туохт. Туох эмэ уһуну, синньигэһи сиргэ тирээн баран туохха эмэ өйүү уур, туруор. ☉ Прислонить что-л. к чему-л.. Сааны маска өйөннөрдө
□ Лэглээрдэр балаҕаннарын ааныгар тоһоҕо маһы өйөннөрөн кэбиһэн баран, Дулҕалаахтарыгар оттуу киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Сулбу хааман тиийдэ да, бэйэтин дьиэтин курдук, баттыгы ылан эркиҥҥэ өйөннөрөн кэбиһээт, иһирдьэ киирдэ. Эрилик Эристиин
Бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө туруоран кэбистэ. Н. Заболоцкай

унньулуй диэнтэн көстө түһүү. Сарсыҥҥытыгар туралларын аҕай кытта оҕонньор эмиэ унньулус гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Аан аһылла биэртэ. Ону кытта тэҥҥэ бэрдээн сааны сүкпүт уһун синньигэс киһи унньулус гына түспүтэ. Н. Заболоцкай
Сотору дьиэ иһиттэн Уоһук бэйэтэ унньулус гынан таҕыста. Болот Боотур

чиккэй диэнтэн көстө түһүү. Кэдээскин …… чиккэс гына түһээри, бэрдээнин мүччү тута сыста. Амма Аччыгыйа
Аан эмискэ лип гына сабылларын кытта дьиэ ортотугар үрдүк, көнө уҥуохтаах киһи чиккэс гына түстэ. А. Сыромятникова
Торуос эриэн үөн курдук мөхсө түһээт, чиккэс гынар. А. Фёдоров

I
аат. Уотунан эстэр сэрии сэбин уоһун кэлин өттүн бүөлүүр уонна иитиитин эһэр аналлаах оҥоһук. ☉ Замок (у оружия)
Лука кыбдьырына-кыбдьырына ботуруона харбыт бэрдээн сомуогун кытта астаһа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Биирдэ кини [хамандыыр] харахтарын хара таҥаһынан саба баайан, илиилэрин иминэн бүлүмүөт сомуогун өһүлүүгэ уонна хомуйууга куоталаһыннартаабыта. Н. Якутскай
[Аптамаатын] сомуогун тардыалаата, кураанаҕынан түһэрэн чаллырҕатта. Айталын
△ кэпс. Урукку бүлгү тутуу саа куруога. ☉ Курок ружья
Амыр Бааската …… икки уостаах булгу тутуу доруобун сомуоктарын туруортаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Сааны көрбүтүм — сомуога туллан хаалбыт. Т. Сметанин
Саатын икки сомуогун төлүтэ тардан кэбистэ. Н. Заболоцкай
II
кэпс. Тиһиликтэри тиһэн холбуу хатыыр тардыы тимэх. ☉ Молния (застёжка)
[Вадим:] Чаҕылҕан диэн арааһынай буолар баҕайыта. Эн бу кэтэн турар бэйбириэтиҥ сомуога эмиэ «чаҕылҕан». Л. Габышев
Кини …… сарыыттан тигиллибит сомуок тимэхтээх кылгас соннооҕо. ДФС КК

I
аат.
1. Туох эмэ ыараханы, ыарахан баттыырын тулуйар, уйар кыах (хол., өрүс, күөл мууһун этэргэ). ☉ Способность выдержать какую-л. тяжесть на своей поверхности, прочность (напр., о ледяном покрове)
Муус устун тыргыллар суол, киппэ киэлигин, Эн модун уйуккун биһирии сэргиибин. А. Михайлов (тылб.)
Туустаах уу мууһа уйуктаах буолар, үлтүрүтэ барбат. Я. Козак (тылб.)
2. Суудуна, хараабыл, тырааныспар таһаҕаһы уйар, ылар кыаҕа. ☉ Предельная масса груза, которая может быть поднята или перемещена механизмом, вагоном, судном, грузоподъёмность
[Тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. Ол иһэн саныыбын Уйугун үтүөтүн. И. Федосеев
Дьааҥы өрүһү туоннаттан ордук уйуктаах аарыма оҥочонон туораатыбыт. «К»
Массыыналар уйуктарын тиһигин быспакка улаатыннарабыт. «Кыым»
II
аат., түөлбэ. Эдэр кыыл таба. ☉ Молодой дикий олень
Сүүрэн иһэн субурутар Бэргэн бэрдээнинэн — Ойон иһэн охтор уйук бэрдэ Адаар муостарын тэлгэтэн. А. Бэрияк

сыһ.
