крошечный прил. разг. кып--кыра, дуона суох, быычыкайкаан.

аат., э. ахс., зоол. — муора силис атахтаахтарын араастара. ☉ Одна из разновидностей морских корненожек
Сарадахтар диэн ааттаах атын муора силис атахтаахтара быычыкайкаан сулусчааннары, хаар кыырпахтарын, …… санатар сиэдэрэй формалаах раковиналаахтар. ББЕ З

сыһ., түөлбэ. Кэлимсэ; наар, аҥаардастыы. ☉ Сплошь; целиком, полностью, весь
Бу балык маахта сытыйбыт.  Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара, сыбаҕа диэн маахта буорунан сыбаммыт. Д. Таас
Көр, чугас эргин бааллара иһиллибэт этэ ээ. Кимҥэ да бил либэккэ маахта [бандьыыттар] сиһинэн кэлэн алдьатан бардахтара. «ХС»

сыһ.
1. Кистэммэккэ, саспакка, аһаҕастык. ☉ Не таясь, не скрываясь, открыто
Улахан, уулаах баайдар өлөөрү-сүтээри гыннахтарына, үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан аттанан …… илэ-бодо дибдитэн иһэллэрин көрөллөр үһү диэн бар дьоҥҥо ынырыктаах сурах тарҕаммыт. Күннүк Уурастыырап
Миигин өлөрөргө саагыбар оҥостоллор. Барыта илэ-бодо барбыт эбит. Болот Боотур
Ол тойоттору кытта илэ-бодо тоҕо охсуһар буолаҕын? М. Доҕордуурап
2. Субу баар курдук. ☉ Наяву, вполне наглядно
Олоҥхо, остуоруйа номоҕо бүгүн илэ-бодо биһиги олохпутугар кэлбитин саныахха эчи тоҕо баҕас үчүгэйэй, үөрүүтэй! Суорун Омоллоон
Уол утуйбута дуу, түлээҕирбитэ дуу, кыыһа адьас бу илэ-бодо тиийэн кэлэн истиҥтэн истиҥник сипсийэр. Далан
Ийэ хараҕар Таня саҥардыы хааман түөрэҥниирэ, быычыкайкаан ытыһын охсон таһырҕатара …… илэ-бодо көһүннэ. М. Доҕордуурап. Тэҥн. илэ бааччы
1. 3. Киһи итэҕэйэр гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, в самом деле, явно
Имэҥнээхэй тымныыбыт Илэ-бодо эргийдэ, Ийэлээхэй сирдэрбит Ирбэт мууска иҥиннэ. А. Софронов
Тэҥнээн көрдөххө, адьас дуона суох былааны кыайбаттара илэ-бодо көһүннүлэр буолбаат. С. Зверев. Тэҥн. илэ бааччы 2

аат. Туох эмэ (хол., түү) түүнүгүрэ сытыйан кэлимсэлэспитэ эбэтэр мөчөкө буолбута. ☉ Слипшаяся масса чего-л., покрытая плесенью, свалявшийся ком шерсти (напр., на шкуре животного), колтун
От түгэҕэ нэктэл буолбут.  Көрбүппүт — уҥуох-тирии буола дьүдьэйбит, хараҕын уота көҕө рө өһөн хаалбыт, нэктэл буолбут түүлээх кырдьаҕас эһэ хотон аттыгар кэлэн, тө б өт ө с а л ла й ан о ло р о р о. Е. Макаров
Нэктэл буолбут түүлээх быычыкайкаан ыт хатан баҕайытык үрэн ньаҕырҕаат, сыарҕаттан ыстанан кэб и с т э. Т. Халыев
◊ Нэктэл кулут көр кулут
Бардам Баайга үүрүүгэ сылдьар үлэһитэ, тэпсиигэ сылдьар нэктэл кулута хамначчыт Уол баар үһү. Софр. Данилов
Гитлер үтүө дьонун нэктэл кулут оҥостон умса баттаата, куораттарыгар түрмэ эркинэ уйбатынан ынчыгы олохтоото. Суорун Омоллоон

