сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи ыйытыытыгар, этиитигэр күүрэниэйэн эппиэттээһини-бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивный подтверждение-ответ на вопрос и слова собеседника (соотв. а как же, конечно, еще как)
— Үөхсэллэр дуу? — Ама дуу. Кинилэр да дьон буоллахтара дии. А. Сыромятникова
— Үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу? — Ама дуу, күрэх бөҕө буоллаҕа дии. «ХС»
2. Сөҕөн-бэркиһээн туран саарбахтааһыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное сомнение говорящего (употр. в диалоге; соотв. неужто, неужели)
Ким ылыай? Ама дуу? Ама Егор Егорович буолуо дуо? Дьэ уонна дьону итэҕэй. С. Ефремов
«Иван Иванович дуо?! Ама дуу?..»— Аласов, бэркиһээн, саҥа аллайда. Софр. Данилов
Ама дуу?! Кини бэйэлээх күһэллэн оннук саҥарбыт кырдьаҕас буолуо ээ. «ХС»

көр ама дуу
— Оттон эн миигин кинини кытта билсиһиннэриэҥ дуо? — Амакыйа дуу, хата бара илигинэ, түргэнник тиийэ охсуох. Н. Островскай (тылб.)

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

туохт. эб.
1. Мунаарыы дэгэттээх ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Ийэтин билсиилээҕэ буоллаҕа дуу? Л. Попов
Арааһа, хортуоппуй күл анныгар хаҕын иһиттэн тыына тахсыбакка, күҥкүйэ буһан, ити курдук минньийэр эбит буоллаҕа дуу? Г. Колесов
△ Ардыгар сөбүлээбэт сыһыан дэгэтэ доҕуһуолланар. ☉ Иногда приобретает оттенок неодобрительного отношения
Кыыска суруйартан атын үлэтэ суох буоллаҕа дуу? С. Ефремов
Космическай түргэн холбоһуу, үйэбит оннук буоллаҕа дуу? Л. Попов. • Ууга өлөн хаалыам суоҕа буоллаҕа дуу? — Оттон тутус даа! — Илиибэр быһа киириэ суоҕа буоллаҕа дуу? — Үтүлүктэн даа! Саха фольк.
2. Суланыыны, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. этиигэ тут-лар). ☉ Выражает сетование, жалобу на судьбу (часто употр. с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, кини, Александр Попов, таһырдьа тахсан, хайаны-тыаны, халлааны-сири көрөр кыахтаах буоллаҕа дуу?! Амма Аччыгыйа
Маша Петяҕа «эргэ барыам буоллаҕа» дии санаатаҕын аайы, Петяны абааһы көрөрө улам улаатан иһэр: «Сатаатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу». М. Доҕордуурап
Саатар, атахпар тура сылдьар буоламмын, көрсө, быраһаайдаһа кэлбит табаарыстарбын кытары сирэй көрсөн арахсар киһи буоллаҕым дуу. Г. Колесов

көр бэйэтэ дуу
Кэпсээни истибэтэх бэйэкэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Атын оонньууну билбэт бэйэкэлэрэ дуу? П. Ойуунускай
Чэ, эбэтэр, чугастыы ыллахха, маннааҕы үлэһиттэрэ даҕаны төһө наадалааҕын кыайан өйдөөбөт бэйэкэлэрэ дуу, тугуй? Г. Колесов
△ Ардыгар суланыы дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок сетования
Бу, акаары, бачча кырдьан бараммын, ити Бассабыык Баһылайы …… иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэкэм дуо?! П. Ойуунускай
Саха сиригэр сатаан саһыллыа суох бэйэкэтэ буолуо дуо? Күндэ

