несов. см. выдергать, выдернуть.

вырывать, выдёргивать; баҕананы туур = вырвать столб; тоһоҕону туур = выдернуть гвоздь; туура тарт = выдернуть что-л. (с силой).

I сов. 1. что (выдернуть) ту ура тарт, үргээ, тоноо; 2. кого-что (выхватить) сулбу тардан ыл, уһулу тарт, логлу тарт; 3. что, перен. (уничтожить) түөр, су ох оҥор; 4. что, перен. (вынудить) төлө туттар, күүскүнэн ыл; вырвать признание билиниитэ төлө туттар, күүскүнэн билиннэр.

1) вытягивать, растягивать; быаны сыый = растянуть верёвку (во всю её длину); 2) выдёргивать; саайыллыбыт тоһоҕону сыый = выдернуть забитый гвоздь; 3) перен. освобождать кого-л. (от каких-л. занятий); кинини байыаннай сулууспаттан доруобуйатынан сыыйбыттар его освободили от военной службы по состоянию здоровья.

I особенный, исключительный; превосходный || особенно, исключительно; превосходно; туох да уһулута суох нет ничего особенного; оҕолортон эрэ уһулу оҕо особенный ребёнок; уһулу бэрт айымньы превосходное произведение; уһулу киһи превосходный человек; уһулу үчүгэй особо хороший; истэргэ уһулу кэрэ = исключительно приятно слушать.
II нареч. от уһул =; уһулу бар= соскочить, сойти (с места); отлететь в сторону; сүгэ угуттан уһулу барда топор соскочил с топорища; уһулу тарт = вырвать, выдернуть, выдрать; тоһоҕону уһулу тарт = вырвать гвоздь.

нареч. совсем, совершенно; илиибин ньылбы тартым я ободрал руку, я содрал кожу на руке; таҥаһа ньылбы сытыйбыт одежда его совершенно промокла, он насквозь промок; саалары ньылбы хомуй = собрать все ружья; ньылбы тарт = а) снять, содрать (напр. шкуру с животного); освежевать; б) выдернуть, вытащить рывком что-л. из-под кого-чего-л.; стянуть, стащить рывком; ньылбы бар= выскользнуть; инчэҕэй быа ньылбы барда мокрый ремень выскользнул (напр. из рук); ньылбы сыгынньахтан = раздеться догола; ньылбы көт = вырваться (с силой, напр. из объятий).

I
туохт. Туохха эмэ батары сааллыбыты, олордуллубуту төттөрү таһаар, уһулу охсон ыл, араар. ☉ Вынимать, выдёргивать что-л., вбитое во что-л. или насаженное на что-л. Тоһоҕону туур.
□ Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ логлу, хоҥнору оҕус. ☉ Сбивать что-л. с чего-л.
Муоспун баҕар тоһуттуннар, Туйахпын баҕар туурдуннар. С. Васильев
Муустаах буурҕабынан Муннугун-уоскун тууруом, Чачыгырас дьыбарынан Чаҥкычаххын чаҥкытыам. К. Туйаарыскай
♦ Тоһоҕо туурар оҕо көр тоһоҕо. Дьэ, бу тоһоҕо туурар оҕобут буоллаҕа буолуо
ср. тув. турар ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
аат. Туох эмэ түһүмэҕэ (хол., күрэх, тэрээһин). ☉ Тур (напр., соревнования, какого-л. мероприятия). Бастакы туурга кыайан таҕыстылар. Европаҕа айан туура
□ Вронскай Киитини кытта вальс хас да туурун барда. Л. Толстой (тылб.)

