Якутские буквы:

Якутский → Русский

бэргэ

застарелая опухоль; след, рубец от глубокой травмы (кот-рый постоянно побаливает).

Якутский → Якутский

бэргэ

аат. Эргэрбит, кытааппыт үтүөрэн биэрбэт искэн; мэлдьи ыалдьа сылдьар ситэ оспотох дириҥ баас чэрэ. ☉ Застарелая опухоль; след, рубец от глубокой раны (к-рый постоянно побаливает). Бэргэ буол
□ Таастыйан, кытаатан бэргэ буолан хаалбыт. ПЭК СЯЯ
Үөһээ үлүскэннээх халлааҥҥа илиэһэй бииһигэр баһылык буолбут илбистээх кырыа тыыннаах, бэлэһин төрдүгэр бэс кытыйа саҕа сиикэй бэргэ урдаах, уолуйан уһуктар Улуутуйар Улуу Суорун тойону кытта уруурҕастахха сөп буолсу. П. Ойуунускай
[Сабырыкы] эмин харыстаныытын кыайбакка, хаҥас таныытын аттынан үөһээ уоһугар түү мээчик саҕа эт бэргэлээх. Күннүк Уурастыырап
◊ Эт бэргэ харах — кытаран көстөр үрүҥнээх, уу-хаар баспыт, чэмэлкэйэ суох харах (үксүгэр ойуун, олоҥхо абааһыларын ойуулуурга тут-лар). ☉ Красноватые, воспаленные глаза (в олонхо: обычно о глазах шаманов, злых духов и племени абаасы)
Хайа хайдыбытын курдук хаспахтаах Хааннаах сиикэй эт бэргэ хараҕынан Буспатах мунду миинин курдук Буордааҕынан бурулуччу көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Дүҥүр] ыҥыртыыра эт бэргэ Харахтаах абааһылары Иһиллэрэ энэлгэн Ыалдьыттаабыт ыалын аайы. И. Гоголев

Еще переводы:

бэргэтий

бэргэтий (Якутский → Якутский)

туохт. Кытаатан, бэргэ курдук буол. ☉ Затвердеть, стать жестким, желвакообразным
[Сылгы] быара бэргэтийбит, эриэн дьүһүннээх, мэйиитин бүрүөтэ чалҕарыйбыт буолар. СЫаКЫ

олоотуку

олоотуку (Якутский → Якутский)

даҕ. Олус уһун (моой туһунан этэргэ). ☉ Очень длинный (о шее)
[Наара Суох:] Ураанньык ойуун убайым, эт бэргэ харахтаах, уолах тиит саҕа олоотуку моойдоох сиэмэх абааһыларгар миигин ханыы оҥоһун, үөр-сүүрүк гын! И. Гоголев

содуомньут

содуомньут (Якутский → Якутский)

аат. Содуомнаах киһи. ☉ Дебошир
Суохтар дуо: бэриккэ иирбиттэр, Содуомньут урдустар, бэргэлэр, Арыгы иһэннэр «иирбиттэр», Атын да мэҥ буолбут эргэлэр. Р. Баҕатаайыскай
Оччолорго да дьонусэргэни кэлэппит арыгыһыт, содуомньут аҕыйаҕа суоҕа. «ХС»

салбаныкы

салбаныкы (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Оботтоох, өрүү салбана сылдьар улахан, уһун (хол., туох эмэ абааһы, сиэхсит тылын туһунан). ☉ Большой и длинный, вечно жаждущий пищи (напр., о языке злых духов)
Ол аата эт бэргэ харахтаах, кыһыл салбаныкы тыллаах амырыын абааһыларыттан арахсыбат аналлаах эбит буоллаҕа. И. Гоголев

тупсартаа

тупсартаа (Якутский → Якутский)

тубуһуннартаа диэн курдук
[И. Харачаев] икки өстөөх киһини, өс түмүгүн биир буруйдааҕы илиитинэн сүөрдэрэн туран, тупсартыыра. Эрилик Эристиин
[Дьиэрбэнтэй Бэргэни уонна Одуна Ньургустайы] тумнуспат гына тупсартыы домноотум. «ХС»
Этиһии буоллаҕына, кини эйэҕэстик мичээрдээн, бэрт хомоҕойдук тугу эмэ оонньоон этэн, тупсартаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)

тирит-хорут

тирит-хорут (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Аһара күүскэ хамсанан-имсэнэн наһаа көлөһүннүр, көлөһүн алын. ☉ Сильно потеть, покрываться потом из-за чрезмерного физического напряжения
Түүлээх Уллуҥах дэлби тириппит-хоруппут. Суорун Омоллоон
Анньыһар Боотур Киис Бэргэни кыргыс үөрэҕэр уһуйан тиритэхорута сылдьаллар. И. Гоголев
Күүстээх Соппуруон тиритэн-хорутан хайаны түһэн иһэрэ. НЕ ТАО
2. көсп. Туох баар күүскүн-кыаххын биэрэн туран үлэлээ. ☉ Трудиться в поте лица
Сааска ойоҕун аҕатын маҕаһыына байарын туһугар тиритэ-хорута үлэлиэн төрүт баҕарбат. У. Ойуур
[Махтал сурук] тириттэххинэ-хоруттаххына, үтүө суобастаахтык үлэлээтэххинэ кэлэр эбит. «ХС»

пост

пост (Русский → Якутский)

ПУОС  аат.