(БЭЙЭМ, БЭЙЭҤ, БЭЙЭЛЭРЭ, БЭЙЭБИТ, БЭЙЭҔИТ) аат эб. Аат туохтуур ааспыт уонна билиҥҥи кэмнэрин кытта этиллэр хайааһыны субъект мэлдьи идэ курдук оҥорорун бэлиэтиири көрдөрөр (билиҥҥи кэмҥэ туспа этии кэпсиирэтин кытта тут-бат кэриэтэ). ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего и будущего времени, указывает на то, что действие постоянно и обычно присуще субъекту речи. Кини урут даҕаны эбэһээтэлистибэ бөҕөнү ылыммахтаабыт бэйэтэ этэ
□ Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Амма Аччыгыйа. Дьэ, доҕорум былыр-былыргыттан ситтэрбэккэ эрэйдээбит бэйэтэ.Софр. Данилов
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта утары туруоран ситимниир дэгэттэнэр. ☉ Со сказуемым придаточного предложения приобретает оттенок противительного значения
Урут хаһан да ыраас ырбаахыламматах бэйэтэ, саҥа сиидэс ырбаахыламмыт. Н. Якутскай
Оҕонньор дьүһүнэ уларыйбыт, кини мичээрдии турбут бэйэтэ, аллараа уоһун хам ытырбыт, иэдэһин быччыҥнара күүрбүттэр, икки илиитин сутуруктуу туттубут. Амма Аччыгыйа
Тойоно супту көрдөҕүнэ, хараҕын куоттаран умса көрөр бэйэтэ, онно аан маҥнай кини утары көрбүтэ. Софр. Данилов
Били кыһыны быһа ыарытыйан сытан тахсар бэйэтэ, тиллэ охсон, тута тэринэр айдааныгар түспүтэ. Далан
△ Кэккэ атын эбиискэлэри кытта этэ, эбит, ээ, эбээт, ини уо. д. а. суолтатын дьүөрэлээн, түмэн туттуллар, сорохтору кытта саҥа холбуу эбиискэни үөскэтэр (бэйэтэ дуу, бэйэтэ буолла). ☉ Сочетается с частицами этэ, эбит, ээ, эбээт, ини и др., а с некоторыми другими образует новые сложные частицы (бэйэтэ дуу, бэйэтэ буолла)
Киэҥ Россия хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит ахан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Төһө да буугунаа, куттамматах бэйэм ини. Софр. Данилов

эб. Саҥарааччы суланыы дэгэттээх курутуйуутун көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего с оттенком сетования
Саатар, оҕом уҥуоҕа тутуллубакка, ыт-кус курдук, хонууга сытыйан хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Дьоннор ити үлүгэрдээх дохуоту ыла олордохторуна, мин сууттана сылдьыах бэйэм буоллаҕа. Софр. Данилов

көр бэйэтэ дуу
Ол отут аҕыс сыллааҕыта эппитин-тыыммытын, киэбирэн тиэриллэҥнээбитин умнубута буолуо дии саныыр бэйэтэ дуо? Софр. Данилов
Икки атахтаах Эт тылынан Этэн кээспит бэйэтэ дуо? С. Зверев
Эмиэ мин курдук, үөрэҕэ суох, хара үлэһит буола сылдьыах бэйэтэ дуо? В. Протодьяконов

эб. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарыытын көрдөрөр (билиҥҥи, ааспыт, кэлэр кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, недоумение говорящего (употр. с прич. наст., буд., прош
вр.). Ити кини киһи билии-көрүү муҥутаан, тоҕо хайаҕа таласта, тииҥ суолун көрбөт бэйэтэ дуу, хайдах дуу? В. Протодьяконов
Дьоҕойон, кытылы кэрийэ сатаан баран булбакка, ынах былырыын сайылаабыт сирин диэки көрдүү барбыт бэйэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уотум... Ыыппыт уотум барбатах, умуллубут бэйэтэ дуу? Н. Якутскай
Бэйи, бу өрүү маннык буолуом бэйэтэ дуу, ээ? Д. Таас
Киириэх бэйэм дуу, суох дуу. Софр. Данилов

эб. Этиллэр хайааһын буолбат диэн, утарытын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает модальное отрицание, утверждение смысла, противоположного значению действия, о котором говорится в высказывании
Ити орой тойоттор ону оройдууллар диэтэҕиҥ дуу. Софр. Данилов
Бар, доҕор, тыраахтар үөрэтэр диэтэҕиҥ дуу! В. Яковлев
Массыына ыарырҕатыа диэтэҕиҥ дуу, кини күүһүгэр мин ыйааһыным диэн, бэркэ гыннар, ат сиэлигэр аһыҥаны эрэ иилбит саҕа буолуо! Д. Таас