I
саҥарт I диэнтэн хай. аата. Оҕону нууччалыы саҥардыы
II
саҥарт II диэнтэн хай
аата. Оройуоннааҕы элэктэриичэскэй ыстаансыйаны саҥардыыга үс бастыҥ болуотунньукпутун көрдүүллэр. Л. Габышев
Суортары саҥардыынан производствоҕа тарҕаммыт суорт сиэмэтин ол суорт саҥа бастыҥ сиэмэтинэн уларытыы өйдөнүллэр. ХКА
III
сыһ.
1. Субу саҕалаан, билигин эрэ. ☉ Только-только, только что (начинать что-л.), едва
Сарсыарда, халлаан саҥардыы сырдаан эрдэҕинэ, биһиги мырааҥҥа куобахтыы таҕыстыбыт. Амма Аччыгыйа
Манна бааллар: саҥардыы атан эрэр мутукча курдук эдэрдэр, чанчыктара үрүҥ көмүс кыырпахтаммыт кырдьаҕастар. Суорун Омоллоон
Саҥардыы киирсэн иһэн, Павел атаҕыттан ылларан баран чуут аҕай куотта. И. Федосеев
Ийэ хараҕар Таня саҥардыы хааман түөрэҥниирэ, быычыкайкаан ытыһын охсон таһырҕатара. М. Доҕордуурап
2
кэпс. саҥардыыта диэн курдук. Саҥардыы түспүт кыстык хаар …… мөлбөйөр. Амма Аччыгыйа

I
аат.
1. Тугу эмэ өйөтөргө, баттатарга туттуллар туох эмэ. ☉ То, что употребляется для подпорки чего-л. или в качестве груза для придавливания чего-л.
Аан баттыга. Бугул баттыга. —Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспит. Эрилик Эристиин
Күүлэ аана баттыга суоҕа. С. Дадаскинов
2. Сыарҕа ылахтарын үрдүлэринэн атахтарын туттарар уһаты мас. ☉ Грядки (продольные края кузова саней)
Уулаах сыарҕа икки баттыгыттан тэбинэн, муоһа тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ
3. Киһи хонноҕун аннынан уонна илиитинэн анньына тирэнэр туорайдаах, үөһээ өттүнэн ачаахтыы быһыылаах анал оҥоһук. ☉ Костыль с поперечиной
Икки мас баттыкка тайанан Түмэппий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
[Сэмэн] балаататтан икки баттыгынан, бэрэбээскэлэммит атаҕын өрө тэбэн тахсыбыта. Н. Якутскай
Сарсыарда уһуктаат, түннүгүм сабыытын аһаары, остуол кытыытыгар өйөнөн турар баттыкпын сулбу тардан ыллым. С. Никифоров
4. Сохсо баттыыр сүрүн маһа. ☉ Гнетник (тяжесть на звериной ловушке). Бу сохсо баттыга чэпчэки
5. көсп. Туох эмэ киһи санаа эрэйэ оҥосторо, санаатын баттатара. ☉ То, что мучает, подвергает душевному страданию кого-л.
Харах уута мэлдьи ыар баттык, нүһэр сүгэһэр буолбатах. Амма Аччыгыйа
Быычыкайкааны үлүннэрэүлүннэрэ санаа баттыга оҥостон... Оо, мөлтөх да киһибин! Н. Лугинов
Кинилэр хардарыта сыһыаннарыгар ханнык эрэ көстүбэт тосту уларыйыы тахсыбыта, онтукалара улам санаа баттыга буолан барбыта. «ХС»
II
аат., түөлбэ. Таба курун хараҕата. ☉ Застежка – кляп на упряжи оленя.
III
аат., түөлбэ. Дьахтар этэрбэһин буодьута. ☉ Меховая опушка у женских торбасов.