сыһ.
1. Туохтан эмэ төлөрүйэн кэлэр курдук (хол., батыллыбыт массыына). ☉ Рывком (выдернуть что-л. откуда-л.)
Сыарҕаны көрүөх бэтэрээ өттүнэ туут балык курдук ньылбы соһон ыллылар. С. Тумат
Захарий хорҕойон турар сириттэн сүүрдэн киирээт, бэйэтин массыынатыгар туруоһу холбонор, батыллыбыт массыынаны ньылбы соһон таһаарар. «ХС»
Кытах Күрүө бааһынатын хоту кырыытыгар чуурканан оттуллар тыраахтар батыллан хаалбытын ньылбы соһон таһаарбыттар. «Чолбон»
2. Олох бүтэри, туох да хаалбат гына. ☉ Полностью, без остатка, подчистую
Лиэпчикэп ол тоҥуһу кытта түүнү быһа [хаарты] оонньоон харчытын, түүлээҕин ньылбы сүүйэн ылбыт. Саха сэһ. II
Аҕата ньылбы сыгынньахтанан баран, …… бэрт сэрэҕинэн күөл арыытыгар оломноото. Амма Аччыгыйа
Сүөһү этэ — тутаах баайбыт. Онон өбүгэлэрбит, дьэ, оттонуох айылаах сирдэри биири да ордорбокко, ньылбы оттоон ыларга кыһаллаллара. Багдарыын Сүлбэ
3. Ибили, курдаттыы (сытый). ☉ Насквозь, до ниточки (промокнуть)
Микиитэ сыгынньахтана сатыыр үгүс таҥаһа-саба суох киһи, ньылбы сытыйбыт торбос ыстаанын сиргэ тэбэн кэбистэ да, нэк суорҕанын анныгар киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Ньылбы сытыйан, титирээн, …… тоҥон, Чүөчээски …… сиэбиттэн испиискэтин сулбу тардан ылла. Суорун Омоллоон
◊ Ньылбы көт — 1) соһуччу таска тахсан хаал (ким-туох эмэ туһунан). ☉ Резко вырваться наружу (о комчём-л.); сорваться с языка
«Оҕолоор, дьэ буурҕалаах саас буолбаат!» — диэн тыл кини уоһуттан ньылбы көтөн тахсыбытыгар, …… сэргэхсийэ түстүлэр. А. Сыромятникова
Дириэктэр ааныттан …… байыаннай таҥастаах хара бараан киһи ньылбы көтөн таҕыста. М. Тимофеев; 2) дьукку анньан кэбис (хол., тириигин). ☉ Содрать кожу
Били ыт эккирэппитэ буолбутугар, анарааҥҥыта кырдьыктанан буут биэрэбин диэн икки мас ыккардыгар кыбыллан хаалан баран, тириитин ньылбы көтөн барбыт. Н. Заболоцкай. Ньылбы сот <сотун> — тугу да ордорбокко илдьэ бар, суйдаан ыл (хол., халаан уута). ☉ Снести, унести течением
Кини иннигэр сарсыардааҥы силлиэлээх ардах ньылбы сотон барбыт ып-ыраас уулуссата …… харах ылбатынан субуллан истэ. Софр. Данилов
Өрүстэр хааларыттан тахсыбыттар, балысхан сүүрүктээх уу ноһуому бүтүннүүтүн ньылбы сотон илдьэ барбыт. КФП БАаДИ. Ньылбы тарт — 1) эмискэ күүскэ тардан хостоон таһаар (хол., туох эмэ батыллыбыты). ☉ Вытащить, выдернуть рывком (напр., застрявший в грязи транспорт)
[Оҕонньор] ынаҕы ойбонтон ньылбы тардан ылаат, омунугар олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Кэннилэринэн аҕыйахтык сыҕарыҥнаат, эһэни [арҕаҕыттан] ньылбы тардан таһаардылар. «ХС»; 2) кыыл тириитин илиигинэн ньылбы тардан сүл. ☉ Снять, содрать шкуру с пушного зверя чулком
Киис, кырынаас, солоҥдо уонна лааскай тириитин төбөлөрүттэн айахтарынан ньылбы тардан сүлүллэр. Булчуттарга к. Биһиги кыыл тириитин сир аайы туттуллар көннөрү ньыманан ньылбы тардан сүлэбит. НЛН ТТБТ. Ньылбы тэбин — халтарыйан охто сыс, туохтан эмэ халтарый (хол., мууска). ☉ Поскользнуться (напр., на льду)
Мэхээчээн салааскатын кытары дьүккүһэн иһэн, бөлтөҕөр тааска дуу, мууска дуу үктээн ньылбы тэбинэн тиэрэ таһылла түстэ. В. Протодьяконов
[Сүөдэр] этэрбэһэ ньаппаччы сытыйан, субу-субу ньылбы тэбинэн бүдүрүйэ-бүдүрүйэ …… хааман ньыллырыҥнатан истэ. П. Аввакумов
Уонча хаамыыны барбакка эрэ, эмиэ халтарыйдым. Онтон хаста да ньылбы тэбинэн охтуталаатым. В. Арсеньев (тылб.). Тэҥн. ньыппыччы

