табыгырат диэнтэн дьаһ
туһ. Эрэдээктэр дьаһайбытын хайыай, Сахаайа массыньыыска Аяҕа бэчээттэтэн табыгыраттарда. Софр. Данилов

несов. 1. кого-что, разг. (сжимать) ыгыта тут, ыгыта баттаа, кыбыт; 2. что, полигр. (получать оттиски) ыга баттатан бэчээттэт.

аат., кэпс. Биирдиилээн дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта суруйсуулара. ☉ Переписка. Ф.Г. Сафронов бэрэпиэссэр сахалар өрөбөлүүссүйэ иннинэ бэрэпиискэлэрин туһунан ыстатыйаны «Хотугу сулуска» бэчээттэппитэ

быктар диэнтэн төхт
көрүҥ. Маарыйа ийэтигэр-аҕатыгар оскуолаҕа ону-маны көрбүтүн биирбиир быктартаан кэпсээри гыммытын, дьөрү, ким да ахсаран истибэтэ. Бэс Дьарааһын. Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романы сэрии сылларыгар туспа кэпсээн курдук суруйан саҕалаабыта, ол кэпсээннэртэн «Хотугу сулус» алманаахха бэчээттэтэн быктартаан испитэ. Н. Габышев

даҕ. Олус үчүгэй. ☉ Очень хороший, прекрасный. Бэртээхэй оһуордьут. Бэртээхэй киһи. Бэртээхэй харыйа. Бэртээхэй кинигэ
□ М.К
Аммосов бэртээхэй тэрийээччи, талааннаах агитатор, олус бэртээхэй табаарыс этэ. СССБТ
Суруйааччы [Амма Аччыгыйа] А.Е. Кулаковскай, П.А. Ойуунускай тустарынан бэйэлэрэ туспа уус-уран суолталаах бэртээхэй ахтыылары бэчээттэттэ. ОГГ СМ

1. ааҕылын диэнтэн хай. аата. «Чуумайплан» диэн тугуй, хата? — Чуумпу айбыт планетата. Ааҕыллыыта ити курдук, Аны ханна баарый, ол сир? Күннүк Уурастыырап
   [Учууталлар] араамка иһигэр суруллубут тыллар хайдах ааҕыллыыларыгар оҕолор болҕомтолорун тардаллар. ОМЕ БМЫ
   [В.В. Радлов] мэҥэ таастар суруктарын ааҕыллыыларын быһааран, түөрт кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. АНК БТТ
2. кэпс. Уопсай суумата (бары эбиллиитин аахсан — хамнас туһунан; ааҕыллыыта ф-ҕа). ☉ Общая сумма заработной платы (включая все надбавки). Хамнас ааҕыллыыта. Ааҕыллыыта төһөнүй?

сыһ.
1. Өр буолбакка, кылгас кэмҥэ, кылгастык. ☉ Недолго, ненадолго
Хайдах бу манныгый, Хараҥа барыгый? Былыттан, саатар, ый Быстахтык быкпатый? Күннүк Уурастыырап
Тыал ыраастык суйдаабыт, быстахтык түһэн ааспыт самыыр сууйбут күөх халлааныгар, күн чэмэлийэ тыган, күөгэйэ-күлүмнүү турара. В. Протодьяконов
[Чокуурап] күһүн куобаҕын, балыгын да үксүн быстахтык сылдьан, ыксалга бултаһара. Н. Габышев
2. Ситимэ суохтук, ойом-ойом. ☉ Отрывочно; отдельно; бессистемно
Утуусубуу быстахтык хаба тардан бэлиэтээһиннэри, тэттик уочаркалары, публицистическай ыстатыйалары бэчээттэппитэ. Эрчимэн
Туохтан да тардыммакка дорҕоонноохтук этиллибит тыллар, тыа суугунугар баһыйтаран ырааппакка быстахтык иһиллибиттэрэ. В. Яковлев
[Кыһыл бартыһаан] Өлүүлээх бааһыттан, хааныттан Өйсанаа туймааран, Бычыктык бөтүөхтүү тыыммахтаан, Быстахтык саҥарар. А. Абаҕыыныскай
◊ Быстахтык санан — 1) бэйэ олоҕун, туругун бигэтэ суоҕунан, түөрэккэйинэн аах. ☉ Считать свое положение непрочным
Бөтүҥнэр бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, туораттан өлөрө-алдьата кэлэр күннээх буоллахтарына, бэйэлэрин көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Эрилик Эристиин; 2) уһуну-киэҥи санаабакка, олохтоохтук толкуйдаабакка эрэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. необдуманно
Оччолорго миэхэ эн суоҕуҥ. Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай

аат.
1. Ханнык эмэ айымньы, үлэ туспа бэчээттэнэн, тиһиллэн, тастанан тахсыбыта. ☉ Книга (издание)
Халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
Кинигэ — киһи өйдөөх сүбэһитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ — киһи-аймах гениальнай айыыта. Далан
2
Холбуу тигиллибит лиистээх туох эмэ дьыаланы суруйар сурунаал.  Книга документов, для записей. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар быалаах кинигэ ыстараап сурунаала дэнэр. Уураах кинигэтин аҕал эрэ. — Бирикээс кинигэтигэр илии баттаан адаарыппыта. В. Яковлев
[Эписиэр:] Ньукулай, били уурааҕыҥ кинигэтигэр суруй эрэ. Күндэ
Сир быалаах кинигэтэ харчы докумуоннарын кытары хараллыахтаах. КПЫ
◊ Ааҕар кинигэ — үөрэххэ аналлаах ханнык эмэ айымньы эбэтэр онтон быһа тардыы хомуурунньуга. ☉ Хрестоматия. С.А. Новгородов бастакы сахалыы букубаары уонна ааҕар кинигэни таһаартарбыта. Ахсаан кинигэтэ — алын сүһүөх кылааска ахсааны үөрэтэр кинигэ. ☉ Учебник по арифметике. Оҕо ахсаан кинигэтиттэн садаача суоттуу олорор. Быалаах кинигэ эргэр. — ыстараап суруллар кинигэтэ; улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал. ☉ Штрафной журнал; журнал, куда заносились имена родившиеся, умерших, а также списки плательщиков ясака. Кинигэ кыһата — бэриллибит үлэ бэчээттэниитин хааччыйар тэрилтэ. ☉ Книжное издательство. «Бичик» кинигэ кыһата элбэх кинигэни таһаарар. Кинигэни таптааччы — кинигэни ааҕарын, мунньарын сөбүлүүр киһи. ☉ Книголюб. Кинигэни таптааччылар мунньахтара буолла. Кинигэ тастааччы — кинигэ тастааһыныгар идэлээх киһи. ☉ Переплетчик
Кинигэ тастааччыга барда. А. Чехов (тылб.). Кыһыл кинигэ — сэдэх, сүтэн эрэр, харыстанар хамсыыр харамай, үүнээйи туһунан сибидиэнньэ бэриллэр испииһэгин (реестрин) кинигэтэ. ☉ Красная книга
Кыталыктары Кыһыл кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. С. Дадаскинов
Ордук сыаналаах сэдэх көрүҥнэр Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибиттэрэ. ББЕ З
Араҕас хопто Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибит көтөр. «ХС». Үөрэх кинигэтэ — ханнык эмэ биридимиэккэ үөрэнэр кинигэ. ☉ Учебник
[Никиитэ:] Саха тылыгар үөрэх кинигэлэрин бэчээттэтэ охсуохха. Күндэ
Маны үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап

I
туохт.
1. Туох эмэ араҥаланан сааһынан арахсары хоҥнору хастаа, хастаан ыл, хастыы тарт. ☉ Сдирать что-л. с кого-чего-л.. Хатыҥ туоһун саралаа. Ас суутун саралаа
□ Куобахтарын, тириитин эрэ саралаан баран, туох баар истэри-үөстэри бүтэйдии күөстэригэр укпуттар. Суорун Омоллоон
Хамбаайын хортуоппуй хаҕын саралыыр. ГСҮЦХ
2. кэпс. Ким-туох эмэ таҥаһын, сабыытын устан, хастаан ыл. ☉ Срывать одежду с кого-л. или покрытие с чего-л. (напр., скатерть со стола)
[Абааһы кыыһа] таҥаспын саралаан ылан таҥнан баран бэйэтэ ханна эрэ барда быһыылаах. Саха ост. I
Остуол ыскаатарын саралаабыта, кыраан анныгар ыаҕаһы укпута. А. Гайдар (тылб.)
3. көсп. Ким эмэ түктэри быһыытын дьиҥнээҕинэн арыйан көрдөр. ☉ Разоблачать кого-что-л., выводить на чистую воду кого-л. [Л
Толстой] уус-уран айымньыта баай-тойот, аҕабыыт аймах сидьиҥ сигилилэрин, албыны, сымыйаны харса суох саралаабыта. Амма Аччыгыйа
[М.К. Аммосов] Эмиэрикэ, Дьоппуон империалистарын суудайыыларын саралыыр элбэх ыстатыйалары, информациялары бэчээттэппитэ. П. Филиппов
4. көр соролоо
1.
Түүтэ саралаан хаалбыт таба тириитэ арбаҕаспыттан уонна ыстааммыттан ураты санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.)
5. көр соролоо
2
[Манчаары:] Суочсоҕотох Чоочо оҕонньор Суохтан соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
♦ Иэнин саралаа кэпс. — таһыырынан дьүүллээ, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. драть как сидорову козу; спустить шкуру с кого-л.; дать чёсу кому-л. «Ол-бу диэбэккэ иэҥҥин саралыы иликпинэ күн сарсын илдьэн кинээскэр төлөө!» — кулуба утары саҥардыбакка симитиннэрээри күргүйдүүр. С. Никифоров
Сирэйин саралаа — саралаа I 3 диэн курдук. Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
ср. каракалп. тырнап жаралау ‘оцарапать’
II
туохт. Сара куһу, хааһы бултаа. ☉ Охотиться на водоплавающую дичь во время линьки. Былыр баччаҕа саралыыр этибит

