подвижный; вертлявый; сырбаҥ мэник вертлявый шалун; # сырбаҥ татай уст. молодица, молодуха.

вертлявый; сыһыыга сырбас баар үһү загадка на лугу есть что-то вертлявое (саһыл лиса).

неодобр, вертлявая (о женщине лёгкого поведения).

даҕ. Төттөрү-таары хамныыр, биэрэҥниир, имиллэҥниир. ☉ Извивающийся, виляющий, вертлявый
Кураанах хоспоҕун көрүөлүүр, Кулуту хомолто көмүллүүр... Куйбаҥ кыыс — тыал күтүр көрүлүүр, Ходуул от үрдүгэр үҥкүүлүүр. Эллэй

I
сырбай I диэнтэн холб. туһ. Хоолдьуктарынан оонньуу аттар Сырсан сырбаһаллар. Күн Дьирибинэ
II
даҕ. Биир сиргэ таба олорбот, эргичиҥнэс, сылбырҕа. ☉ Вертлявый, подвижный
Сыһыыга сырбас баар үһү (тааб.: саһыл). «Сырбас кыыһа сыыһа хаптардыым!» — Хобороос-Хабырыыс сурдьуттан куотан сырбаҥалыыр. И. Гоголев

аат., үөхс. Дьоһуна суох, сэлээр, чэпчэки (дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, ветреный, вертлявый (о женщине)
[Орулуоһап:] Соруоха, ньүдьү-балай! Онон-манан кииримэ, кыыһырдахпына куһаҕан киһибин. Амма Аччыгыйа
[Байбарылаах Балбаара:] Бу сааты-сууту! Биһиги аймах аатын хараардаары бу соруоха соруйан сыбыдахтаммыт. И. Гоголев
[Егоров:] Ол икки ардыгар биир соруоха кыймараҥнаан киирдэ да, киһим миигин тамты умнан кэбистэ. И. Находкин
русск. сорока

I
эргичиҥнээ диэнтэн холб. туһ. Мас лаппыныахтар оһуокайдаан эрэр дьоннуу кэчигирэһэллэр, эргичиҥнэһэллэр. Н. Габышев
Ханна эрэ киһи көхсүн этиппитин истэн, иккиэн эргичиҥнэһэ түстүлэр. М. Доҕордуурап
Оҕолор сүр түргэнник пааралыы тутуһан, үҥкүүлээн эргичиҥнэһэн бардылар. А. Сыромятникова
II
даҕ. Эргичиҥниир, түргэнник эргийэр хамсаныылары оҥорор, биир сиргэ таба олорбот. ☉ Крутящийся; вертлявый, подвижный, суетливый
Эрилиҥнэс харахтаах Эргичиҥнэс төбөлөөх [мэкчиргэ]. С. Данилов
Үрдүк уҥуохтаах, тустуох-харсыах көрүҥнээх, сүр сытыытык хамсанар-имсэнэр эргичиҥнэс киһи. И. Семёнов

I
дьүһ. туохт. Түргэнник, сытыытык-сылбырҕатык хамсанан хаамп, сүүр (үксүгэр үрдүк курбуу курдук уҥуохтаах хатыҥыр дьахтар, киһи туһунан). ☉ Бегать, ходить, двигаться быстро, проворно; упруго извиваться, вертеться (обычно о стройных людях с гибким станом)
Сортол тоҥус обургу Сыыһа-халты харбатан Сырбайан биэрэ сырытта. П. Ойуунускай
Оҕолор Дыгыйа кэнниттэн сырсан сырбайдылар. Болот Боотур
Көҥүл сырбайаары ол-бу буолбута буолан кубааскайданаргын мин сэрэйбэт үһүбүн дуо?! А. Сыромятникова
ср. монг. шарвах, ширвэх ‘махать, хлестать (напр., хвостом)’, бур. шарба ‘вилять хвостом’
II
даҕ. Сытыы, сылбырҕа хамсаныылаах, сытыытык, сылбырҕатык хамсанан сүүрэр. ☉ Шустрый, быстроногий, очень подвижный
Сыһыыга сырбай бэйэлээх баар үһү (тааб.: саһыл). Сырсыылардаах үлэлээх, Сытыы сырбай оҕолоруом, …… үлэбитигэр …… Хотуулаах буоллубут. Күндэ
△ Биир сиргэ таба олорбот, олус сытыы-хотуу, араастаан туттубут-хаптыбыт, элэстэммит (кыыс, дьахтар туһунан). ☉ Бойкий, непоседливый; подвижный, вертлявый (о девушке, женщине). Сырбай дьахтар. Сырбай кыыс
□ Сытыы сырыылаах Сырбай сыһыах; …… Кыыс оҕо кылаан бэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Сырбай (сырбаҥ)-татай эргэр. — уон алтата-сэттэтэ буолбут кыыс. ☉ Шестнадцати-семнадцатилетняя девушка; молодица, молодуха
Аны хаһан кэлэн хонуугар оонньоон Суһуоҕум хоройон, Киистэм килбэйэн Сырбай-татай кыыс буолан сылдьыахпын билбэтим. Саха нар. ыр. II

