көр бэйи (бэйэ) оттон
«Бэйикэй ууса!»— диэн бобуллаҥнаата. «ХС»
Бу уол иирбит ээ. Бэйикэй ууса! Амма Аччыгыйа

тохтоо диэнтэн атаах.-аччат. Тохтоохтуо этэ. Эллэй
Дьэ бэйикэй, көҥүл көччүйбүтүҥ, тохтоохтуура буолуо. В. Васильев

туохт. Кулгааҕыттан тарт. ☉ Дергать, тянуть за уши. Уолун кулгаахтаата
♦ Кулугур кулгаахтаа — улаханнык кэһэйэр гына накаастаа. ☉ Надрать уши (подвергнуть телесному наказанию)
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм буолуо. Д. Апросимов

дьүһ. туохт. Эргичиҥнээ, эгдэрэҥнээ. ☉ Вертеться, ерзать; вилять хвостом, задом
Эн ол-бу буолан куйбараҥнаама. Н. Габышев. [Эмээхсин] ордук орто кыыһын санаата: «Куйбараҥныы сытыйан, оройуоҥҥа тиэстэр ахан, бэйикэй!» Н. Борисов
Кукуйуҥ куйбараҥныыр тэллэҕэр Көһөҥө таастары тикпэтэх абабын! Эвен фольк. Надежда көмөлөһүө, биир эмэ тойон иннигэр киирэн куйбараҥныа да бүтэр, ону кини ыраахтан аҕалбат. К. Симонов (тылб.)

тараах иэннээ - сынньан, таһыйан кэһэт. ☉ Побить, избить кого-л., подвергнуть телесному наказанию (соотв. всыпать горячих кому-л.), исполосовать кого-л.
Оҕолорум эрэйдээхтэри, күлүмнүүр көмүстэрбин, чэрэлийэр чэрбиэҥ кэлэрбин таһыйаҥҥын тараах иэнниэҕиҥ, кулугур кулгаахтыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайым кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Син биир тутан ыланнар, Кулугур кулгаахтыахтара, тараах иэнниэхтэрэ. А. Софронов
Уйбаачаан өһүөннээх кулуба, Миигин иэстээн кинилэри Таһыйан тараах иэнниэҕэ, Кэмнэрин иннинэ иинниэҕэ. А. Бэрияк
△ Олус накаастаан кэһэт, ынырыктык сыһыаннас. ☉ Задать взбучку, дать нагоняй; изнурить, обескровить
Бэйикэй, хара ыт, бу айылаах оҥордоххун, сири-саары сирэйдиэм, кулугур кулгаахтыам, тараах иэнниэм сирдээн тимириэҥ, халлааннаан көтүөҥ суоҕа. Эрилик Эристиин. Биир сыҥсыйыы бурдук иннигэр миэхэ түүннэри-күнүстэри үлэлиэҥ, эйигин баҕас тараах иэнниэм мин диэтэх киһи. А. Федоров