1. Бытааннык, наҕыллык (сыыйылын — буруону этэргэ). ☉ Медленно, плавно и высоко (тянуться, виться — о дыме)
[Токоно оҕонньор] Умнастаах мас хамсатыттан Убаҕас үрүҥ буруону, Омурдан күккэтэн ылан, Унаарыччы үрэн кэбистэ. С. Васильев
[Борохуот] Уһун хара турбата Унаарыччы буруолаата. «ХС»
2. Сыыйа тардан, бытаан соҕустук (хол., саҥар, ыллаа). ☉ Протяжно, заунывно (напр., говорить, петь)
Ньукулай оҕонньор унаарыччы саҥаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Таба саҥыйахтаах киһи уҥа илиитигэр бэрдээни туппутунан тахсан кэллэ, унаарыччы саҥарда. И. Гоголев
Сахалыы унаарыччы дорооболостулар. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Санньыар-курус санааҕа ылларбыттыы, тугу эрэ толкуйдаабыттыы (көр — үксүгэр кыыһы, дьахтары этэргэ). ☉ Задумчиво, мечтательно (смотреть — обычно о девушке, женщине)
Уулларбыт хорҕолдьун курдук Унаарыччы көрбүт Уу долгун харахтаах. А. Софронов
Кыыс унаарыччы көрбүт өйдөөх харахтара дьикти уотунан сырдаабыкка дылылар. М. Доҕордуурап
Ийэҥ курдук унаарыччы көрөөхтүүгүн. А. Сыромятникова
4. Наҕыллык, холкутук, тиэтэлэ суохтук. ☉ Не торопясь, спокойно
Бааһынаҕа нэчимиэн туорааҕын былыргылыы ытыһан ыла-ыла унаарыччы ыһыахтыы сылдьыбыта. И. Гоголев
Хас биирдии эрчиллиини унаарыччы оҥоруохха сөп. АГГ ХТ

аат. Буулдьанан ытар уһун уостаах сэп. ☉ Ружьё. Икки уостаах саа. Буулдьа саа
□ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума (алгыс.)
Сэмэнчик …… күөл кытыытыгар кустар түспүттэрин көрөн, саатын ылан ытаары үөмэн киирдэ. Н. Неустроев
Ойуур иһигэр саалар тыаһыыллар. Т. Сметанин
♦ Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма кэпс. — ким эмэ көрдөһүүтүн, баҕатын ылыныма, олох чугаһатыма. ☉ Не подпускать кого-л. к чему-л., держать кого-л. на расстоянии, не подпускать кого-л. на выстрел
Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ, сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым». Саанан ыппыт курдук кэпс. — олус көнө, быһа (суол). ☉ Прямой, кратчайший (о пути, дороге)
Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. А. Фёдоров. Саата тут — өстөөҕү кытта сэптэнэн-сэбиргэллэнэн охсус, сэриилэс. ☉ Сражаться с врагом с оружием в руках
Алайскай лааҕырга биир ыйдаах Аптамаат үөрэҕин бүтэрбит Бу эдэр сэбиэскэй саллааттар Саа тутан, фроҥҥа бардылар. Күннүк Уурастыырап. Саа уоһугар тур — ытыллар буруйга түбэс, ытылларга дьүүллэн. ☉ Быть приговорённым к расстрелу
[Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
◊ Биинтэ саа көр биинтэ II
Ол дьыл сайыныгар дуу, күһүнүгэр дуу, Хаамардар ампаардара умайан хаалбыта. Бадаҕа, ол ампаар иһигэр Ыстапаан кубаны өлөрбүт биинтэ саатын ыйаан турбута үһү. Г. Угаров
Бинтиэпкэ саа көр бинтиэпкэ. Бинтиэпкэ саанан сайынын бултааччыбын. А. Софронов
Бэрдээн саа көр бэрдээҥки. Сэбиэттэн былааһы былдьаһа, Бэрдээн саа чээрэтин сүкпэтэх. Күннүк Уурастыырап
Доруоп саа көр доруоп I. Сэриилэһэр сэптэрэ эргэ булт бэрдээҥкитэ, доруоп саалар этилэр. Н. Якутскай
Муннукка аҕыйах соҕус доруоп саалар өйөнөн тураллар. Эрилик Эристиин