I
даҕ.
1. Соҕотох, көмүскэлэ суох, турар бэйэтэ. ☉ Одинокий, беззащитный, сиротливый
Ити мин биир Быһах угун курдук Тураҕас уоллаахпын Туора көрөҥҥүн, Дьөллөркөй көҕүстээри, Быстах айыылары Кэлэн тураҕын дуо? С. Васильев
Туллар, тураҕас төлкөлөөх Тулаайах оҕо буолбатахпын. «ХС»
△ Туора, ойдом турар. ☉ Стоящий отдельно, в стороне
Тураҕас тумулга кырдьаҕас таҥара дьиэтэ эндэллэн турар. М. Доҕордуурап
2. Угуттан туллумтуо, арахсымтыа, кэбирээбит, кытаанахтык олорботох (туттар сэп туһунан). ☉ Легко слетающий, соскальзывающий с рукоятки, слабо насаженный (об орудии труда). Тураҕас сүгэ. Тураҕас өтүйэ
ср. тув. тур ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
1. даҕ.
1. Сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы). ☉ Гнедой, рыжий (о масти лошади)
Маҥнайгы тураҕас ат уу дьоруонан анньан иһэр. Эрилик Эристиин
Киирдэ халаан уутугар Тураҕас биэ кулуна. С. Данилов
[Улуус суруксута] дохсун тураҕас атыырын миинэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Хоҥор, күрэҥ, хоҥор эбириэн дьүһүннээх. ☉ Карий, коричневый, бурый
[Сөмөлүөт] Туус маҥан халлаан диэки, Тураҕас элиэ курдук Туйаара көтөн таҕыста. Саха нар. ыр. III
2. аат суолт. Тураҕас дьүһүннээх сылгы (ат, биэ, атыыр о. д. а.). ☉ Гнедая лошадь
Уйбаанчык тураҕаһын миинэн, ыллык суол устун айаннаан дыбдытан иһэр. В. Протодьяконов
Убаһалар, убаһалар — Улааннар, тураҕастар. «ХС». «Маладьыас, тураҕаһым барахсан!» — Шонкор атын хайҕаабыта. Уот ч.
◊ Кугас тураҕас көр кугас
Эһэм кугас тураҕас аттаах этэ. Кыһыл тураҕас көр кыһыл. Кыһыл тураҕас дьүһүннээх ат далга аһыы турар. Тураҕас күүгэс көр күүгэс. Сайыҥҥы күн Сардаҥалаах уота Садарахсыйа түһэн турдаҕына, Тумарык маҥан халлаан Тураҕас күүгэһэ Күүгүнүү-күүгүнүү Күрүлүү оонньообута. Күндэ. Тураҕас сыалдьа (сыалыйа, сыайа) эргэр. — сарыыттан, түнэттэн эбэтэр убаһа көхсүттэн тигиллэр киһи уллугун ортотун ааспат, кылгас бууттаах сыалдьа. ☉ Короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей, сшитые из ровдуги или замши
Саха Куонаас тураҕас сыайалаах киирбит. Саха сэһ. II
Тустууга кэтэр …… тураҕас сыалыйатын киллэртэрэн кэппит. Багдарыын Сүлбэ
Тураҕас туруйа көр туруйа. Ол кэммит тураҕас туруйа Ыраатар айанын курдуктук [ырааппыт]. И. Эртюков. Тураҕас элэмэс — сылгы дьүһүнэ: кытархайдыҥы эриэн. ☉ Рыже-пегий (о масти лошади). Ыалым оҕонньор тураҕас элэмэс аттаах. Тураҕас этэрбэс эргэр. — түнэттэн, сарыыттан тигиллибит кылгас сотолоох этэрбэс. ☉ Ровдужные или замшевые короткие торбаса
Тураҕас этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Далан. Хаан тура- ҕас — сылгы дьүһүнэ: хара сиэллээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх. ☉ Гнедой, цвета крови (о масти лошади). Хаан тураҕас биэ. Хара тураҕас — сылгы дьүһүнэ: сиэлэ, кутуруга хара, ойоҕоһун ортотуттан үөһээ өттө, самыыта, уорҕата барыта харатыҥы, оттон быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө, сэҥийэтэ тураҕас кыһыл өҥнөөх. ☉ Тёмно-коричневый с чёрной спиной, тёмно-рыжими боками и брюхом, чёрными гривой и хвостом, караковый (о масти лошади). Хара тураҕас ат
ср. др.-тюрк., хак. торыҕ, уйг. торук, чув. тура ‘гнедой’, каракалп. кара торы ‘караковый’, уйг. торҕай, тат. тургай, туркм. торгай, др.-тюрк. торыҕа ‘жаворонок’