туохт.
1. Иэскин көрдөө, иэскин эбэтэр төлүөхтээҕин ирдээ. ☉ Взыскивать долг
Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Хаһан эрэ ылбыт биир солкуобайдарын Уйбаан иэстээн муҥнаата. Амма Аччыгыйа
[Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Ити буоллаҕына эһиэхэ сылдьыбат буоллаҕым, биэрбэт хамнаскытын булан иэстиэхпит. Эрилик Эристиин
Биир Күн Дьэкиим, иэһин иэстии, чугастааҕы ыалларын түүрэйдэтэлээн, итиигэ-буһууга киллэртээн баран, дьиэтигэр төннөн испитэ. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ баар гынарын эбэтэр толорорун модьуй. ☉ Требовать от кого-л. выполнения или осуществления чего-л.. Былаан туолуутун хайыы-үйэ аныгы ыйга иэстээри гыналлар
3. көр иэстэс
3
Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
Бэйикэй, булларбын эрэ сөпкүн көрдөрүөм, куттаммыт эрэйбин иэстиэм, аны түүнү быһа көрдөтөн муҥнаабат оҥоруом. Софр. Данилов
Дэлээһэп түөкүн, миигин өлөртөрбүтүн иһин, онон хаалыаҥ суоҕа, эн халыҥ тириигиттэн, хараҥа хааҥҥыттан миигин үлэһитхамначчыт иэстиэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Кими эмэ кытта саҥаран санааҕын атастас. ☉ Разговаривать, беседовать, общаться с кем-л.
Киһи кэпсэтэн, ынах маҕыраһан билсэр (өс хоһ.). Дьоно арыт улаханнык кэпсэтиэхтэрин куттаммыттыы сибигинэһэллэр, арыт этиһэр курдук маргыһаллар. Н. Якутскай
Дэлэй-былас сэһэҥҥэ тэнитиҥ, ааспыты, баары, кэлэри кэпсэтиҥ. Т. Сметанин
Лейтенант тугу да кэпсэппэт. «ХС»
2. Кими эмэ кытта туох эмэ боппуруоска сөпсөс, тыл тылга киирис. ☉ Договориться, сговориться с кем-л. о чем-л.
Кэпсэппиппит курдук, били, Кэрэхтээх тииккэ тиийиҥ. Күннүк Уурастыырап
Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
Кэппэрэтиип биһигини кытта сүүс буут собоҕо кэпсэтэн турар. Күндэ
3. эргэр. Кыыһы кэргэн ыйыт, көрдөс (кыыс дьонуттан). ☉ Свататься к девушке (через ее родных)
Быйыл саас Миитэрэй ол кыыһы «кэпсэппит». Кини халыым төлүүр баайа суох, онон энньэ да эрэйэр кыаҕа суох. Амма Аччыгыйа
Аана кыыһы уон үстээҕэр ийэтэ-аҕата эргэ биэрэргэ кэпсэппиттэр, уон алтатыгар бэргэһэлэнэн сүктүбүт. М. Доҕордуурап
[Үчүгээйэп:] Киһи кэргэни күһүн, үлэ-хамнас бүппүтүн кэннэ, кэпсэтэр куолута. С. Ефремов
4. көсп., кэпс. Кытаанахтык ааҕыс, ситис (саанан этиигэ тут-лар). ☉ Рассчитаться, расквитаться с кем-л. (с оттенком угрозы)
Бэйи, Уйбаан, эн биһикки биирдэ эмэтэ кэпсэтэрбит буолуо. Н. Неустроев
«Бэйикэй, мин ортохпуна эйигин баҕас кытта кэпсэтиэм», — диэн Абдуркулла хоргутан ытаан барда. Эрилик Эристиин
[Петя:] Сэрэтэбин. Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. С. Ефремов

аат.
1. Дьиэ, тутуу ис өттүн алын тэлгэтиитэ, үктэлэ. ☉ Пол (в доме, помещении)
Атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кинээс туран хаамта. Муоста ыарырҕаппыттыы кыычырҕаата. М. Доҕордуурап
Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
2. Өрүһү, үрэҕи уо. д. а. туоруур тутуу, күргэ. ☉ Мост (через реку, овраг и т. д.). Уруук ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын т а х с а н б и т и г и р э т э н э р э л л э р э б и т. Күндэ
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Дөрүн-дөрүн пуойастар кэлэн муостаны туораан лиһигирииллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Биир муостаҕа туруохпут көр биир
Бэйикэй аллаах, т ө һ ө лө ө х а т аҕа стаабыккын дьэ өйдүөҥ, биир муостаҕа туруохпут. Р. Баҕатаайыскай
Биир муостанан хаамтар көр биир. Оҕону куруук биир муостанан хаамтарар сыыһа. «ХС»
◊ Хара муоста — дьиэ ыраас муостатын аннынан буор кутуулаах хос муоста. ☉ Чёрный, черновой пол для утепления жилища
Семён Табунов уонна Данил Золотовскай оҕолору эбии ылан кулууп дьиэ хара муостатын уонна үрдүн маһын биэс көлөнөн таһан күккүрэттилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов

аат.
1. Сиикэй аһы (эти, балыгы о. д. а.) батары анньан уокка сырайан буһарарга аналлаах уһуктаах төбөлөөх синньигэс мас. ☉ Прут для жарения мяса или рыбы на открытом огне, рожон, вертел
Үөлүллүбүт мундуну үтэһэлэртэн сыыйан ылан сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
Улахан тойотторго анаан, үтэһэлэргэ эт үөлбүттэр, чорооннорго арыылаах кымыс тарпыттар. Күннүк Уурастыырап
Мин даҕаны дуолан тайаҕы кытта кубаны биир отууга өлөрөн, биир үтэһэҕэ үөлэн, булчут ахсааныгар киирбит үөрүү үөһүгэр сыттым. Т. Сметанин
2. Биир үтэһэҕэ сөп буолан үөлүллэр эт эбэтэр балык. ☉ Куски мяса или рыбы, нанизанные на один рожон, вертел
Нөҥүө күнүгэр тууга хас да үтэһэ балык киирдэ. Онно үөрдэхпитин эриэхсит! Р. Баҕатаайыскай. Балтараа үтэһэ кэриҥэ күстэҕи хаптаран, онно кумахха кутаа оттон, үөлэн сиэтибит. В. Фёдоров
♦ Үтэһэтэ туолбут (туолуо, тостуо) итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэллэринэн, ким эмэ аньыыта-харата олус элбээн, буруйга-сэмэҕэ тиксэр кэмэ кэлэр. ☉ Настал час расплаты для кого-л., быть настигнутым возмездием (букв. рожон его наполнился (сломался))
Бэйи, билигин бултаан эрэбин диэн киэбиримэ, баҕар үтэһэҥ тостуо. Амма Аччыгыйа
Хаспытын бу курдук батыһа сылдьан сордуур үһүгүөн. Эн даҕаны хаһан эрэ үтэһэҥ туолар баҕайыта ини! Н. Якутскай
[Маҕалай Мөрүөн:] Дьэ, оттон бэйикэй, хайдах эмэ үтэһэҕит тосторун көрөн өллөрбүн үчүгэй этэ. Уустаах Избеков
ср. др.-тюрк. сыш, тув. шиш ‘вертел’