1. сыһыан эб.
2. Ураты, тус-туһунан (туоһулаһыы, саарбахтааһын, сэрэйии, абарыы эҥин) дэгэттээх ыйытыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает вопрос с различными оттенками (выведывание чего-л., сомнение, догадка, возмущение)
   Соҕотоҕун саҥара сылдьар куһаҕана бэрт буолара дуу? Амма Аччыгыйа
   Уой, баччааҥҥа диэри саҥата суох тураҕын дуу? С. Данилов
   [Маайыс:] Тыый, Сарапыана, маннык үчүгэй көрүҥнээх буолан баран, эмиэ ыарыһаххын дуу? С. Ефремов
3. Саҥарааччы саарбахтыырын, кэтэмэҕэйдиирин көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего
   Арааһа, хаартыскаҕа түспүт ырбаахыта дуу. С. Данилов
   Бэригэ суох сатаан билсибэт дьон дуу, тугуй. С. Ефремов
   «Ойуур быыһынан чолбон көстүбүтүн уот диэбиппит дуу, хайа үөдэн дуу», - диэтэ Мотуруона. «Кыым»
4. Эбит диэн эбиискэни кытта саарбахтааһыннаах сэрэйэн көрүүнү эбэтэр туох эмэ урут суох көстүбүтүн бэлиэтээн этэргэ туттуллар. ☉ С частицей эбит выражает неуверенное предположение или обнаружение кого-чего-л. - Оо, мэтээлгин иилиммит эбиккин дуу. Н. Неустроев
   Кыыһырбыта ааспатаҕа дуу биитэр кыбыстара эбитэ дуу. С. Данилов
   - Бай, эһиги турар эбиккит дуу,- дириэктэр Кубаров киирэн, бэйэтин хоһугар ааһан иһэн тохтоото. «ХС»
5. Саҥарааччы абаккарыытын, суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование говорящего
   Муҥ саатар, түүлбэр дьоллоох буоллаҕым дуу! А. Софронов
   - Саатар үлэһиттэрин үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу! Н. Якутскай
6. Саҥарааччы көрдөһүүтүн бэлиэтиир. ☉ Выражает просьбу говорящего
   [Уол:] Ээ, кырдьаҕаас, уоккуттан биэриэҥ дуу, биһиги мунан, быстаран сылдьар дьоммут. Саха фольк. Хоскор киириэх дуу. С. Данилов
   Эрэн, итэҕэй дуу, доҕоруом, өрөгөйдөөбүтүнэн охтуоҕум. Дьуон Дьаҥылы
7. ситим т. суолт. Саҥарааччы иккиттэн биирин чуолкайдыы сатыырын көрдөрөр. ☉ Выражает уточнение
   - Ити бөппүрүөскэбин сирдиҥ дуу, биитэр букатын тарпаккын дуу? С. Данилов
   Ол икки ардыгар кэннигэр эмискэ туох эрэ саҥа дуу, тыас дуу …… сыыгыныы түстэ. Н. Заболоцкай
   - Чэ, бэйи, сатанар дуу, сатаммат дуу, этэн көрүүм. М. Доҕордуурап

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

эб.
1. Эрэмньитэ суохтук таайыыны-сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенную догадку говорящего о возможности, вероятности чего-л.
Аһын астаабатах… Утуйан хаалан баран, билигин аҕай таһырдьа тахсыбыта эбитэ дуу? Софр. Данилов
Онтон эбитэ дуу, эмээхсин үөрбүткөппүт, иэйбит-куойбут. И. Данилов
[Ааныка:] Ити айылаах дьүһүннэнэн, оҕонньорбут арахсар дуу, быһыыта. Куттаан ааттатаары гынара эбитэ дуу? С. Ефремов
2. Саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего относительно содержания его высказывания
Эн эр дьон кэпсэтиитигэр мэһэйдэспэтиҥ эбитэ буоллар дуу? Амма Аччыгыйа
Төрөппүт да оҕолорун ити курдук иитэллэрэ эбитэ дуу, суоҕа дуу. С. Ефремов
Эмээхсин сирэйэ аата-ахса суох элбэх сурааһыннардаах, ол сурааһыннар, кини сааһын ааҕа сатаан, үгүс үлэни көрсүбүт күн-дьыл бэлиэтэ эбитэ дуу? С. Ефремов
3. Этии биир уустаах чилиэннэрин кытта хос-хос туттуллан ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь с однородными членами предложения, может выступать в качестве повторяющегося союзного слова
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Эчикийэ, оҕолоор, Этиҥнэрин уота маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
«Кырдьыгы кэпсииллэрэ дуу, сымыйата эбитэ дуу, билбэппин», — диэн, аҕам кэпсээнин саҕалыыр. Н. Якутскай

1. бэй. солб. аат.
2. Хайааһыны соҕотоҕун оҥорооччуну эбэтэр хайааһыны оҥорууга кыттааччыны көрдөрөр. ☉ Обозначает производителя каких-л. действий
   Бэйэм баран буллахпына, куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
   Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
   Куруһуогу «Народная воля» уопсастыба геройдара А. Желябов, С. Перовская бэйэлэрэ быһаччы салайбыттара. П. Филиппов
3. Хайааһын дьайыытыгар быһаччы түбэһэр кими, тугу эмэ көрдөрөр. ☉ Обозначает объект, который непосредственно подвергался какому-л. действию
   Куоракка хомсомуол бэйэни сайыннарар үөрэҕэр улахан мөлтөх бэйэм киниэхэ [Арамааскыга] тиийдэхпинэ, улаханнык сэргэҕэлэтэр киһи буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҕэ үлэлээбит аччыгый да буоллар минньигэс» диэн эмээхсин тыллара өйүгэр көтөн түстүлэр. Д. Токоосоп
   Уоскуй доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
4. Ким, туох эмэ хайааһыны тастан төрүөтэ, сылтаҕа суох оҥорорун көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что лицо, предмет совершают действие сами по себе, независимо от внешних факторов
   Табалар бэйэлэрэ ырааҕынан тарҕанан уччуйбуттара буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   Оһох бэйэтэ суулбут. «ХС»
5. тард. солб. аат суолт. Предмет кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннааҕын көрдөрөр, ыйар, туох эмэ бас билиитэ буоларын ыйар. ☉ Свой
   Бэйэ итэҕэһин аһаҕастык билинии — хайҕаллаах суол. Софр. Данилов
   [Юрий Семенович — Егор Кирилловичка:] Хамыыһыйа буоллун, туох да буоллун, барыта бэйэ дьонун анньан иһэҕин. «ХС»
6. даҕ. суолт. Сааһын сиппит, улахан (көтөр-сүүрэр, кыыл тустарынан). ☉ Достигший зрелости, взрослый (о животных). Бэйэ куобах
   □ Оҕонньор буойарын быыһыгар мүччү туттаран, күөрэтэн таллахачытан түһэрбит бэйэ көҕөммүн ылан тамнааттаата. М. Чооруоһап
   Биирдэ көрбүтэ — туһаҕар бэйэ куобах иҥнэн турар. Ф. Софронов
   Бэйэ андаатар, үөскэ күөрэйэн тахсан, нөҥүө кытыы диэки устан сундулуйбута. «ХС»
   ♦ Бэйэ бодоҕун киллэр — дьиҥнээх быһыыгын-майгыгын, хараактаргын көрдөр. ☉ Показывать, проявлять свой настоящий характер
   Өймөкөөннөр үөрэҕэ суох, хараҥа, сэмэй майгылаах, ол эрээри наада кэллэҕинэ, бэйэ бодолорун киллэрэн да ыллахтарына көҥүл, дохсуннуҥу майгылаах дьон этилэр. «ХС». Бэйэ бодоҕун тардын — туох эмэ буоларыгар эрдэттэн бэлэмнэн, оҥоһун, эрдэттэн бэлэм буол. ☉ Заранее подготовиться, быть готовым к чему-л., настроенным на что-л. Ээр-сэмээр кэтэһэ, бэйэ бодотун тардынным: Хоһулана хаары кэһэ хоһууммун дэнэн сананным. С. Данилов
   [Сиэллээхэп] Сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ, Бэйэ бодотун тардынан Саҥалыын-иҥэлиин биилэннэ. С. Васильев
   Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун туора көтөҕөн олорон, бэйэ бодотун тардынан, хоммут уоһун хоҥнордо, өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев. Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ — дьиҥнээх, киһилии быһыыгын-майгыгын киртитимэ, чиэскин үрдүктүк тут. ☉ Не ударить лицом в грязь, показать себя как следует
   Биһиги да син эрэй диэни эҥээриттэн тэлэн кэллибит, ол тухары бэйэ бодобутун түһэн, өлөн-охтон биэрбэтибит. Н. Заболоцкай. Бэйэҕин биллэр (көрдөр) — туох кыахтааххын, дьоҕурдааххын толору көрдөр (биллэр). ☉ Показать себя, свои возможности полностью. Бэйэҕин биллэр, ол кэнниттэн кэпсэтиэххэ сөп. Бэйэҕин бэйэҥ билин — тугу гынарбытын бэйэҥ бил, хайдах таптыыргынан сырыт (ким да ыйыытыгар-кэрдиитигэр, салайыытыгар наадыйбакка). ☉ Поступать так, как самому захочется (соотв. сам себе хозяин (господин, голова))
   [Байбал:] Чэйиҥ, аны, оҕолор, эһиги үрүүмкэни атастаһан иһэн бараҥҥыт, уураһан кэбиһиҥ, онтон биһиги, кырдьаҕастар, бэйэбитин бэйэбит билиниэхпит. А. Софронов. Бэйэҕинэн охсума — кими эмэ кимиэхэ эмэ, холобур, тус бэйэҕэ сөп түбэһиннэрэн сыаналыыр сөбө суох (киһи араас буолар). ☉ Не мерить на свой аршин
   Быһыыта, мин суох буолларбын эрэ, ойоҕум киһини мунньара буолуо диэн уорбалыыгын ээ. Киһини эрэ бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