туохт.
1. Туох эмэ тутууну алдьат (үксүгэр чаас-чаас араартаан ылыы туһунан). ☉ Разбирать, ломать, сносить строение (обычно разбирая по частям)
Дьиэни көтүр. Күрүөнү көтүр. — Байбаллаах Сөдүөт күрүөнү көтүрэн сыарҕаҕа үллэччи тиэйэн баран, өтүүлээн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Иван Уус салалтатынан …… Лука Иванов уонна Иван Уус дьиэлэрин көтүрэн Лоҥкуудаҕа тастарыы саҕаланна. М. Доҕордуурап
Уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гаврильева
△ Чаастарга тус-туспа араартаа, өһүл (хол., механизмы, массыынаны). ☉ Разбирать на части (напр., механизм, машину)
Суоппар Николай Карпов ЗИЛ-13 массыынаны өрөмүөннэтээри көтүрэ, Егор Аргунов полуприцебы хомуйа …… кэпсэтэр да солото суох сылдьаллар. БИ УЛАа
Саҥа кэлбит аппарааты көтүрэн, итии уунан сууйан, ыраастаан уонна куурдан баран туттуллар. ЫаС
△ Тугу эрэ арааран ыл (хол., тутуу чааһын, ханнык эмэ малы). ☉ Снимать, отрывать, срывать часть чего-л., прикрепленную к чему-л., разбирать что-л. (напр., о строении, мебели)
Кинилэр [Бобров, Кириилэп] сарай кэннинэн хаптаһыны көтүрэн тахсан, икки аҥы сүүрэн бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
Истиэнэттэн мас долбууру көтүрэр тыаһа лиҥкиниир-лаҥкыныыр, уһун тоһоҕону субуйа тардан таһаарара, киһи куйахата күүрүөн курдук, хачыгырыыр. Н. Якутскай
△ Сүөрэн, устан ыл (хол., тиириллибит, туруоруллубут балаакканы, ураһаны). ☉ Снимать, разбирать (напр., палатку, урасу)
Лэкэчэк балаакканы көтүрэн суулуур. Күндэ
2. Тугу эрэ туохтан эрэ тоҕо тардан, хоҥнору (уһулу) тардан ыл. ☉ Вырвать, выдернуть что-л. из чего-л.. Долбуурдолбуур, уон тарбаҕынан таҥнарыта тардыалаан, сиһиҥ үөһүн көтүрээри кэдэҥнэтэрэ буолуо. Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? Саха фольк. Ньургун Боотур Алып-Хара сиһин үөһүн сүрэхтэри-быардары көтүрү тардан таһаарар. Суорун Омоллоон
3. Тигиллибит сиигинэн быһыталаа, хайыталаа, таҥаһы сиигинэн алдьат, чаасчаас араар. ☉ Пороть, распарывать (одежду) по шву
Сон биэтэһин көтүр. Этэрбэс билэтин көтүрэн ыл. — Тогойкин сонун сиэбин харбанан көрдө — Даша хам тигэн кэбиспитин көтүрүөн кэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Командующай адьютант быһаҕынан этэрбэс хос уллуҥун көтүрэн тэллэһиннэрдэ. П. Филиппов
Мөрүөн хараҕын тикпит саптарын дьэ көтүрдүлэр. Д. Таас
4. көсп. Урут ылыллыбыт уурааҕы, сокуону, балаһыанньаны, быһаарыыны сыыһанан, сокуоннайа суоҕунан, эргэрбитинэн, күүһүн сүтэрбитинэн аах, уурат, уларыт. ☉ Считать потерявшими силу, аннулировать, отменять (ранее принятые законы, постановления, положения и др.)
[Арчахтар] мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта. Болот Боотур
Ол сокуон хаһааҥҥыттан уурайбытай, ким кинини көтүрбүтэй? Күннүк Уурастыырап
Лейтенант! Эн бирикээскин көтүрэбин, Сталинград геройун, гвардееһы гауптвахтаттан босхолуубун. А. Данилов
Маарыҥҥы сүбэлэһиини, арааһа, көтүрүүһүбүт. С. Федотов
△ Туох эмэ олохтоммутун уларыт, суох гын эбэтэр атынынан солбуй. ☉ Упразднять, отменять, изменять что-л. установившееся или заменять его чем-л. другим
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Баайдартан бырыһыаҥҥа ылбыт иэстэри көтүрэргэ улахан уураах ылылынна. М. Доҕордуурап. [Ойуунускай] ырыаларын-хоһооннорун, бэл «Кыһыл Ойуун» курдук бөдөҥ айымньытын, хаста эмэ көтүрэн, хат-хат устан, дьаныардаахтык үлэлиирэ. Н. Заболоцкай
[Саҥа правительство] помещиктар сири бас билиилэрин бэрт түргэнник көтүрэн, сири бааһынайдарга биэриэҕэ. Дж. Рид (тылб.)
♦ Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ көр көрдөр
Көтүрдэр тииһим миилэтин, көрдөр хараҕым дьүккэтин дьэ хайдах гынан күүскүнэн илдьэ бараргын көрдөҕүм! Амма Аччыгыйа
Кырдьык иннигэр, кырдьыгы көмүскээн, Кыргыһар киһи өлбөт. Ийэ сир — көтүрдэр тииһин, көмүскэлин, Уолун өлүүгэ биэрбэт. И. Эртюков
ср. др.-тюрк. көтүр ‘уничтожать’