туохт.
1. Кумааҕыга эбэтэр атын туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары о. д. а.) оҥор. ☉ Изображать на бумаге или ином материале какие-л. знаки (буквы, цифры и т. п.), писать
Кууһума ликпууҥҥа үөрэнэн, сахалыы ааҕар, суруйар, сыыппараны билэр этэ. А. Софронов
Суруйан бадаалата олорор харандааһын талыр гына бырахта. Амма Аччыгыйа
Туох да оппот буоллаҕына — Нуул диэни суруйабыт. Күннүк Уурастыырап
2. Суругунан туох эмэ тиэкиһи оҥор, кумааҕыга түһэр. ☉ Составлять какой-л. письменный текст
Аҕаҕар сурукта суруйаар эрэ. Күндэ
Маасаа, тукаам, ыл кинээскэ бырысыанньабын суруйан кулу. М. Доҕордуурап
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
3. Суругунан эбэтэр бэчээтинэн тугу эмэ биллэр, иһитиннэр (үһүс сирэйгэ тут-лар). ☉ Сообщать о чём-л. письменно (употр. в 3-м л.)
[Ньукулай оҕонньор:] (уот иннигэр самыытын ититэ олорон, суругу көрөр). Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
[Егор Егорович:] Чэ, аах эрэ, тугу суруйаллар эбит. С. Ефремов
Бастаан манна куорат онно да суоҕа, ол эрээри хаһыаттар бу сиргэ саҥа куорат тутуллуо диэн суруйаллара. И. Данилов
4. Тылынан айымньыта айан кумааҕыга түһэр. ☉ Сочинять, создавать какое-л. словесное произведение. Саха норуотун бастакы ырыаһыта-тойуксута Өксөкүлээх Өлөксөй …… «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэма суруйбута. Суорун Омоллоон
Дьонугар-сэргэтигэр хайдахтаах истиҥ хоһооннору суруйбутун сөхтүм. С. Федотов
Сэрииттэн кэлэн баран элбэх уочаркалары суруйан хаһыакка, сурунаалга бэчээттэттэ. Т. Сметанин
△ Муусуканан айымньыта ай. ☉ Сочинять, создавать музыкальное произведение
[Таатта мэлэдьиистэрэ] үгүс саҥа мелодиялары суруйбуттара. АҮ
5. Кыраасканан ойуулаан ай, уруһуйдаа. ☉ Создавать произведение живописи
Оҥортообут эскиистэрбин туһанан, мин сэрии кэнниттэн «Сэбиэскэй бартыһааннар» диэн улахан хартыынаны суруйбутум. М. Ефимов
Оҕотун түөһүгэр хам кууһан Олорор эдэркээн ийэни Худуоһунньук имигэс киистэтэ Холуста ньууругар суруйбут. Эрчимэн
Мин худуоһунньук идэлээх эбитим буоллар, үчүгэй да хартыынаны суруйуохпун сөп эбит. «ХС»
6. Туох эмэ испииһэгэр киллэр, кимтуох эмэ ахсааныгар аах. ☉ Внести в какой-л. список, включить в состав когочего-л., записать
[Кириисэ:] Эһигини, бэйэбит дьоннорбут диэммит, ол бэйэбит тэрийэр холкуоспутугар суруйаары таарыйдыбыт. Күндэ
Көлө эттиири итиэннэ киһи биэрэри дьиэнэн сылдьан суруйарга уураахтаабыттар. И. Никифоров
[Вера:] Мин драматическай куруһуокка эйигин суруйуом. С. Ефремов
7. Кимиэхэ эмэ туох эмэ докумуонун толорон биэр. ☉ Выписать, оформить для кого-л. какой-л. документ
Суруйан биэрбит эмтэрэ үтүөрдэр чинчитэ суоҕа, ыарыытын тииһигин мүлүрүтэрэ эрэ. Софр. Данилов
[Солко:] Бэрэссэдээтэл харчыны, бородууктаны абаанса быһыытынан суруйан биэрэр. С. Ефремов
8. Туох эмэ иэнигэр сурааһынна тарт, сурааһынна хааллар. ☉ Провести линию, черту на чём-л., по чему-л.
Кыһын тайҕа тыа быыһынан Туус маҥан тоҥуу хаары Мин сыарҕам ыллыгынан Мас тиэйэн суруйарым. П. Тобуруокап
Оҕонньор кыыныттан быһаҕын ылан хотуур тимирин устатын тухары суруйа тардар. Н. Якутскай
Сулустаах халлааны суруйан Сурулаан түстэ сындыыс. Баал Хабырыыс
◊ Хайа (хайыта) суруй — тугу эмэ көнө сурааһынынан икки аҥыы хайыт эбэтэр оннук көстөр гын. ☉ Разделить что-л., прочертив прямую линию
[Оҕонньор] түннүк тааһын ылан хайыта суруйаат, тус-туспа араартыыр. Н. Туобулаахап
Массыына уоттара хараҥаны хайыта суруйан бу харбыалаһан иһэллэр. «ХС»
Чуумпуран турар күөл ньуурун андаатар хайа суруйан ааста. Я. Козак (тылб.)
ср. бур. зураха ‘чертить’, монг. зурах ‘рисовать, чертить; бороздить; чиркать’, чув. сыр ‘писать, проводить линию’