   Ким тыллара буоларын сэрэйдим, кини бэйэтинэн охсоро буолуо. Н. Апросимов. Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргут — тугу эмэ оҥорон куһаҕаҥҥа түбэстэххинэ, атын киһини буруйдаайаҕын, бэйэҕин буруйдаар (бэйэм куһаҕаммыттан бу буоллум диэн этии). ☉ Пеняй на себя (не думай, не подозревай в случившемся других)
   Өскөтүн ханна эмэ быктарар күннээх буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһиги кулгаахпыт-харахпыт киэҥ, илиибит уһун. «ХС». Бэйэҕэр тиийин — бэйэҕин бэйэҥ өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством, накладывать на себя руки
   Сорго-муҥҥа сылдьан, икки төгүл бэйэбэр тиийинэн көрөн баран кыайбатаҕым. Д. Таас. Бачча оҕо кыыс хайдах бэйэтигэр тиийинээри гынар муҥай? А. Федоров. Бэйэ икки ардыгар — киһи суоҕар, иккиэйэҕин олорон (эттэххэ), билсэр, уруулуу, доҕордуу дьон быһыытынан (кэпсэттэххэ). ☉ С глазу на глаз, в отсутствие других
   [Баһылай:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, кийиитим аны кэлэн даҕаны киһи быһыылаахтык олороро суох. А. Софронов
   [Платонова:] Бэйэ икки ардыгар эмиэ тугун күрүчүөктэһиитэй? «ХС»
   Бэйэ икки ардыгар кыраны баран кыҥкыйдаһыллыа дуо? Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, элбэх сыл эриллэммин, эргиэн ымпыгын-чымпыгын биллим. Болот Боотур. Бэйэ киһитэ (дьоно) — чугас доҕордуу истиҥ киһи (дьон). ☉ Свой человек (свои люди)
   Сааскыт тухары бэйэ дьонуттан кырбана, абааһы көрүллэ сылдьар аанньа буолуо суоҕа ээ, ону санаан көрүҥ эрэ. Амма Аччыгыйа
   Наталья куолаһа!.. Чахчы киниэнэ!.. Оо, кэрэ да буолар эбит бэйэ киһитин саҥатын истэр. Н. Заболоцкай
   Мин манна эһиэхэ бэйэ киһитэ буоллум, барыгытын урууларым кэриэтэ саныыбын. Н. Габышев. Бэйэҥ баскын бэйэҥ билин — кимтэн да тутулуга суох буол. ☉ Быть самому себе хозяином, быть независимым, самостоятельным. Хабырылла сүөһү эҥин да биэриэ, оччоҕо, баҕар, дьэ бэйэҕит баскытын бэйэҕит билинэр ыал буолуоххут. А. Федоров. Бэйэҥ бэйэҕинэн — өйдүүр, билэр, бэрээдэктээх киһи эрээригин хайдах итинник быһыыланаҕын диэн этии. ☉ Как же вы сами (такой умница, а допустили просчет, наломали дров)
   Сэмэн Уйбаанабыс, ол бэйэҥ бэйэҕинэн хайдах буолан суос-соҕотоҕун оҕоҕун судаарыскайга үөрэттэрэҕиний? «ХС». Бэйэтин билинэн — бэйэтигэр, бэйэтин кыаҕар, күүһүгэр эрэнэн. ☉ Надеясь на себя, не сомневаясь в своих силах, возможностях
   «Ээ, чэ, киириэххэ даҕаны. Бэйэтин билинэн ыҥырда ини», — диэн уоһунтииһин чуубур гына соттубут. П. Ойуунускай. Бэйэтин биллэрдэ — кыахтааҕын биллэрдэ: куттаата, сэрэттэ, кэһэттэ. ☉ Давать жару, задавать баню
   «Мүччү харбата илигинэ, далай иһигэр баар эрдэҕинэ, өрүһүйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сөп буолуо этэ», — диэн баран, сүүһүн көлөһүнүн соттон кэбистэ. Суорун Омоллоон. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр — бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Думающий только о своих интересах, эгоистический
   Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов. Бэйэтин туһугар — атыны кытта тэҥнээбэккэ сыаналаатахха. ☉ Сам по себе, безотносительно к кому-л. (напр., о достаточно известной личности)
   Сэдьүк аҕата Олончо оҕонньор бэйэтин туһугар киэҥник биллибит киһи. Н. Якутскай. Бэйэтиттэн аһарынар — буруйтан-сэмэттэн куотаары, айыытынхаратын атын киһиэхэ түһэрэр, көлбөрүтэр. ☉ Валить (свалить) с больной головы на здоровую
   Ити киһи бэйэтиттэн аһарынан буруйун миэхэ түһэрэ сатыыр: хара оҕус кини от тиэйэ сырыттаҕына, доҕолоҥнообута. ГНС СТСДТ. Бэйэ тыына бэйэҕэ харбас көр тыын тыыҥҥа харбас. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла — тугу эмэ өйгүттэн, көҥүлгүттэн, баҕаҕыттан тутулуга суох оҥор. ☉ Делать что-л. непроизвольно, помимо своей воли
   Яша кыыс диэки хайыһан көрбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. «ХС»
   Ол иһэн оҕустаах дьону ситэн кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Д. Очинскай. Бэйэ ыккардыгар көр бэйэ икки ардыгар

