Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ма- диэн саҕаланар олохторго сыстар: мары-мараҕар, мары-малаҕар. ☉ П р епо зитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ма-: мары-мараҕар ‘с сильно выпяченным животом’, мары-малаҕар ‘с сильно закинутой головой’
Слепцов бэйэтэ күлэн мычылыйа сылдьар, лэҥкэгэр төбөлөөх, үстээх-түөртээх марымаччаҕар киһитин тобугун икки ардыгар кыбытан олорор. Далан
Чахчы, киһи күлүөн курдук эмэгэтэ. Көрбөккүн дуо, мары-малаҕар сирэйдээх, ыйаастыгас харахтаах! И. Гоголев
Мары-мараҕар Кузьмин устуулга турунан кэбистэ, уҥа илиитин уунна. Н. Габышев

ньалай диэнтэн көстө түһүү. Кини кэтэҕин тарбанатарбана, умса нөрүйэн тараҕайа килбэйэн олордо, онтон өрө ньалас гынна. Болот Боотур
Хайдах этэбиний диэххэ айылаах, салгын сиэбит малаҕар сирэйин ньалас гыннаран, сынтаҕар муннун өрө сыҥан кэбиһэр. В. Васильев

даҕ. Лоппоҕор (хол., киһи сүүһүн этэргэ), быччаҕар (харах туһунан). ☉ Выпуклый (напр., о лбе), выпученный (о глазах)
Ира икки чанчыгынан көрбүт бүлтэгэр, хап-хара харахтарынан тугу эрэ мэндээриччи көрөн ылар. Н. Заболоцкай
Апанаас иҥиирдэрэ күүрэ сылдьар сонос моойдоох, үрдүк бүлтэгэр сүүстээх, кэтит малаҕар сирэйдээх. Н. Абыйчанин
Толоостук саҥата суох олоро түспүт кэмнэригэр, Анатоль бүлтэгэр харахтарынан кинини аа-дьуо супту одуулаан олордо. Л. Толстой (тылб.)

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэн хамсаныылары оҥор (малаҕар киһини этэргэ). ☉ Делать быстрые и резкие движения, бросаясь в глаза своим чрезмерно широким и полным лицом
Дабыыт өһүргэнэн малахачыйда. Ам ма Аччыгыйа. Сарсыныгар Чыычаахап Күөх моҕойдуун куустуспутунан ыллаан-туойан арыгы маҕаһыыныгар тиийдилэр. Биир …… малахачыйбыт баҕайы кинилэр уолуктарыгар түһэн истэҕинэ атыттар тохтоттулар. ДьИэБ

даҕ.
1. Ортотунан күүскэ үллэн тахсыбыт. ☉ Вздутый, вспученный в середине
Микиитэ сылыктаан көрбүтэ, остуол үрдүгэр быаҕа ыйанан турар күлтэгэр таас иһигэр сүрдээх сытыы уот умайбыт. Амма Аччыгыйа
Уол кубарыйбыт күөх дисиинсэ кууркатын, күлтэгэр үрүсээгин көрөөт, Мэхээс аргыһа күүлэй буолбатаҕын бэйэтэ да сэрэйбитэ. В. Гаврильева
Тигээйилэр бэйэлэрин күлтэгэр уйаларын маһы илдьи ыстаан силимнээн оҥороллор. ББЕ З
2. Күлтэччи көрбүт, муҥунан соҕус көрбүт (харах туһунан). ☉ Выпученный, выпуклый, навыкате (о глазах)
Харытыан Бадаайап, кырыарбыт баттахтаах, кэтит малаҕар сирэйдээх, үскэл көрүҥнээх, күлтэгэр харахтаах киһи, улаханнык үөрбүт-көппүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. Л. Попов
«Үчүгэй дьоннор, үлэҕэ ситиһиилэрэ элбэхтэр. Олору сатаан таба көрөн суруйуохха баар этэ», — диэбитэ, күлтэгэр киэҥ харахтара мичээрдии-мичээрдии. «ХС»

