бэчээттэт диэнтэн хай. аата. Хайа ыстатыйалары ханнык сириибинэн бэчээттэтии туох диэн ааттаан, заглавиелаан биэрии эмиэ суолталаахтар

табыгырат диэнтэн дьаһ
туһ. Эрэдээктэр дьаһайбытын хайыай, Сахаайа массыньыыска Аяҕа бэчээттэтэн табыгыраттарда. Софр. Данилов

несов. 1. кого-что, разг. (сжимать) ыгыта тут, ыгыта баттаа, кыбыт; 2. что, полигр. (получать оттиски) ыга баттатан бэчээттэт.

аат., кэпс. Биирдиилээн дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта суруйсуулара. ☉ Переписка. Ф.Г. Сафронов бэрэпиэссэр сахалар өрөбөлүүссүйэ иннинэ бэрэпиискэлэрин туһунан ыстатыйаны «Хотугу сулуска» бэчээттэппитэ

быктар диэнтэн төхт
көрүҥ. Маарыйа ийэтигэр-аҕатыгар оскуолаҕа ону-маны көрбүтүн биирбиир быктартаан кэпсээри гыммытын, дьөрү, ким да ахсаран истибэтэ. Бэс Дьарааһын. Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романы сэрии сылларыгар туспа кэпсээн курдук суруйан саҕалаабыта, ол кэпсээннэртэн «Хотугу сулус» алманаахха бэчээттэтэн быктартаан испитэ. Н. Габышев

даҕ. Олус үчүгэй. ☉ Очень хороший, прекрасный. Бэртээхэй оһуордьут. Бэртээхэй киһи. Бэртээхэй харыйа. Бэртээхэй кинигэ
□ М.К
Аммосов бэртээхэй тэрийээччи, талааннаах агитатор, олус бэртээхэй табаарыс этэ. СССБТ
Суруйааччы [Амма Аччыгыйа] А.Е. Кулаковскай, П.А. Ойуунускай тустарынан бэйэлэрэ туспа уус-уран суолталаах бэртээхэй ахтыылары бэчээттэттэ. ОГГ СМ

1. ааҕылын диэнтэн хай. аата. «Чуумайплан» диэн тугуй, хата? — Чуумпу айбыт планетата. Ааҕыллыыта ити курдук, Аны ханна баарый, ол сир? Күннүк Уурастыырап
   [Учууталлар] араамка иһигэр суруллубут тыллар хайдах ааҕыллыыларыгар оҕолор болҕомтолорун тардаллар. ОМЕ БМЫ
   [В.В. Радлов] мэҥэ таастар суруктарын ааҕыллыыларын быһааран, түөрт кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. АНК БТТ
2. кэпс. Уопсай суумата (бары эбиллиитин аахсан — хамнас туһунан; ааҕыллыыта ф-ҕа). ☉ Общая сумма заработной платы (включая все надбавки). Хамнас ааҕыллыыта. Ааҕыллыыта төһөнүй?

сыһ.
1. Өр буолбакка, кылгас кэмҥэ, кылгастык. ☉ Недолго, ненадолго
Хайдах бу манныгый, Хараҥа барыгый? Былыттан, саатар, ый Быстахтык быкпатый? Күннүк Уурастыырап
Тыал ыраастык суйдаабыт, быстахтык түһэн ааспыт самыыр сууйбут күөх халлааныгар, күн чэмэлийэ тыган, күөгэйэ-күлүмнүү турара. В. Протодьяконов
[Чокуурап] күһүн куобаҕын, балыгын да үксүн быстахтык сылдьан, ыксалга бултаһара. Н. Габышев
2. Ситимэ суохтук, ойом-ойом. ☉ Отрывочно; отдельно; бессистемно
Утуусубуу быстахтык хаба тардан бэлиэтээһиннэри, тэттик уочаркалары, публицистическай ыстатыйалары бэчээттэппитэ. Эрчимэн
Туохтан да тардыммакка дорҕоонноохтук этиллибит тыллар, тыа суугунугар баһыйтаран ырааппакка быстахтык иһиллибиттэрэ. В. Яковлев
[Кыһыл бартыһаан] Өлүүлээх бааһыттан, хааныттан Өйсанаа туймааран, Бычыктык бөтүөхтүү тыыммахтаан, Быстахтык саҥарар. А. Абаҕыыныскай
◊ Быстахтык санан — 1) бэйэ олоҕун, туругун бигэтэ суоҕунан, түөрэккэйинэн аах. ☉ Считать свое положение непрочным
Бөтүҥнэр бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, туораттан өлөрө-алдьата кэлэр күннээх буоллахтарына, бэйэлэрин көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Эрилик Эристиин; 2) уһуну-киэҥи санаабакка, олохтоохтук толкуйдаабакка эрэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. необдуманно
Оччолорго миэхэ эн суоҕуҥ. Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай

аат.
1. Ханнык эмэ айымньы, үлэ туспа бэчээттэнэн, тиһиллэн, тастанан тахсыбыта. ☉ Книга (издание)
Халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
Кинигэ — киһи өйдөөх сүбэһитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ — киһи-аймах гениальнай айыыта. Далан
2
Холбуу тигиллибит лиистээх туох эмэ дьыаланы суруйар сурунаал.  Книга документов, для записей. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар быалаах кинигэ ыстараап сурунаала дэнэр. Уураах кинигэтин аҕал эрэ. — Бирикээс кинигэтигэр илии баттаан адаарыппыта. В. Яковлев
[Эписиэр:] Ньукулай, били уурааҕыҥ кинигэтигэр суруй эрэ. Күндэ
Сир быалаах кинигэтэ харчы докумуоннарын кытары хараллыахтаах. КПЫ
◊ Ааҕар кинигэ — үөрэххэ аналлаах ханнык эмэ айымньы эбэтэр онтон быһа тардыы хомуурунньуга. ☉ Хрестоматия. С.А. Новгородов бастакы сахалыы букубаары уонна ааҕар кинигэни таһаартарбыта. Ахсаан кинигэтэ — алын сүһүөх кылааска ахсааны үөрэтэр кинигэ. ☉ Учебник по арифметике. Оҕо ахсаан кинигэтиттэн садаача суоттуу олорор. Быалаах кинигэ эргэр. — ыстараап суруллар кинигэтэ; улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал. ☉ Штрафной журнал; журнал, куда заносились имена родившиеся, умерших, а также списки плательщиков ясака. Кинигэ кыһата — бэриллибит үлэ бэчээттэниитин хааччыйар тэрилтэ. ☉ Книжное издательство. «Бичик» кинигэ кыһата элбэх кинигэни таһаарар. Кинигэни таптааччы — кинигэни ааҕарын, мунньарын сөбүлүүр киһи. ☉ Книголюб. Кинигэни таптааччылар мунньахтара буолла. Кинигэ тастааччы — кинигэ тастааһыныгар идэлээх киһи. ☉ Переплетчик
Кинигэ тастааччыга барда. А. Чехов (тылб.). Кыһыл кинигэ — сэдэх, сүтэн эрэр, харыстанар хамсыыр харамай, үүнээйи туһунан сибидиэнньэ бэриллэр испииһэгин (реестрин) кинигэтэ. ☉ Красная книга
Кыталыктары Кыһыл кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. С. Дадаскинов
Ордук сыаналаах сэдэх көрүҥнэр Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибиттэрэ. ББЕ З
Араҕас хопто Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибит көтөр. «ХС». Үөрэх кинигэтэ — ханнык эмэ биридимиэккэ үөрэнэр кинигэ. ☉ Учебник
[Никиитэ:] Саха тылыгар үөрэх кинигэлэрин бэчээттэтэ охсуохха. Күндэ
Маны үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап

I
туохт.
1. Туох эмэ араҥаланан сааһынан арахсары хоҥнору хастаа, хастаан ыл, хастыы тарт. ☉ Сдирать что-л. с кого-чего-л.. Хатыҥ туоһун саралаа. Ас суутун саралаа
□ Куобахтарын, тириитин эрэ саралаан баран, туох баар истэри-үөстэри бүтэйдии күөстэригэр укпуттар. Суорун Омоллоон
Хамбаайын хортуоппуй хаҕын саралыыр. ГСҮЦХ
2. кэпс. Ким-туох эмэ таҥаһын, сабыытын устан, хастаан ыл. ☉ Срывать одежду с кого-л. или покрытие с чего-л. (напр., скатерть со стола)
[Абааһы кыыһа] таҥаспын саралаан ылан таҥнан баран бэйэтэ ханна эрэ барда быһыылаах. Саха ост. I
Остуол ыскаатарын саралаабыта, кыраан анныгар ыаҕаһы укпута. А. Гайдар (тылб.)
3. көсп. Ким эмэ түктэри быһыытын дьиҥнээҕинэн арыйан көрдөр. ☉ Разоблачать кого-что-л., выводить на чистую воду кого-л. [Л
Толстой] уус-уран айымньыта баай-тойот, аҕабыыт аймах сидьиҥ сигилилэрин, албыны, сымыйаны харса суох саралаабыта. Амма Аччыгыйа
[М.К. Аммосов] Эмиэрикэ, Дьоппуон империалистарын суудайыыларын саралыыр элбэх ыстатыйалары, информациялары бэчээттэппитэ. П. Филиппов
4. көр соролоо
1.
Түүтэ саралаан хаалбыт таба тириитэ арбаҕаспыттан уонна ыстааммыттан ураты санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.)
5. көр соролоо
2
[Манчаары:] Суочсоҕотох Чоочо оҕонньор Суохтан соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
♦ Иэнин саралаа кэпс. — таһыырынан дьүүллээ, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. драть как сидорову козу; спустить шкуру с кого-л.; дать чёсу кому-л. «Ол-бу диэбэккэ иэҥҥин саралыы иликпинэ күн сарсын илдьэн кинээскэр төлөө!» — кулуба утары саҥардыбакка симитиннэрээри күргүйдүүр. С. Никифоров
Сирэйин саралаа — саралаа I 3 диэн курдук. Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
ср. каракалп. тырнап жаралау ‘оцарапать’
II
туохт. Сара куһу, хааһы бултаа. ☉ Охотиться на водоплавающую дичь во время линьки. Былыр баччаҕа саралыыр этибит