бэйи доҕор

бэйи оттон

бэйи эрэ

оттон бэйи

conj. or; interrogative particle

n. body, nature, substance; pro. Self [<Evk.]; бэйэ бэйэ pro. each other; бэйэмсэк a. selfish

1. частица модальная, выражает 1) вопрос с различными оттенками (выведывание чего-л., сомнение, догадка, возмущение и т. п.): ити кини дуу? это он, да?; барар диэтэ дуу? сказал, что он уходит, что ли?; иирдиҥ дуу?! ты с ума сошёл?!; билбэтиҥ дуу? что, не узнал?; хата кэлбит үһү дуу говорят, он пришёл (ну и что, он и должен был прийти); 2) сомнение, колебание говорящего: төннөн хаалбыт ордуга дуу может лучше вернуться; өйдөөбөт баҕайы дуу он не понимает, что ли; 3) с частицей эбит обнаружение кого-чего-л., ранее незамеченного: эһиги кэлбит эбиккит дуу оказывается, вы пришли; аны уоллаахтар эбит дуу а с ними, оказывается, ещё и мальчик; 4) негодование, сетование говорящего: биирдэ эбит киһи курдук сынньаннаҕым дуу! отдохнул ли я хоть раз по-человечески!; 5) просьбу говорящего: киэһэ кэлээр дуу вечером приходи, пожалуйста; 2. в роли союза разд. или... или..., то ли... то ли..., не то... не то...; булчуттар дуу балыксыттар дуу кэлбиттэр приехали то ли охотники, то ли рыбаки; кэллэҕин аайы куһу дуу, хаапы дуу, куобаҕы дуу аҕалара в каждый свой приезд он привозил или утку, или гуся, или зайца # эмиэ оннук эбит дуу вот так-то, вот тото (же) (с оттенком ехидства).