Кураахтаах саа көр кураах. Дагдаҕар Баатыр кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран ыһыктан кэбиспитэ. Далан. Кус саата кэпс. — доруобунньугунан иитиллэр булт саата. ☉ Гладкоствольное охотничье ружьё, дробовик
[Үрүҥнэр] сэптэрэ буоллаҕына үксэ кус саата. Бэрт аҕыйах бэрдээн, бинчиэстэр баар. Ф. Захаров
Ох саа көр ох. Былыр манна ох саанан Ытыаласпыттар өбүгэлэр, Муос оноҕос турар сааллан Кырдьаҕас тиит түөһүгэр. И. Гоголев. Саа маһа — саа тимирэ олорор маһа, саа мас өттө. ☉ Деревянная часть ружья, ложа. Ньургун саатын маһа алдьаммыт. Саа сэ- бэ — ботуруон (саа) иитиитэ буолар маллар: доруобунньук, буорах, бөстүөн. ☉ Ружейный заряд: дробь, порох, пистон
Саа сэбин, атын туох эмэ наадалааҕы кистээн, наһааттан наһаа сыанаҕа биэрэллэр. Болот Боотур. Саа тэбиитэ — саа ылар, буулдьата тиийэр сирэ. ☉ Расстояние ружейного выстрела
Бэҕэһээ кэлбит оҕолор дурдалара миигиттэн биэс-алта саа тэбиитэ күөл арҕаа кытыытыгар бааллара. «ХС». Саха саата — ох саа диэн курдук (көр ох). Нууччалар тойонноро саамай үчүгэй дьиэтин чуолҕанынан көрөн турбут. Бу киһи ыппыт саха саатынан, бу тойону икки хараҕын икки ардыгар таппыт — нуучча өлөн хаалбыт. Саха фольк. Тэргэн саа эргэр. — улахан сэрии сэбэ, бууска. ☉ Артиллерийское орудие, пушка. Тэргэн да саа тэбиитэ Тэҥнэһиэ суох быһыылаах, Чуор да саа буулдьата Чугаһыа суох быһыылаах, Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. Үрэр саа эргэр. — буораҕынан эстэр саа, доруоп саа. ☉ Ружьё
Чаачар саа — 1) ох саа диэн курдук (көр ох). Бу оттору Манчаары, күүстээх чаачар саа оҥостон баран, оноҕоһун төбөтүгэр уоттаах кыаны кыбыта-кыбыта ытыалыыр. МНН; 2) оҕо оонньуур чаачардаах мас саата. ☉ Детский игрушечный лук (обычно из тальника с верёвочной тетивой)
Уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур. Чокуур саа — чокуурунан эстэр саа. ☉ Старинное кремневое ружьё
Биир байтаһын биэни Туллай чокуур саанан бүөргэ ытан түһэрдэ, ол ыккардыгар Кууһума, …… уот оттон тигинэтэн кэбистэ. Н. Павлов. Чуор саа — үрэр саа диэн курдук
ср. др.-тюрк. йа, тув. чаа, алт. дьаа, каракалп. ок '-жай ‘лук для стрельбы стрелами’

1. аат.
2. Сири хаһан туруоруллубут бэрэбинэ мас. ☉ Небольшое бревно, забитое стоймя в землю, столб
   Баччыр баҕаната, иринньэх ийэтэ (өс хоһ.). Кыыс оҕо мааныта баҕанатыгар хаалар (өс хоһ.). Түүн үөһүн саҕана Николай Тогойкин ханнык эрэ баҕанаҕа өйөнөн, нухарыйа олордо. Амма Аччыгыйа
   Ол икки ардыгар Костя бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө охсон кэбистэ, сүүрэн тигинээн кэллэ. Н. Заболоцкай
3. Балаҕан дьиэ холлоҕоһун тутан турар сэбэргэнэлэргэ тирэх буолар остуолба. ☉ Столбы, на которых держится каркас юрты
   Арай онтон-мантан дьиэ кубарыспыт баҕаналара, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай
   Ыскылаат дьиэ биир өттө букатын аһаҕас, баҕаналара эрэ хороһон тураллар. С. Никифоров. Дьиэтин бастыҥ баҕанатыгар даллаахтыы олорор курдук хотой эмэгэтэ көхөҕө анньыллыбыт. Саха фольк.
4. көсп. Туох эмэ тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, основание чего-л.
   Бар дьоҥҥо байааттыбат Баҕана буолаарыҥ. С. Зверев
   Уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оттооһун тыа хаһаайыстыбатын тирэнэр тирэҕэ, өйөнөр баҕаната буолар. «ХС»
   Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ, Фашист арҕаҕын Баҕаната барчаланна. С. Васильев
5. даҕ. суолт. Бэрэбинэттэн оҥоһуллубут. ☉ Бревенчатый
   Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
   тюрк. бакана, баҕана
   ♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһалҕаттан, иэдээнтэн быыһанар сир суох буолла. ☉ Попадать в совершенно безвыходное положение, заходить в тупик (букв. куда уходить – стало ямой для столба, куда приходить – стало отверстием для ступы)
   Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн [Лөгүөнтэй] түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
   Иккиэммитигэр даҕаны барыахха баҕана үүтэ баҕалаах буолла буолбаат. П. Ойуунускай

аат.
1. Моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдэ. ☉ Верхняя часть груди, место между шеей и грудью
Кыыс дьахтар сүрэҕэ уолугар тахсан мөҕүстэ. Н. Павлов
Куйааһа бэрт, күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лөгөнтөй уолукка астарбыттыы, өрө чинэкэлии түстэ. Р. Кулаковскай
2. Таҥас эҥээрдэрин үөһээ, саҕатын диэкинэн холбоһор өттүлэрэ. ☉ Ворот одежды
Лёва үөс батааска биэрбэккэ, Арамааскыга ойон тиийэн уолугар түһэн илгиэлээбитинэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Кынчаайап тула көрүтэлээтэ, Уолугун тимэҕин сүөрүтэлээтэ. С. Васильев
Уолаттар, уолуктарын нэлэкэйдэнэн, өрүтэ уһуутууллар. П. Аввакумов
♦ Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэ- лээтэ көр сүрэх I
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ», — дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Уолугар диэри тотто кэпс. — аһара тотто. ☉ Наесться до отвала (букв. наесться до верхней части груди)
Киэһэ дьоммор тиийэн уолукпар диэри тотор гына аһаатым. Тэҥн. тылбыытыгар диэри аһаабыт. Уолугунан көрбүт (тыыммыт) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр көр I). [Бухатыыр дьиэтэ] Орто дойду Уолугунан көрбүт, Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттара кэлэннэр Тоҕута тардан кэбиһиэхтэрэ диэн Түөрт хос истиил таас Эркиннээх эбит. Суорун Омоллоон
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолан, кырдьан-буорайан, муҥу көрбүтүн, буору сөхпүтүн иннигэр, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбыта эбээт!.. Амма Аччыгыйа
Уолугунан тыынан, чуораан курдук тылыгыраан, уол оҕо көстүбүт дии, дьэ. Э. Соколов. Уолугун төрдүгэр уохтаах — олус ыгым, уолҕамчы. ☉ Опрометчиво горячий, вспыльчивый, раздражительный.
◊ Оҥойор уолук көр оҥой
Уорай халлаан Улуу өксөкү кыыла [суору] Оҥойор уолугуттан Умсары харбаан ылан Уот кудулу байҕал Ортотугар түһэрдэ. Нор. ырыаһ. [Суотчут Попов:] Сүрэҕим көбүөхтээбитинэн оҥойор уолукпар тахсан олорон кэбистэ. М. Доҕордуурап. Томторҕолоох уолуктаах фольк. — моонньун илин өттүнэн, хабарҕатынан улахан бөлтөҕөрдөөх. ☉ Имеющий большой кадык
Хайдах эрэ үтүө, Дорҕоонноох саҥалаах, Томторҕолоох уолуктаах, Тор курдук бытыктаах, Суо-хаан бэйэлээх Эр киһи үтүөтүттэн Үөскээтэ оҕолоор... Саха нар. ыр. II. Уолук төрдө — моой уонна түөс силбэһэр сирдэринэн уолук саҕаланар миэстэтэ. ☉ Начало надгрудинной части тела, между шеей и грудью
Микиитэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр тарыкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр ньиллиргэччи тэптэ. М. Доҕордуурап
Борокуоппай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарёв. Уолук үүтэ — моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдүнэн баар оҥхой. ☉ Ярёмная (надгрудинная) ямка
[Ийэ чубуку] кэннинэн чугуйуон оҕолоро мэһэйдииллэрэ, иннин диэки ыстаныан мин бэрдээним уоһа кинини уолугун үүтүн кыҥыыра. И. Гоголев
Уоран түспүт түөкүнү Уолугун үүтүгэр ытааччы Охлопков аатыгар Оҕуруолаах тылынан Оһуохайдыы туруоҕуҥ! С. Васильев
Мин тыыным кылгаабыкка, хараҕым бүөлэммиккэ дылы буолбахтыыр, түөһүм иһэ — уолугум үүтэ аһыйбахтыыр. «ХС». Якут. уол ‘убывать’ + -к (аффикс отглагольных имён результата действия)

I
аат.