аат.
1. Ынах сүөһү (саха ынаҕын) муоһун синньигэс сытыы уһуга. ☉ Острый конец, остриё скотского рога
Түөртээх күрүҥ оҕус буолаҥҥыт, муоскут өргөһүн көрдөрөр буолаайаҕыт! ПЭК ОНЛЯ III
Үөрбэ курдук өргөс муостаах Үрүҥ эриэн кунан оҕус, Сиһэ түллэ түрдэстэн, Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
2. Туох эмэ биилээх сэп сытыы уһуга. ☉ Остриё, острый конец (обычно колющего и режущего оружия)
Үтүө дьоммутун Үҥүү өргөһүн Үөлүүтэ гыннылар. Нор. ырыаһ. Күн уотугар Күлүмүрдүү оонньууллар, Кылыс өргөс кылааннара Кылбаҥныыллар кырыылара. А. Бэрияк
3. Биилээх, уһуктаах тимир сэп (батас, батыйа, үҥүү, быһах о. д. а.). ☉ Колюще-рубящее холодное оружие
Өрө ууннахпына, — Үрдүк маҥан халлаан Өҥүн курдук, Өлбөөдүйэн көстөр Өргөһүм оҕотоо! С. Васильев
«Өргөстөөх кэлбиттэр өргөстөн Өлөллөр!» — диэн өс хоһооно. И. Эртюков
4. Хайа уһуктаах төбөтө. ☉ Вершина, пик (горы)
Тула таас хайалар өргөстөрө кыырпах да былыты сыһыарбатах күндэл күөх халлааҥҥа өрө чымаадыһан тахсыбыттар. Е. Неймохов
Оттон мин хотойбун. Ийэ Дойдум, Мин уруйдуубун эн уһун суолгун. Үөһэттэн көрдөххө, оо, кэрэлэрин Өргөс хайаларыҥ, өрүстэриҥ! К. Кулиев (тылб.)
5. поэт. Күн уотун сардаҥата, күн уота былыт быыһынан тыкпыт сардаҥата. ☉ Лучи солнца, пучок солнечных лучей, пронизывающий облака. Эрэл баар: кырдьаҕас хотойго, Күн саантыыр өргөһүн булуом диэн; Хомуһун тойуктаах олоҥхо Хоһоонун тылыгар киириэм диэн… Н. Дьяконов
6. көсп. Күүстээх санаа, үрдүк дьулуур. ☉ Стремление
[Сэмэн:] Бэйикэй, өссө даҕаны өргөскүн мөлтөтөн иһиэм. А. Софронов
♦ Өргөс кылаана мүлүрүйбүт (мүлүрүйбэтэх) — күүһэ-уоҕа, эрчимэ мөлтөөбүт (мөлтөөбөтөх), модун санаата булгуруйбут (булгуруйбатах). ☉ Энергия, деятельность кого-л. ослабла (не ослабла), духом пал, сломался (не пал, не сломался)
Иннокентий Тускаев ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх. Эрилик Эристиин. Уһуктаах Сэмэн обургу, Сэтэ-сэлээнэ ситэн, Кэмэ-кэрдиитэ туолан, Өргөс кылаана мүлүрүйэн Бэлиэ дьүһүннээҕинэн бэлэх биэрэн [көрдөһөр]. Саха сэһ
1977. Өргөһүн тоһут — күүһүн-уоҕун, эрчимин эс, мөлтөт, модун санаатыттан булгурут. ☉ Сломить чей-л. дух, обессилить, лишить энергии кого-л.
Өстөөҕү чугутан, Өргөһүн тоһутан, Кыайыылаах гимнэри туойбуппут, Кырдьыгы, көҥүлү туппуппут. Күннүк Уурастыырап
Өлөксөй курдуктар Өргөстөрө тоһуннаҕа дии. С. Васильев
ср. каракалп. өркеш ‘верхушка’, калм. өргес ‘шип, колючка’