воспоминание; память; сэрии туһунан ахтыы воспоминание о войне.

сущ
(ж. р., мн. ч. нет)
өйгө тутуу

сущ.
өй, өйгө тутуу; (воспоминание) кэриэс

сов. 1. (исчезнуть с поверхности) сотулун, сууйулун, бар; краски на рисунке стёрлись уруһуунак кырааската сууйуллубут; 2. перен. (пропасть) сүт, умнулун; воспоминание стёрлось в памяти өйдөбүл умнуллан хаалбыт; 3. элэй; монета стёрлась манньыат элэйбит; подошвы ботинок стёрлись бачыыҥкалар уллуҥнара элэйбиттэр.

аат. Ким эмэ урукку хобдох быһыыларын ахтыһыы, сэмэ-суҥха. ☉ Воспоминание о чьих-л. худых поступках, укоризна
Онон куочун туойаллар. ПЭК СЯЯ
ср. алт. куучын ‘сказка, легенда’, п.-монг. хаҕучин, МНТ ха’учин ‘старый, ранний; прошедшее’

ж. 1.өйгөтутуу, ей; у него хорошая память кини өйүгэр үчүгэйдик тутумтуо; 2. (воспоминание) кэриэс; подарить на память кэриэс гынарга бэлэхтээ; 3. (сознание) ей; больной лежал без памяти ыарыһах өйө суох сыппыта; # любить без памяти өнгүттэн тахса таптаа; по старой памяти уруккунан охсон, урукку үгэһинэн; говорить на память өйгүнэн эт; прийти на память өйгө охсулун; куриная память куурусса мэйии (олус умнуган киһи).

межд. 1) выражает удивление, досаду, презрение ну; э; фу; эй, сүрдэзх киһи, доҕор! ну, друг, бедовый ты человек!; эй, киэр бар! э, пошёл прочь!; эй, бэйэ! фу, отстань!; 2) выражает неожиданное воспоминание о чём-л. упущенном ах, да; эй, кырдьык даҕаны, умна сыстым! ах, правда, я чуть было не забыл!; эй, диэбэт даҕаны! да, в самом деле!; 3) возглас, к-рым подзывают, окликают эй; эй, ким иһэр? эй, кто идёт?

аат.
1. Туох эмэ ис дьиҥин билии-көрүү. ☉ Разумение, понимание чего-л.
Научнай үлэлэригэр айылҕаны баарынан көрдөрөрүттэн сылыктаатахха, А.Е. Кулаковскай айылҕаны өйдөөһүҥҥэ материалист курдук сыһыаннаһар эбит. «ХС»
Философия — аан дойдуну өйдөөһүн төрдө. ДИМ
2. Өйдүүр-саныыр, толкуйдуур дьоҕур. ☉ Мышление, способность мыслить, понимать. Научнай өйдөөһүн
□ Устудьуоннар айымньылаах экэнэмиичэскэй өйдөөһүннэрин сайыннарарга преподавателлэр уонна устудьуоннар өттүлэриттэн сиэрдээх кыһамньы туруоруллуохтаах. ПА
3. Уруккуну санаан кэлии. ☉ Память, воспоминание о прошлом
Өйдүү түстэр эрэ, саас тухары көрүдьүөстүк өйдөөһүнү хааллардаҕа. Амма Аччыгыйа
Онтон кини Неапольга хайдах үчүгэйдик, көрүдьүөстүк сылдьыбыттарын туһунан өйдөөһүннэрин кэпсээтэ. Л. Толстой (тылб.)

