтүгэр атах тута, көмөлөһө сылдьара. Болот Боотур
   Быар …… үксүгэр тоҥнуу сиэнэр, маанылаах, ордук оҕоҕо сэмсэ гынарга күндү аһылык. «ХС»
   Оҕолорго үрдүк үөрэххэ холкуоһу кытта кэпсэтэн үөрэнэллэригэр истипиэндьийэлэрин таһынан холкуостарыттан биэс уоннуу солкуобай сэмсэ ылаллар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ордук, хос, эбии. ☉ Добавочный, дополнительный, прибавочный
   Сыл аайы сиилэстээһин тоҕо эрэ окко киириэх иннинэ сэмсэ үлэ курдук ыытыллара. Далан
   Сэмсэ кэһиим диэн ааттаан суорҕан саҕа бытырыыстаах сукуна былааты, халадаай ырбаахыны, уон арсыын үрүҥ холустаны биэрдэ. И. Данилов
   Сэмсэ этин саҥа куулга уган, дьиэлээхтэргэ ханналыырын эппэккэ эрэ, айаҥҥа турда. «Чолбон»
   ср. ДТС йем ‘еда, съестное’, тув. чем ‘еда, пища’