1. зоол. Ыыраахтаах туйахтаах, кэбинэр, үүтүнэн иитиллээччи харамай. ☉ Олень (как представитель млекопитающих животных). Хотугу таба
□ Хотугу табалар, син эмиэ кураайы истиэптэр уонна кураайы куйаардар хамсыыр харамайдарын курдук, аһылык көрдөөн, киэҥ сирдэринэн сылдьалларыгар тиийэллэр. СМН АҮө
Таба — эгэлгэтэ суох кыыл, төгүрүк сылы быһа туундараҕа мэччийэн аһыыр. КЗА АҮө
2. Көп түүлээх, адаархай муостаах хотугу дьиэ сүөһүтэ. ☉ Домашний северный олень. Табаны сылгылаа. Таба сыарҕата. Табалары ыыталаа. Табаны миин
□ Сыарҕалаах табалар таһыгыраһан киирэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
Өр да буолла мин таба Ньуоҕутун туппатаҕым. С. Данилов
3. кэпс. Бултанар дьиикэй кыыл. ☉ Дикий промысловый олень
Сыл сылыгар тэҥ буолбат. Арыт кэтээн муҥнанан баран, биир даҕаны табаны бултаабакка төннөллөрө. Н. Якутскай
◊ Буур таба — сиппит эбэтэр кырдьаҕас көлүллэр улахан атыыр эбэтэр аттаммыт таба. ☉ Старый, большой, обычно холощёный олень
Чэҥкээйини соспут буур таба бастаан барбыт. Амма Аччыгыйа. Дьиикэй таба — кыыл
1.
4 диэн курдук. Быйыл сайын Индигиир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым». Көтөл таба — айаҥҥа сиэтиигэ иһэр сыарҕалаах таба (үксүгэр хас да таба субуруччу сиэтиллэр). ☉ Олени, привязанные друг к другу и идущие за санями
Биэс уонча көтөл табанан уонна уучаҕынан …… айаннаатылар. Н. Габышев
Маҕаһыынтан аһыүөлү сыарҕа уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Семён Семёнович …… сүгэн иһиэн ыарырҕаан, бэрдээнин көтөл табатын ындыытыгар ыга кэлгийбитэ. Н. Апросимов. Кыыл таба көр кыыл
1.
4 Оту-маһы, көлөлөрүн кытта, эбэтэр туундараҕа көрөр кыыл табаларын, бултуур кырсаларын кытта кэпсэтэр үгэстээхтэр. Н. Якутскай
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
[Ичээнэп] Оннооҕор бугуһуйбут кыыл таба үөрүн туут хайыһарынан ситэрэ. А. Кривошапкин (тылб.). Соххор таба эргэр. — сүүрэн кэлэн уҥа атаххынан тирэнэн, биирдэ ыстанан икки атаххар тура түһүү (атах оонньуута). ☉ Подвижная игра-состязание северных якутов: участник с разбега отталкивается правой ногой, делает прыжок и приземляется на обе ноги, сдвигая их и стараясь удержать равновесие. Таба бараах көр бараах. Таба көһө — уон-уон икки биэрэстэлээх сир. ☉ Оленья миля, равная десяти-двенадцати вёрстам. Сир ырааҕын-чугаһын «ыт көһө», «таба көһө», «сатыы көс» диэн эмиэ кэмнииллэр
□ Ыт көһө таба көһүнээҕэр быдан ыраах. Н. Якутскай. Таба хомурдуос — кэрэ дьүһүннээх бөдөҥ, буортута суох хомурдуос бииһэ. ☉ Жук-олень
Биһиги дойдубутугар таба хомурдуос диэн бэртээхэй бөдөҥ, туох да буортута суох хомурдуос сэдэхсийдэ. ББЕ З. Таба чыычааҕа — көхсө күллүҥү күрэҥ, өрөҕөтө кыһыллыҥы үрүҥ өҥнөөх барабыай саҕа ырыа чыычаах. ☉ Каменка (певчая птичка). Суума таба (таба суумата) — суума II диэн курдук. ☉ Оленье стадо
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут. Н. Тарабукин (тылб.). Таҥара табата — 1) дьиикэй кыыл таба. ☉ Дикий олень
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ. П. Ойуунускай
Таҥара табатын курдук таҥнан-таҥнан бараннар, Улахан уулусса устун Ол дьүөгэлэр хаамсаллар. С. Данилов; 2) мараал, кулааһай былыргы аата. ☉ Старое название благородного оленя (изюбра, марала)
Тапталлаах туундарам дьапталҕа тааһыгар Таҥара табата муостарын аалбыта. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. тевэ ‘верблюд’, нан. тоок ‘олень’, монг. токи ‘лось’
II
сыһ. Сыыспакка, бэргэнник. ☉ Метко, точно. Таба ыт. Таба бырах. Таба оҕус
△ Уот харахха, сөпкө, сөрүсөпкө. ☉ Верно, безошибочно, правильно
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ! Ньургун Боотур
Учуутал киһи эн таба ааттаар. Оттон үөрэҕэ суох киһи алҕаһаатаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Симон Романович, эн миигин таба таайа сыстыҥ. Н. Лугинов
◊ Таба көр — (кими, тугу эмэ) бэлиэтии көр, хараххар хатаа; болҕой. ☉ Замечать, примечать; принимать во внимание
Оҕонньор Микиитэни дьэ таба көрдө. Амма Аччыгыйа
Мин — сөмөлүөт түннүгүнэн маҥан массыынаны таба көрбүтүм. Далан
Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. М. Попов. Таба көрбөт — килбигийэн, саатан, кыбыстан сирэйин-хараҕын кистиир, киһини утары көрбөт. ☉ Прятать лицо, глаза (от стыда, неловкости, стеснения)
Аадаҥ соргута самнан, дьон сирэйин таба көрбөт буолан, туох да саҥата-иҥэтэ суох атын сир диэки барда. Күннүк Уурастыырап
Дьон хараҕын таба көрбөт буолбут, ыардык күлүгүрбүт Баанча салҕалас илиитинэн мотуорун собуоттуу сатыыр. Л. Попов
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ. Таба тут — 1) илиигинэн тутан ыл (туох эрэ сүгүн туттарбаты). ☉ Стараться ухватиться за что-л. (напр., за что-л. скользкое)
Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин; 2) наадалаах, көрдүүр киһиҥ баарыгар түбэс. ☉ Застать на месте кого-л. нужного
Симон холкуос зоотехнигын, кэлэн иһэн, таба тутан көрсүбэтэҕэ, эр киһи буолуо дии санаабыта, онто дьахтар этэ. Л. Попов
Кырдьык да, куһаҕан, биир снайперы таба туппат диэн. Т. Сметанин; 3) тугу эмэ тобул, тобулан таһаар. ☉ Сообразить что-л., додуматься до чего-л.
Биир тылы таба туппакка Эппит-тириибит баранар. С. Данилов
Татаар тыллаах таба эппэтин (ньаҥсайбатын) көр татаар I. Татаар тыллаахха таба ньаҥсатыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
Охтооохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин. Ньургун Боотур. Таба олорбот буол — субу-субу кэлбар, сүпсүлгэннээх, аймааһыннаах буол. ☉ соотв. не сидится на одном месте
Булумдьу улаатан баран, биир сиргэ таба олорбот буолбута. Л. Попов
Бу кыыс убайа кэлбититтэн ыла өйө-санаата уларыйда, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. А. Софронов
Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов
Таба тайан көр тайан. Субу илииҥ иһигэр баар, кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап
Ол хара баҕаны таба тайаммыт киһи таптыыр аһын аһыан, талбыт таҥаһын таҥныан сөп. Хата оннук баҕа ылбычча көстүбэт үһү. Н. Павлов
Бэрт өр өрө-таҥнары мэскэйдэнэн, кураанах иһиттээх таҥкынаан бараммын, моонньоҕонноох сири киэһэлик таба тайанным. Сэмээр Баһылай. Таба тү- бэс — ким, туох эрэ баарыгар баар буол; кимиэхэ, туохха эрэ табыллан түбэс. ☉ Застать кого-что-л.; оказаться в нужном месте в нужный час, повезти кому-л. в чём-л.