I частица 1) вопр. употр. при переспрашивании, уточнении вопроса: туох даа ? что (ты) говоришь?; ханнык даа ? какой, говоришь?; бараллар даа ? говоришь, они уходят?; 2) выражает удивление, испуг: улаханнык ыалдьыбыт даа ? ты сказал, он серьёзно болен?; 3) усил. выражает мольбу, восхищение, негодование, нетерпение и т. п.: өлөрүмэ даа ! о, не убивай!; кэрэтин даа ! как красиво!; кэл даа ! ну иди же!
II модальное сл. выражает 1) подтверждение, согласие да; даа , даа , киир да, да, заходи; даа , бипиги кыайыахпыт ! да, мы победим!; 2) вопрос, требующий подтверждения да; чахчы оннук , даа ? (это) действительно так, да?; 3) неожиданное воспоминание о чём-л. да, кстати, вот ещё; даа , өссө харчыта ыытар үһүгүн да, ещё велели вам выслать денег; 4) размышления говорящего по поводу чего-л. да, так; даа , бипиги да кырдьан эрэбит да, и мы начинаем стареть.

прил. 1. тыыннаах; его родители ещё живы кини төрөппүттэрэ билигин даҕаны тыыннаахтар; 2. (оживлённый, подвижный) сытыы; көхтөөх; живой ребёнок сытыы оҕо; живая беседа көхтөөх сэһэргэһии; З. (подлинный, реальный) дьиҥнээх; живой пример героизма героизм дьиҥнээх холобура; живые факты дьиҥнээх чахчылар; 4. (занимательный) сэргэх, кэрэхсэтиилээх; живое изложение сэргэх кэпсээһин; 5. (жизненный) тыыннаах; живая идея тыыннаах идея; 6. (остро переживаемый) субу баар курдук, умнуллубат; живая обида умнуллубат хоргутуу; живое воспоминание ааспыты субу баар курдук санааһын; # живой вес тыыннаах ыйааһын; живая рана сиикэй баас; живая изгородь үүнээйи күрүө (маһы, ыарҕаны ыгыта олордуталаан күрүө оҥоруу); живая природа тыыннаах айылҕа (үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар); живые цветы тыыннаах сибэкки; живая вода фольк. өлбөт мэҥэ уута; живой портрет тыыннаах мэтириэт (үүт үкчү); живого места нет бүтүн миэстэтэ суох; на живую нитку аатыгар эрэ оҥор (куһаҕаннык, көтүмэхтик); ни одной живой души ким да суох, ыт охсор киһи суох; задеть за живое таарый, орулҕатын хамсат; живой язык саҥарар тыл; ни жив ни мёртв өлөрдүү күттанан (тур), куттанан тыыньпг эрэ (тур).

аат.
1. Кими-тугу эмэ көрүөҕү баҕарыы, ол туһунан санааһын. ☉ Тоска
Васяттан биирдэ эмэ кэлэр суруктар ол ахтыы күчүмэҕэйдэрин кырааскалыы түһэн ааһаллара. Н. Заболоцкай
Оо, өр да күүттүҥ, эн саха кыыһа, эрэллээх кэргэн быһыытынан, дьиҥнээх сүрэх ахтыытынан. Т. Сметанин
Ахтыыттан үүккүн тоҕон Айманна дуу санааҥ? Баал Хабырыыс
2. Өйгө хаалан хаалбыт урут туох эмэ буолбуту санааһын. ☉ Воспоминание о чем-л. прошедшем
Ахтыы диэн тус бэйэ хайдах көрбүтүн-билбитин чуолкайдык туоһулаан көрдөрүү эрэ буолар. Амма Аччыгыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй — А.Е
Кулаковскай туһунан миигин ахтыыта оҥор диэн көрдөстүлэр. Суорун Омоллоон
Биһиги кыайыыбытын ахтыыбынайдык уһансыбыт, сэрии бойобуой суолларын ааспыт бэтэрээннэр ахтыылары оҥоруулара кэрэхсэбиллээх буолла. «Кыым»
3. Өлбүт киһини кэриэстээн ааһыы (өлбүтэ тоҕус уонна түөрт уон хонуга туолар күнүгэр ас бэлэмнээн, остуол тардан оҥоһуллар). ☉ Угощение в память умершего (проводимое на девятый и сороковой день после смерти)
Дьэ диэ, тукаам, ити ыарахан тылы тоҕо тыллаһаҕын? «Ахтыы» диэн суох буолбут киһиэхэ сыһыаннаах тыл эбээт. А. Сыромятникова