I
туохт.
1. Суолгар көрсөр баары барытын тыастаахтык тоҕо солоо. ☉ Ломать, крушить с шумом и треском все, что встречается на пути
Тогойкин хомурахха батары түһэ-түһэ, сыбары үлтү барчалаан, тоҥ хаптаҕаһы тоноон сиэтэ. Амма Аччыгыйа
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэр. Суорун Омоллоон
Өр-өтөр буолбата, былыргы айан суолунан бырысыаптаах тыраахтар барчалаан кэллэ. И. Гоголев
2. көсп., кэпс. Күүскэ хамсанан харса суох үлэлээ. ☉ Работать в быстром темпе, энергично
Дарыбыанаба мас мастаан барчалыыр, көлөһүннэммит малаҕар сирэйин харытынан халты сотуталаан кэбиһэр. Л. Попов
Тимофей Нилыч тустаах үлэтигэр өрө барчалаан, ойоҕоһуттан көрдөххө, үлэни-хамнаһы сүрдээх тэтимнээхтик ыытар эрчимнээх салайааччы. П. Аввакумов
Сайынын оту бэркэ оттоон кулуһуннуур бэрт оччут киһибин, кыһынын маһы бэркэ мастаан барчалыыр киһибин. ПЭК ОНЛЯ I
II
туохт., эргэр. Буспут балыгы хатаран баран бытарытан барчата оҥор. ☉ Вялить или коптить вареную рыбу, растирая затем ее в порошок (заготавливить барчу)
Үс хонукка ол курдук тото аһаатылар, балачча балыгы үөлэн, барчалаан бэлэмнээтилэр. Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Муҥунан, олус киэҥник, улаханнык (көр). ☉ Вспученно, выпукло, пучеглазо
Киһи эмиэ Чүөчээски диэки эргиллэр, хараҕын иирбит курдук быччаччы көрбүт, сымыһаҕын быһа ытырбыт, тииһин ырдьаппыт. Суорун Омоллоон
Грюнвальд кып-кыһыл сирэйэ көҕөрөргө дылы буолар, дьэбидийбит хараҕын чыпчылыйбакка быччаччы көрөр. Н. Якутскай
Малаҕар кыһыл сирэйдээх, быччаччы көрбүт харахтаах, тор курдук бытыктаах Махсыын Кынчыатабыс, олбуор аанын сабан, бөтүөхтүү туран, кинилэри саҥа аллайа көрсүбүтэ. Уустаах Избеков
2. Ханна да хамнаппакка, булгуччу, хайаан да. ☉ Не давая спуска; непременно, обязательно
Кини төрөөбүт нэһилиэгин носпуотугар сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Сыл аҥаара кэриҥэ эрэ үлэлээтин кытта ревизия быччаччы тутан ылбыта. Софр. Данилов
Ол быстах бандьыыттары эккирэтэн быччаччы тутан ылыахха наада. Болот Боотур
Арҕаа Бас оҕолорун баһылыктара Хасхаан хамаандатын биир олус истигэн саллаата Тиэппэй дьиэ кэннигэр кистээн табах тардаары туран ийэтигэр быччаччы туттарбыта. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ буоларыгар кыттыыны ыл, кыттыс. ☉ Принимать участие, участвовать в чем-л.
Нууччалыы мөлтөхтүк саҥарар буолан, уопсай кэпсэтиигэ кини оччо кыттыбат. Амма Аччыгыйа
Кини онно от үлэтигэр кыттара, бугул түгэҕин харбыыра. И. Федосеев
Быйыл бастыҥ ыанньыксыппыт быыстапкаҕа кытынна. Дьуон Дьаҥылы
Кулууп акылаатын түһэриигэ аналлаах маҥнайгы субуотунньукка алта уон киһи кыттыбыта. АҮ
2. Кимҥэ, туохха эмэ холбос. ☉ Присоединяться, приобщаться к кому-чему-л.. Ол аата, үөргэ кыттар, бас бэринэр, сөп түбэһэр соҕотоҕун сылдьардааҕар ордук буоллаҕа дии… Н. Лугинов
Уолчаан ханнык эрэ ааттаах булчукка кыттан, дьэллигирэн хаалбыт диэн сурах иһиллибитэ. Н. Заболоцкай
Аараттан субан сүөһүлэр холбостулар, онтон Витя таптыыр малаҕар сүүстээх оҕуһа үөргэ кытынна. Н. Заболоцкай
♦ Ыпсыыта кыттыбатах көр ыпсыы
Бааска биһикки хайдах эрэ ыпсыыбыт кыттыбатаҕа. Далан
Кэпсэтиилэрэ ыпсыыта кыттымына уурайар. Н. Якутскай
ср. тюрк. хатын