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, посреди которого совершается действие (посреди)
Сылбах ортотугар чөҥөчөк баар буолуохтаах этэ. Т. Сметанин
Ааллаах хайатыттан көрдөххө, Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар, Алтан туоһахта курдук, Аралыйан сытара. С. Васильев
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүттэн тахсарын, буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из середины которого действие исходит, совершается (посреди, посередине)
Хомурах тохтообот холбороҥ маҥан хочолорун ортотуттан үүнэн тахсыбыт муус булгунньах уораҕай дьиэлээх эбиттэр. Ньургун Боотур
Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ орто өттүнэн эбэтэр икки уһугуттан, кытыыттан тэҥ ырааҕынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, посередине которого совершается действие (посередине, по центру)
Бар дьоҥҥут, ыччаттаргыт үөрүүлэрин итинник эҕэрдэлээн, дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги нуоҕалдьыһа хаамсыҥ! Амма Аччыгыйа
Куоракка наадаларыгар сылдьан баран, киэһэ буолан аулларыгар төннөр бааһынайдар истиэп ортотунан, уһун синньигэс быа курдук, субуһаллар. Эрилик Эристиин
Киһини сототун ортотунан оттоох томтор сир тэллэҕэр тохтоотубут. Т. Сметанин

I
туохт. Тирииҥ аннынан ууланан өрө үллэн, иһэн таҕыс. ☉ Вздуваться пузырём, покрываться волдырями (о коже)
Сэмэн икки атаҕын тарбахтара биир дэхси буола хабыллан хаалбыттар. Н. Якутскай
Миитээ хапсабар ойон туран, хабыллыбыт ытыстарыгар силлээмэхтээтэ. Е. Неймохов
Модугудьааҥҥа тиийиибэр атаҕым уллуҥаҕа хабыллан, аһыйан, кыайан хаамтарбат буолла. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. хабар ‘вздуваться, распухать’
II
тыаһы үт. туохт. Ыраахха диэри эҥсиллэн хабыгырыы тыаһаа, оннук тыаһы таһаар (хол., тоҥ буорга ат туйаҕа тыаһыырын этэргэ). ☉ Издавать частые, дробные, громкие, раскатистые звуки (напр., о топоте копыт лошади, бегущей по мёрзлому грунту)
Лоҥкуудаҕа хабыллар сүгэ тыаһа хатан тымныыны кытта хатыста. М. Доҕордуурап
Иккис ат туйаҕын тыаһа илин диэки хабылла турда. Р. Кулаковскай
Күлүмнүү оонньоото чаҕылҕан, Этиҥнэр уордаахтык хабылла Хабараан дарбааны тартылар. И. Федосеев
♦ Өрө хабылла түс көр түс I
«Эмээхсиэн, эн итиннэ ньаамырҕаабакка олор!» — Сыллай эмээхсини ситэ саҥарпакка өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
«Тоҕо саанаҕын?!» — Дьэбдьиэ эмискэ өрө хабылла түстэ. Болот Боотур
Ол оннугар уола Баанньа өрө хабылла түспүтэ. Ойуку
◊ Өрө хабылла түс көр түс I
Эмискэ дапсы тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Далан
Эмискэ күөл диэки саа тыаһа өрө хабылла түстэ. П. Егоров
Көрүдүөр иһигэр ытыс тыаһа өрө хабылла түстэ. ПНИ ДКК
Уот хабылла түс — өрө хабылла түс диэн курдук (көр түс I). Таһырдьа тахсан истэҕинэ, үгэх аанын тыаһа уот хабылла түһэр. Саха фольк. Сонно тута саалар тыастара уот хабылла түһэр. А. Сыромятникова
Далтан тэйэн эрдэҕинэ, Куонаан дурдатыттан саа тыаһа уот хабылла түстэ. Н. Заболоцкай
III
хап I диэнтэн бэй., атын
туһ. Хата, Витюшкабыт бастакы категорияҕа хабыллан, төлөбүрэ суох үөрэххэ киирбит. Т. Находкина
Сайын тэрилтэлэр бары оттооһуҥҥа хабыллаллар, оттон пиэрмэҕэ оскуола оҕолоро, устудьуоннар көмөлөһөллөр. ТССКС
Хабылыга суох хабылык хабыллыбат. ВПК СОо
♦ <Хабыллар (хабайар)> хаба ортото — туох эмэ саамай ортото, киинэ. ☉ Самый центр, самая середина чего-л.
Сэмэн оҕонньор сонуок хабыллар хаба ортотунан хайа тыырдаран эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
Дабыыт дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. И. Никифоров