  1. Кэтэбилгэ-манабылга турар харабыл. ☉ Пост (военный). Уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир пуоһу, түүнүн патруллары эрэ ыытан манаталлара. Н. Якутскай. Аттаах киһи ыксаабыт куолаһынан тугу эрэ хаһыытаабытыгар, пуоска турар киһи кырыарбыт түүлээх бэргэ-һэтин өрө аста уонна ол-бу диэки эргийтэлээн көрдө. Эрилик Эристиин. Барыкаада оҥостуутугар, саһарга, кэтииргэ, пуоска турарга бары көмөлөөн үөрэтиэҕиҥ. Л. Габышев.

  2. Тугу эрэ кэтээн көрөр, хонтуруоллуур сир, киин, бөлөх. ☉ Пост (наблюдательный, контролирующий выполнение чего-л.). Туох эрэ баарын, [араадьыйа] ханнык долгуҥҥа үлэлиирин, кыраныыссатааҕы пуоска кэтииллэр. Н. Якутскай. Дьиэ бөдөҥ паныалын оҥо-рор собуот иккис уочаратын тутууга дьокутааттар пуостарын тэрийдибит. «ХС». Быраканьыардааһыны утары охсуһууга сир ахсын пуостар уонна биригээдэлэр тэриллэллэр. «Кыым».

сэтиилээ

сэтиилээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Көлөнү, сүөһүнү инники олох көлөҕө холбоо; оннук холбоон айаннат. ☉ Вести на поводу за своей лошадью, упряжью; прицепить кого-что-л. за кем-чем-л.
Сэмэн борооскулаах ынаҕын атын кутуругар баайан, сэтиилээн үүрэн испитэ. Н. Якутскай
Аара дьаамсыктары көрсөн сэтиилээн ыытыаххыт буоллаҕа дии. Ойуку
Ыттары буоллаҕына барыларын биир табаҕа сэтиилээн кэбиһэллэр. А. Кривошапкин (тылб.)
2. эргэр. Сүктэр кыыска анаан, биэрэн ыыт (хол., төһө эрэ сүөһүнү). ☉ Давать что-л. невесте в приданое (напр., определённое количество скота)
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа, хайаан да энньэлээн, сэтиилээн эргэ биэриэхтээҕэ. А. Софронов
[Аан Далбар:] Тапталлаах ылгын кыыспытын Киис Бэргэни эккирэтиннэрэн, Ааттаһан-көрдөһөн иккиэннэрин төннөрүөххэ, Айыыһыты арыаллатан, иэйэхсити эҥээрдэтэн Сүөһүлээн, сэтиилээн алҕаан атаарыахха. И. Гоголев
Үрүҥ Айыы Тойон Үс сүүрүктээх Өндөл маҥан халлаантан Дьөһөгөй Айыыны Орто дойдуга — энньэлээн, сэтиилээн биэрбит. КДьА

үнүгэс

үнүгэс (Якутский → Якутский)

аат.
1. Үүнээйи сэбирдэҕэ эбэтэр сибэккитэ тыллан тахсар үөскэҕэ. ☉ Зачаток цветка, листка, почка (у растения)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр. Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Урсун
Ырааһыйаларга сэппэрээктэн сэппэрээккэ аһыы үнүгэстэри итигэстээн сиир хабдьылар сырсан догдоҥноһоллор. Тулхадыйбат д. Хатыҥ үнүгэһин билигин даҕаны эмп оҥостоллор. ЧМА СТС
2. Үүнээйи саҥа үүммүт, намчы умнаһа, лабаата. ☉ Молодая ветка, стебель, побег
[Тойон ыҥырыа] чап-чараас кынаттарыгар көтөхтөрөн, үнүгэстэн үнүгэскэ көтө сырытта. И. Сосин
Тыаһааны …… тэтиҥ үнүгэһинии илибирии түһээт, өйүн сүтэрэн нусхайбытынан уҥан барбыта. «Чолбон»
Биэ эмиийэ силиһин быалыктарыттан үүнэн тахсыбыт үнүгэстэринэн үөскүүр. ФНС ОС
3. Ыт оҕото. ☉ Щенок
Арай эриэн үнүгэһэ, Арыт киэһэ, дьиэҕэ хоно, Ааны тарбаан киирэрэ, Аһыммыттыы эккэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
Ыраах үнүгэс үрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Үтүлүк саҕа да буоллар Үнүгэһиҥ алыс үрэр, Сыгынахтыын сыралаһар. П. Ламутскай (тылб.)
4. көсп., сэнээн. Эдэр киһини этэргэ: оҕочоос, ситэ илик киһи. ☉ Молокосос, щенок
[Нүһэр Дархан:] Мин охсор батаһым, тоһуур куйаҕым, Анньыһар Боотур, бу үнүгэстэн Үтүө боотураат тахсыыһы дуо? [Киис Бэргэни ыйар]. И. Гоголев
Үнүгэһи [Манчаарыны] эһиги Үйэтин-сааһын тухары Умнубатын курдуктук Үөрэтэ түһэн, абырааҥ! М. Тимофеев
«Бассабыыктар бэлэһигэр силлээбит үнүгэстэрэ үөскээбит эбит буоллаҕа», — диэн сылыктаата Быыпсай Ыстапаан. В. Протодьяконов
5. харыс т. Эһэ, эһэ оҕото. ☉ Медведь, медвежонок
[Эркээни:] Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин Куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ Сиһин булгу охсор. И. Гоголев
Арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, …… тыатааҕы, үнүгэс …… диибит кинини [эһэни]. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. енүк ‘детёныш животных и зверей’, тув. эник ‘щенок’, бур. үнэгэн ‘лиса’

оҥой

оҥой (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх буол; төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх курдук көһүн. ☉ Зиять (о круглой дыре)
Ыт холлороонун курдук холлороон аартык оҥойон көһүннэ. Ньургун Боотур
Миитэрэй дьөлө көтөн киирбит сирэ оҥойон турарын Дьөгүөрдээн саба тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
♦ Айаҕа оҥойор (хараарар, кытарар) — көр айах I
Дьон айахтара кытара түстэ: «Барсукову куолаһын быһыахха!» — диэн. Н. Якутскай
Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Оҕо сылайда, «лах» гына олордо — Онтон ытаан айаҕа оҥойдо. С. Тарасов. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) — барбыт, суох буолбут, куоппут, күрээбит; урукку баар сиргэр суох буол. ☉ Бесследно исчезать, пропадать; не оказываться на своём прежнем месте
Онтон олоҥхоһут онно оҥойон хаалбыта биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук кэпсэтэ тураммыт иккиһин эргиллэн көрбүппүтүгэр Миитэрэйбит онно эрэ оҥойон хаалбыт этэ. ССХУо. Оҥой айах түөлбэ. – инники тииһэ суох киһи. ☉ Тот, у кого не хватает нескольких передних зубов. Оҥойор айах – соҕотох бэйэҥ тыыннаах буолар, айаххын ииттэр аһыыр аһыҥ. ☉ Минимум пищи, которым можно прокормиться
Бу эмээхсинниин, өлүөхпүтүгэр диэри биирдии оҥойор айахпытыгар аһыыр баайдаахпыт, онтон ордук биһиэхэ туох нааданый? Н. Якутскай
Оҥойор айахтарын ииттээри эмис соболоох, өлгөм оттоох ниэҥ кэлэмэн эбэни булбуттара дуу? И. Гоголев
Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, дөксө атыылаһардааххын баҕастааххын. Р. Кулаковскай. Оҥойо уол — уолан оҥхойон хаал, түгэҕэр түһэн хаал (харах эбэтэр күөл тустарынан этэргэ). ☉ Убывать, высыхать (об озере); западать (о глазах больного)
[Кыыс Кыскыйдаан:] Икки чоҥойор хараҕым Иккиэн сүллүгэс үүтүн курдук Оҥойо уоллахтарына — Оччоҕо эрэ куотуоҕа. П. Ойуунускай
Улуу күөллэрэ ортолорунан тобулута ыстанан, омурт да уу оппокко, оҥойо уолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Уот Курааҥҥа …… арыылаах улуу эбэ, оҥойо уолан, дьэбин дүөрэ от саба үүнэн турбута. П. Тулааһынап
◊ Оҥойор уолук — киһи хомурҕанын уҥуохтара түөһүн үөһээ өттүнэн сыста (тиксэ) сыһар сирдэрэ. ☉ Ямочка на шее над грудной костью (между ключицами), ярёмная ямка
Оҥойор уолугун үүтүгэр Олорор оҕо саҕа Икки сиикэй эт бэргэ мэҥнээх …… Улуутуйар улуу Суорун. П. Ойуунускай
Мин сиэгэн оҥойор уолугун кыҥаан баран, бинтиэпкэм элбэрээгин төлө тартым. Т. Сметанин
Оҥойор уолукпун, Түллэр түөспүн, Сыалыгар ылаат, Кыҥаан, кыҥаан ыппыта Фашист саллаата. «ХС»
ср. монг. онгойх ‘отворяться, вскрываться’