аат. Бырдаҕы үүрээри тугу эмэ (хол., киини) уматан хойуутук буруолатыы. ☉ Дымокур
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. Софр. Данилов
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. В. Фёдоров. Түптэ күөх минньигэс буруота Тулабар, сүрэхпэр дыргыйда. Чэчир-76
♦ Түптэ кутурук — фольк. 1) аһара сытыы-хотуу, эргичийэн-урбачыйан олорор; ааһар-куотар албастаах (үксүгэр Аллараа дойду абааһытын кыыһын этэллэр). ☉ Чрезвычайно непоседливый, вертлявый; неуловимый (обычно о девице Нижнего мира)
Түтүм ини тэллэх, Түптэ кутурук Кытаҕастай тыҥырах Кыскыйдаан бэйэлээх. Суорун Омоллоон; 2) олус түргэн сырыылаах. ☉ Очень скорый, быстрый
Түргэн сырыылаах түптэ кутурук диэн манныгы ааттыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Түптэ саалын (саалла түстэ) көр саалын II. Саа тыаһа түптэ саалла түстэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. ФВС К
Буомба чугас соҕус сир дьигиһийиэр, от-мас титирэстиэр диэри түптэ саалынна. ССС. Түптэ тутум үөһүгэр түс – олус ыгылый, тугу эмэ суһаллык оҥор. ☉ Опешить, растеряться, делать что-л. очень быстро (букв. упасть в середину дымокура)
Бүтүн сыл аҥарын быһа им-ньим сылдьан баран эмиэ түптэ тутум үөһэ түһүү буолан эрэр. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. түт ‘дымиться, испускать дым, куриться’ + -пэ (др.-тюрк. аффикс отглагольных имён результата действия) = түптэ

1. аат. Хардарытаары аҥаардыы атаҕынан иккилиитэ өрө тэйэн, ол кэмҥэ атынын иннигэр өрө бокутан эбэтэр илин-кэлин эйэҥнэтэн хамнаныы (сахалыы үҥкүү көрүҥэ). ☉ Танцевальное движение, используемое в якутском национальном танце (танцор подскакивает на одной ноге, а другую приподнимает, сгибая в колене, одновременно выдвигая ее вперед или вперед и назад); вид якутского национального танца
   Кырдал үрдүгэр уолаттар-кыргыттар дьиэрэҥкэйинэн атах тэпсэн, кулун-куллуруһан, чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Дьиэрэҥкэй аҥаардаах сүүрүүнэн Ол атах сыгынньах кыыс иһэр. Ол нарын бэйэлээх киһини Аатырбыт ыанньыксыт дэһэллэр. С. Данилов
   Тэҥҥэ үктээ, Дьиэрэҥкэй, Дэгэйбэхтээ, Дьиэрэҥкэй, Мээчик тэҥэ, Сиртэн тэйэ Күүскэ күөрэй, Дьиэрэҥкэй. Үөһээ ойор Дьиэрэҥкэй, Өрө көтөр Дьиэрэҥкэй, Атах, битий, Иэдэс, итий Тоҕо бэрдэй Дьиэрэҥкэй! П. Дмитриев
2. даҕ. суолт., көсп., фольк. Эргичийбит-урбачыйбыт хамсаммыт-имсэммит. ☉ Вертлявый, проворный, подвижный
   Тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр уһун ньургун саалаах, аҕыс халлааҥҥа хаһыытыы сүүрэр хап дьиэрэҥкэй оноҕостоох эбит. Саха фольк. Онуоха абааһы бухатыыра Аһара охсон биэрдэ, Хантан да ылбытын көрбөтө Хааннаах хара дьиэрэҥкэй батаһы сулбу тардан ылла, охсон кууһуннарда. Ньургун Боотур
   Уһун суолун доҕоро буолбут Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Дьиэрэҥкэй тэп - туһалааҕы оҥорбокко, көрү-нары батыһа сырыт. ☉ Вести праздный образ жизни, тратить время попусту
   Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
   ◊ Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп - 1) көр дьиэрэҥкэйдээ 1,
   2
   Уоллаах кыыс киэһэ аайы Илиилэриттэн сиэттиһэннэр Дьүкээбил уота буолан Дьиэрэҥкэйдээн тэбэллэр. И. Гоголев
   Арамаанныын, Ааныскалыын, Киргиэлэйдиин, Кэтириистиин Дьиэрэҥкэйдээн тэптибит, Дьэргэлдьиһэ тэйдибит. А. Абаҕыыныскай
   Көр бөҕөнү түһэрэн, Дьиэрэҥкэй тэбэн Ыамы куоттара сыһан, Ыксаан бөхтөн Ыгылыйа сырса турдулар. С. Зверев; 2) көр дьиэрэҥкэйдээ
   3
   Салгын сиэн хараарпыт бу уон тарбаҕа Имигэстик дьиэрэҥкэй тэбэллэр, Түөрт эмиийи төгүрүйэ сүүрэллэр. Л. Попов
   Көрөбүн эн саҥа Этээстээх дьиэлэргин, Ол онно сардаҥа Дьиэрэҥкэй тэбэрин. П. Тулааһынап
   бур. жиреҥхей