аат. Киһи, сүөһү айаҕын иһигэр баар үрүҥ күүгэннээх сынньылхай убаҕас. ☉ Слюна, плевок
Клавдия Михайловна силэ бырдаҥалыар диэри хаһыытыыр, айдаарар. Н. Якутскай
[Эһэ] силинэн тыбыыра-тыбыыра, сатарыччы кыланар. Л. Попов
Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уун-утары тибиирдэ. П. Филиппов
♦ Силин (быһа) ыйыстар — 1) аһыан наһаа баҕарар, аска ымсыырар, иҥсэрэр. ☉ Сильно хотеть есть, глотать слюнки
Кыысчаан сэниэтэ суохтук: «Аһым бараммыта икки хонно», — диэн хардарбыта, аһы тоҕо санатаҕын диэххэ айылаах силин быһа ыйыстыбыта. Ф. Софронов
Өлүөскэ ас сыта минньигэһинэн аҥылыйбытыгар, таныытын хамсатта уонна силин ыйыһынна. Эрилик Эристиин
Уһун Уйбаан иҥсэрбитин омунугар күөмэйин кылк гыннаран силин ыйыһынна. «ХС»; 2) туохха эмэ олус ымсыырар, баҕатыйар, иҥсэтийэр. ☉ Сильно хотеть, желать чего-л., зариться на что-л. Онуоха Сэмэнчик силин быһа ыйыстан баран, аат эрэ харата эттэ: «Маайаа, тоҕойуом, уураһыах эрэ». Н. Неустроев
Дьоппуон исписэлиистэрэ …… Нерюнгри чохтоох разреһын көрдөхтөрүнэ сөҕөн-махтайан тылларыттан маталлар, силлэрин быһа ыйысталлар. «ХС»
ср. бур. шүлһэн, алт. чилекей, уйг. шөлгей, п.-монг. силүһүн ‘слюна, плевок’

туохт.
1. Силгин эбэтэр тугу эмэ айаҕыҥ иһиттэн төлө ибиирэн таһаар. ☉ Выплёвывать что-л., брызгая слюной
Икки илиитин кэдэрги кэлгиттэрбит Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уунутары тибиирдэ. П. Филиппов
Алик өс киирбэх сиэмэтин сиргэ тибиирдэ. Н. Ефремов
Мас сыыһа айаҕар туолан, онтун тибиирэриттэн соло булбатаҕа. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ хойуутук уһууран, төлүтэ тэбэн таһаар; хойуутук ытыалаа (хол., бүлүмүөтү этэргэ). ☉ С силой стремительно выбрасывать, выталкивать, выпихивать из себя что-л.; стрелять напропалую, палить, строчить (напр., о пулемёте)
Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
Санаабар, өстөөх буулдьалара ханан даҕаны быыһа-арда суох хойуутук тибиирэллэрэ. И. Сосин
Сылаанга устун кэлэр уу тыгыыта күүһэ бэрт буолан бырдаҥалыыра, сорох ардыгар кумаҕынан тибиирэрэ. ДФС КК
ср. др.-тюрк. түпир ‘дуть, веять (о ветре)’, каракалп. түпириу ‘харкать’, казах. түкир ‘плевать’