Биир да булчут киниэхэ таба түбэспэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Биһиги бу киэһэ ыстаансыйаҕа кэлэр-барар пуойаһы кэтэһиэх, онтон таба түбэһэн, баҕар, барсан хаалыахпыт. Эрилик Эристиин. Таба үктэн (үктээ) — атах иминэн тугу эмэ бул, туохха эрэ сөпкө түбэс; халтараантан эбэтэр олус долгуйууттан тирэҕэ суох буол (буолб. ф-ҕа); ахсымнаан биир сиргэ сүгүн турбат буол (ат, соноҕос туһунан — буолб. ф-ҕа). ☉ Нащупать ногами что-л. (вслепую), наткнуться на что-л.; еле стоять на ногах, не имея твёрдой опоры (напр., при гололёде или от сильного волнения, болезни — при отриц. ф.); не стоять спокойно на одном месте (о ретивой лошади — при отриц. ф.)
Кыһынын киһи таба үктэммэт халтараана. Н. Якутскай
[Сүөдэр] биир сиргэ таба үктэммэт буола салҕаластаан киирдэ. Амма Аччыгыйа
Силлибит уос суолу таба үктүүр-үктээбэт курдук тэлиэс-былаас хааман Сиидэрэптээх диэки баран истэ. Күндэ
Ол барахсан [соноҕос] көрөн-истэн тэрбэлдьитэн, биир сиргэ таба үктэммэккэ, өрө ходьоҥолоон ат ахан оҕото этэ. И. Федосеев
Хараҥаҕа ыллыгы таба үктэннибит. Н. Габышев. Таба хаамп — хаама сылдьан түбэһэ түс, булан ыл (үксүгэр дэҥҥэ, түбэлтэҕэ). ☉ Набрести, наткнуться на что-л., обнаружить кого-что-л. (обычно случайно, неожиданно)
Ойууру ортолоон, Куобах хороонун Таба хааман [булчут айа тарта]. А. Софронов
Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
Таба харбаа (харбат) көр таба тут. [Манньыаттарым] түһэн истэхтэринэ харбыалаһан көрдүм да, биири даҕаны таба харбаабатым. П. Ойуунускай
Муҥнаан-муҥнаан дьэ таба харбаата, саһарчы буспут дьаабылыкалары быһыта тыыталаан аллара ыыталыыр. Эрилик Эристиин
Киэҥ сырыылаах тойооску буолуо, таба харбатыа суоҕа. В. Протодьяконов. Таба ыллар — таба тут диэн курдук. Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, мунду да таба ылларбат
□ Уруһуйдар, эскиистэр аайы ханнык эрэ чуолкайа суох күлүгэ баар эрээри, дьиҥ көрүҥүн таба ылларбакка муҥнаабыт. Н. Лугинов
Быйылгы үрүҥ хаар үрдүгэр таба ылларыа суох этибит. Эрилик Эристиин. Таба этит — ким эмэ ис санаатын, баҕатын сөпкө таай, сөпкө өйдөө (ону бэйэтигэр эт, биллэр). ☉ Верно угадать, определить чьё-л. сокровенное желание, намерение, попасть в точку (сказать об этом или дать знать)
Устин Устинович, таба этитэн, күлбүтэ, бэл, куолаһа сымнаабыта. Р. Баҕатаайыскай
Доропуун оҕонньор, итиннэ үөһүн таба этитэн, саҥата суох мичик гынан аһарда. Н. Заболоцкай
◊ Таба суруйуу — литературнай тыл нуорматын тутуһан суруйуу, арпагыраапыйа. ☉ Правописание, орфография
Таба суруйууга үөрэтиини кытта тылы сайыннарыы үлэлэрин дьүөрэлиир ордук табыгастаах. ПНЕ СТ. Таба тирэн — биир сиргэ тирэхтээхтик үктэнэн тур (үксүгэр халтархайга, ньылбырхайга — буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиилэргэ тутлар). ☉ Крепко, твёрдо стоять на ногах, иметь надёжную опору, устоять на чём-л. скользком (обычно употр. в отриц. ф., отриц. оборотах)
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Биир сиргэ таба тирэнэн туруо суох буолан, уоту тула эргийбэхтии сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа