аттаа диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕус борооннору бэтэринээргэ аттаттылар

туохт., бэт. Туйахсыт ыарыынан ыарый. ☉ Заболевать копытницей. Хас да сүөһү туйахсыттаан, улуус кииниттэн бэтэринээри аҕалбыттар

сыһ., бэт. Ынах, биэ ууламмытын билээри кэннинэн илиигин уган, илиигинэн (бил, бэрэбиэркэлээ). ☉ Ректально (проверять стельность скотины)
Саптарыллыбыт уонна эрдэ төрүүр ынаҕы, бургунаһы сулуйан бэрэбиэркэлээһин уһулуччу суолтаны ылар. АГГ СУоД
[Бэтэринээр] ынахтар ууламмыттарын чуолкайдаары, иккиикки аҥаар ый буолан баран, сулуйан бэрэбиэркэлээн көрөр. «Кыым»
Биһиги бэтэринээр испэсэлиистэр көмөлөрүнэн кэмнэринэн арааран биэс төгүл сулуйан бэрэбиэркэлээһини олохтоотубут. «ХС»

туохт. Сүүр-көт, оонньохолоо, тэбэнэтир. ☉ Баловаться, резвиться
Уолаттар мэниктээн, өрө ыстанан ыллылар. Амма Аччыгыйа
Урут мэниктээн мөҕүллэр «Кырачаан» ааттанар Өлүөскэ Үлэтэ дьоҥҥо биһирэнэр Бэтэринээр буолла холкуоска. П. Тобуруокап
Аҕыйах хонуктааҕыта мэниктиирбит, солуута суохтан күлэрбит, доҕотторбутун хаадьылыырбыт мэлийбит. Н. Якутскай

сэлбэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Бэрт сэрэҕинэн салгыны сытырҕалаан, сиэлэр, хаамар икки ардынан сэлбэҥнээн истим. «ХС»
Саҥа бэтэринээр биэлсэрэ санаата түһэн, …… аата эрэ хамсыыр ырыган табаларынан сэлбэҥнээн испитэ. «ХС»

эмсэҕэлээ диэн курдук
Киэһэтигэр — алаастан Бэтэринээр кыыс тахсан, Эмтээтэ, угуттаата Эмсэҕирбит ньирэй тута, Харахтан сыыһы ылбыттыы, Хаамар буолан ылаттыыр. Р. Баҕатаайыскай
[Ааныска] тиһэҕэр арыгыһыт эрэ буолуохсут тобулута сынньарыттан эмсэҕирэн, эдэр сааһыгар өлөр. Н. Түгүнүүрэп
С битэмиин тиийбэтиттэн эмсэҕирэр саһыл оҕолоро сэниэтэ суох буолааччылар, ийэлэрин эмиийин мөлтөхтүк эмээччилэр, атахтарын тилэҕэ испит, баастаах, кып-кыһыл буолаллар. ТИиС

I
көр айыы («й» мурун дорҕ.)
«Аньыы! Ол эмиэ тугай?» — диэн хомойдо кинээс саҥата. Н. Заболоцкай
«Кукаам, солуута суох ытаама. Аньыы, дьоло суох буолуоҕуҥ», — диэтэ кини [ийэтэ Машаҕа]. М. Доҕордуурап
II
көр айыы («й» мурун дорҕ.)
Аньыыта суох дууһаны таҥара харайбыт. А. Софронов
Чэ, кэбис, аньыы үрдүгэр аньыыны оҥорор, үлүгэр үрдүгэр үлүгэри оҥорор сатаммат. П. Ойуунускай
Соруйан күрэппитим. Эһиэхэ холбоспут аньыыбын боруостаары. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕыга буруйу, таҥараҕа аньыыны оҥостон эрэҕин. Күннүк Уурастыырап
♦ Аньыыга киир (бар) көр айыыга киир (бар)
Эдэркээн кыргыттар «Аньыыга киирбэтэх ааппытын Алдьатыа, киртитиэ», — дэһэннэр, Кистээн кэпсэтэр эбиттэр. А. Бэрияк
Аньыы иннигэр көр айыы иннигэр. Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым даа, аньыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
Аньыыны кистээбэккэ эттэххэ көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ. Аньыыны кистээбэккэ эттэххэ, биирдэ хойутаан турардааххын. Аньыыта таайар (тардар) көр айыыта таайар (тардар). «Аньыылаах дууһаҕа — аньыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат», — диэччилэр эмиэ бааллара. Күннүк Уурастыырап
Ханнык аньыым таайан бу айыылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон

1. аат.
2. Хастанан кэлэ турар, оһон биэрбэт эргэ баас. ☉ Долго не заживающая застарелая рана. Ат сырҕана ньылбырыйбыт
   □ Хайа, нокоо, сырҕаҥҥын тарбатаайаҕын (өс ном.). Сырҕаннаах сырҕанын хастаама (өс хоһ.)
3. көсп. Оспот аһыы. ☉ Незаживающая душевная рана
   Өллөрбүн көҥсүүм! Сырыттарбын сырҕаным! Быдан бырастыыларыҥ, биэбэйдэриэм! Суорун Омоллоон
4. харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь
   Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
   [Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт. Арбаҕас, арҕахтаах, сырҕан, тыатааҕы, тыа оҕонньоро, хардааччы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ
5. даҕ. суолт. Ордук киҥнээх, уордаах, ордук адьырҕа. ☉ Свирепый, лютый, озлобленный
   Ол былыр-былыргыттан биһиги нэһилиэк сиһэ буолбут сырҕан баай Доҕойук Ньукулай диэн киһи мааны оҕото. И. Федосеев
   Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
   Хорсун буойун Кенигсберг туһаайыытынан сырҕан өстөөҕү букатыннаахтык тобоҕолуур кимиигэ турсубута. А. Данилов
   ср. казах. сыркат, каракалп. сыркау, башк. сырхау, кум. сыркъав ‘хворь, болезнь’, монг. ширха, бур. шарха ‘рана’
   ◊ Сырҕан баас көр баас II
   Тапталтан, таптал уодаһыныттан Сүрэҕим сырҕан баастаммыта. Сүрэҕим хаанынан ытаабыта. И. Федосеев
   Дириҥ сырҕан бааһы бэтэринээрдэр эмтииллэр. СИиТ
   Ынах тириитигэр ханнык даҕаны сырҕан бааһа, иһиитэ суох, эмиийдэрэ хайыта барбатах буолуохтаах. ДьСИи
   ср. эвенк. сирган-ми ‘отощать (о медведе после спячки)’, телеут. чаарҕа, алт. чаарҕы ‘свирепый, неукротимый, ярый’

даҕ.
1. Биирдиилээн киһи бас билэр, киһи бэйэтин киэнэ, кэтэх (хол., дьиэ). ☉ Частный, индивидуальный, находящийся в собственности у кого-л. (напр., дом)
Мин биир чааһынай мастарыскыайга туокардаабытым. П. Филиппов
Нэһилиэнньэлээх пууннарга чааһынай сүөһүнү эмтиир бэтэринээр баар буолла. А. Чугунов
Чааһынай маҕаһыын элбээтэ. ТТК
2. Киһи бэйэтин эрэ киэнэ, бэйэтэ эрэ билэрэ, быһаарара (хол., тус олоҕо). ☉ Частный, личный (напр., о жизни)
[Көстөкүүн:] Таптал диэн чааһынай дьыала буоллаҕа дии. Күндэ
— Мин кэргэммиттэн арахсыам. — Ама, ол сөп буолуо дуо? — Ол бэйэм чааһынай дьыалам. В. Яковлев
◊ Чааһынай атыыһыт — чааһынай атыынан дьарыктанар киһи, урбаанньыт. ☉ Человек, занимающийся частной торговлей, частный торговец
Норуоппут бука барыта кэпэрээссийэҕэ холбоһуоҕа, оччоҕо биир да чааһынай атыыһыты …… булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
Аны чааһынай атыыһыт буолбатахпын. Болот Боотур
Чааһынай бас билии — бас билии диэн курдук (көр бас II). Сири чааһынай бас билиигэ биэриэххэ. ВУА БС
Холбоһон үлэлээһин чааһынай бас билиигэ охтуу үгэһин …… сыыйа туоратар. ЭБТ
Чааһынай эргиэн көр эр- гиэн. Билигин чааһынай эргиэни бобобут. Н. Якутскай
Чааһынай эргиэн диэни билбэтэх, халбаҥнаабат сыанаҕа үөрэммит …… киһиэхэ ити курдук хардарыта торгуйдаһыы бөҕөнөн атыылаһар көрүөххэ толооһо сүрдээх. «ХС»

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров