аат. Туох эмэ үлэни толорор киһи. ☉ Тот, кто выполняет какую-л. работу
Бүлүүтээҕи ГЭС тутуутугар үлэлээччи сэбиэскэй дьоннору [оҕонньор] халыҥ хайаны хампарытар, дохсун дьулусханы бохсор кыахтаах олоҥхо бухатыырдарыгар холуйара. И. Данилов
Ону таһынан сиэйэлкэҕэ үлэлээччилэргэ, үчүгэй хаачыстыбалаахтык ыстахтарына, хамнастарын сэттэ уон биэс бырыһыан үрдэтэллэр эбит. П. Егоров

1. сюда, близко, ближе; на этой стороне; кэл бэттэх иди сюда; кини бэттэх олорор он живёг на этой стороне; 2. послелог, упр. исх. п. с, со; от; оскуолаттан бэттэх от школы (в сторону говорящего); саҥа дьылтан бэттэх с нового года; онтон бэттэх с тех пор; 3. с прич. выполняет функции временного союза с тех пор,1как...; после того, как...; кэлбититтэн бэттэх , кинини көрө иликпит после того, как он приехал, мы его ещё не видели.

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

аат.
1. Куоластааһын ыытан депутаттары, дуоһунастаах дьону, тэрилтэ чилиэннэрин талыы. ☉ Выборы
Сорох улуустарга быыбары саҥардыы ыытан эрдэхпитинэ, сэрии туран мэһэйдээн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Урут Петрова сэкирэтээринэн үлэлээбитэ, онтон саҥа быыбар барарыгар Ананий Данилович Золотовскайы талбыттара. М. Доҕордуурап
2. Дуоһунаска талыллан олоруу кэмин устата. ☉ Определенное время, период, срок, в течение которого избранный на должность работник выполняет свои обязанности
Эн райпо бэрэссэдээтэлинэн үһүс быыбаргын олороҕун дии. «ХС»
3. Туох эмэ талыыта, бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший из лучших
Кыра көтөрдөр Кый-бырах куоппуттар, Орто соҕус көтөрдөр Олорон хаалбыттар, Быыбар көтөрдөр Быыһыы түспүттэр, Күүстээх көтөрдөр Көмүскээн ылбыттар. С. Васильев
Кулан аарык быарыктаах быыбара буолбут улуу күөл кулуһунун кумалыы туппут курдук — ийэ куорчах таҥаспын түһэрдим! ПЭК ОНЛЯ II

I
аат.
1. Саха алпаабытын отут ахсыс буукубата. ☉ Тридцать восьмая буква якутского алфавита
Миша онно өйдөөбүтэ: «этэрбэс» диэн тыл үс Э буукубалаах эбит. П. Тобуруокап. Э туран эппит: «Ээ, дьэ! Элбэх да эгэлгэ кэпсэннэ ээ, Эриэккэс даҕаны иһилиннэ ээ!» П. Тобуруокап
2. тыл. үөр. Айах илин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук переднего ряда, нижнего подъёма, негубной
Айах уонна уос хайдах кыттарынан көрөн, аһаҕас дорҕооннору маннык наардыыбыт: айах аһаҕас дорҕоонноро: а, ы, э, и. ПНЕ СТ
II
туохт. «Буол» диэн суолталаах ситэтэ суох туохтуур, олоҕо соҕотохтуу туттуллубат, эбит, этэ диэн эбиискэ пуормаларыгар туттуллар. ☉ Недостаточный глагол со значением «быть», не имеет самостоятельного употребления, выполняет различные служебные функции, употребляясь в формах эбит, этэ.

эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттары уонна сорох атын да тыллары кытта холбоһон, быһаарыыта суох солбуйар ааттары уонна сыһыаттары үөскэтэр. ☉ Частица, которая в сочетании с вопросительными местоимениями, а также с некоторыми другими словами образует неопределённые местоимения и наречия
Пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ саа тыаһа үөһээ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хайдах хоннуҥ, туох эмэ биллибэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Эмиэ балай эмэ саҥата суох олордулар. Эрилик Эристиин
2. Сорох холбоһуктарга этии суолтатын күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ В некоторых сочетаниях выполняет усилительную функцию
Туохха эмэ, ханна эмэ Хайаатар да тиийиэххэ! П. Тобуруокап
Хайдах эмэ төннөө инибин. М. Доҕордуурап

аат., кэпс.
1. Ахсааннаах оонньуурга, төттөрү сүүйэн, сүүйтэриини төннөрүү, тэҥнээһин (үгүстүк буол көмө туохт кытта ситимнэһэн, этиигэ холбуу кэпсиирэ сүрүн чааһа буолар эбэтэр соҕотохтуу оннук ситим бүтүннүүтүн суолтатыгар тут-лар). ☉ Ответный результат, успех в играх со счетом, отыгрыш (в сочет. со служебным гл. буол служит основной частью составного сказуемого или самостоятельно выполняет функцию такого сочетания). Биир кыайыыҥ боруос
2. Туох эмэ сөптөөх төлөбүрэ, хардата, толуга. ☉ Ответное действие, поступок, равнозначные чьему-л. действию, поступку, отплата, отместка
Тэҥнэһиэҥ дуо? Сэмэнчик боруоһун кыһыллары сүүһүнэн охторуохпут. Эрилик Эристиин
Оччолорго биһиги нэһилиэккэ Петрушкин диэн үөрэхтээх судаарыскайдары кытта доҕордоһор киһи баара. Ол киһи Капитонов [кулуба дьадаҥыны кырбаан] хас оҕустаҕын аайы: «Байтаһын ынах боруос! Аҥаар арыгы боруос! Биэс саһыл боруос!» — диэн хап гыннара турда. М. Доҕордуурап
♦ Иэс боруос кэпс. — 1) киһиттэн тугу эмэ ситиһэрдээх киһи, ону ситиһэн санаатын толордоҕуна, иэспин ситтим диэн этэр тыла. ☉ Теперь мы расквитались, теперь мы квиты (говорят, отомстив кому-л. за обиду); 2) иэс баайсан оонньуурга эккирэтээччи куотааччыны ситэн таарыйан баран этэр тыла. ☉ В детской игре «Догонялки»: выражение, которое произносит догоняющий, настигнув убегающего
[Иэс баайсыыга] биир оҕо, атын оҕону илиитинэн санныга таарыйан баран «иэс» диэт, куотар. Таарыйтарбыт оҕо ити оҕону эккирэтэр, кинини ситиэхтээх, илиитинэн таарыйыахтаах уонна «иэс боруос» диэхтээх. ВПК СОо

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы урут этиллибиттэри түмэн, түмүктээн этиитин көрдөрөр. ☉ Употребляется для выражения субъективного обобщения, придания высказыванию значения вывода (итак, таким образом)
Сүөдэр, инньэ гынан, ийэ-аҕа диэн, уруу-аймах диэн суоҕа дуу? А. Софронов
Инньэ гынан, икки хонон баран, Ньукууһу батыһыннаран, оскуолаҕа барда. Суорун Омоллоон
Инньэ гынан, тохсус застава олорбут сирэ тиһэҕэр бигэтик быһаарыллыбыта. ССС БК
2. Этиллэр санааны урут этиллибиттэргэ содул, түмүк быһыытынан холбооһуну көрдөрөр. ☉ Используется для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, указывая на то, что в ней сообщается результат, следствие того, о чем говорилось ранее (поэтому, так что)
Дьокуускай итэҕэһэ онтон билиҥҥэ диэри биир - киниэхэ күөх, отмас суох. Инньэ гынан, киһи, саас эрэ буоллар, тыаны, күөҕү олус ахтар. Суорун Омоллоон
Онон уруогуҥ дьаалатынан устан барда. Инньэ гынан, туруоруммут сыалгын кыайан ситиспэтиҥ. Софр. Данилов
Саҥа аҕам сүрдээх таҥараһыт идэлээх киһи этэ. Инньэ гынан миигин, иитэ ылаат, таҥара малыыппатыгар үөрэппитинэн барбыта. Н. Габышев
3. Холбуу этии иһигэр төрүөт суолталаах ситим тыл оруолун толорор. ☉ Выполняет роль причинного союза в сложноподчиненном предложении (поэтому, потому и)
Оччотооҕу мин ааҕарбар сөптөөх кинигэ диэн суоҕа, инньэ гынан, биир ааҕар кинигэлэрин ааҕан барбытым. Н. Габышев

недостаточный гл., имеет неполное спряжение, изменяется по нескольким временам и наклонениям, не имеет косв. ф. залога и вида, в основном выполняет служебную функцию, употр. в формах этэ , эбит 1) быть; ол кини этэ это был он; хараҥа түүн этэ была тёмная ночь; оччоҕо мин куоракка этим тогда я был в городе; 2) в роли связки является частью составного сказ, быть; эдэригэр сүр күүстээҕэ эбитэ үһү говорят, в молодости он был очень сильным; аҕам ааттаах булчут, балыксыт этэ мой отец был известным охотником и рыбаком; 3) в сочет. с прич. на =ар основного гл. образует прош. незаконченное вр. биһиэхэ элбэхтик сылдьар этилэр они, бывало, часто нас посещали; урут кинини билэр этиҥ ты его раньше знавал; 4) в сочет. с прич. на =быт образует давнопрош. вр.: биһиги иннибитинэ барбыт этилэр они ушли до нас (как потом выяснилось); үчүгэй үлэни суруйбут этиҥ ты в прошлом написал хорошую работу (я её знаю и могу судить уверенно); кыыл биһигини билбит этэ зверь тогда нас учуял (это мы установили позже); 5) в сочет. с ф. на =быттаах образует давнопрош. эпизодическое вр.: инньэ диэбиттээх этэ как-то (однажды) он так сказал (как сейчас вспоминаю); ол курортка сынньаммыттаах этим на том курорте мне довелось как-то отдыхать; 6) в сочет. с ф. на =ардаах или =ыахтаах образует прош. вр. долженствовательного накл.: биһиги куоракка барыахтаах этибит мы должны были отправиться в город; кырдьык да барардаах этим дуу ведь я должен был идти (чуть было не забыл); 7) в сочет. с прич. на =ыах (=ыа ) образует сослагательное накл.: өссө элбэҕи оҥоруо этилэр они сделали бы ещё больше; мин суруйуох этим да,... я бы написал, но...; ону эрдэ этиэх этиҥ ты бы мог сказать об этом раньше.

1. аат.
2. Муора, өрүс, күөл кытыла, биэрэгэ; кытылын диэки уута чычааһырар сирэ. ☉ Берег, побережье; мелководье у берега
   Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
   Уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Габышев
3. Туох эмэ саҕаланар эбэтэр бүтэр өттө, уһуга. ☉ Предельная линия, предельная часть чего-л., край, окраина, кромка чего-л.
   Халлаан …… кытыыта …… тэтэрэн көстөр. Амма Аччыгыйа
   Сережа сэттис эрээккэ миэстэтин булан олордо. Хата саамай кытыыга буолан, дьону мэһэйдээбэтэҕиттэн үөрэ санаата. Н. Лугинов
   Кэмбиэр чараас кытыытын бэрт сэрэхтик кырыйда. П. Тобуруокап
   Яков куорат киин өттүн ааһан, кытыыга таҕыста. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ синньигэс тула эргиирэ, иитэ. ☉ Ободок, каемка чего-л.
   Кытыыта сиритэ барбыт алтан солуур турар. Амма Аччыгыйа
   Абыраамап кыһыл көмүс кытыылаах ачыкытын сөмүйэтинэн өрө аста. Л. Попов
   Калий тиийбэт буоллаҕына, сэбирдэх пластинкатын кытыыта хатар. ХКА
5. кэпс. Уот суоһа мөлтүүр, итиитэ кэлбэт өттө (хол., оһох чанчыга). ☉ Край плиты у печи или край шеста над открытым огнем, где меньше жара
   Күөстээх хааһыны кытыыга тардыбыта. П. Аввакумов
   Доҕоор, хата, чугас олорор киһи, чаанньыктаргын кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
   Холумтаҥҥа хара чугууҥҥа күөстэрэ буһан баран, кытыыга тардыллан турар. Ф. Захаров
6. даҕ. суолт.
7. Туох эмэ уһугар, туох эмэ таһыгар, тас өттүн диэки баар. ☉ Находящийся на краю чего-л., крайний, окраинный
   Кытыы олбуордар уот диэки эҥээрдэрэ ыраастык кубарыһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
   Харайдаанап кырдалтан кытыы уулуссаҕа таҕыста. Софр. Данилов
   Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт. Т. Сметанин
8. көсп. Үөс сиртэн ыраах баар, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх. ☉ Отдаленный от центра, окраинный, глухой (о местности)
   Кытыы маҕаһыын да буоллун — үйэм тухары онно турарым баарай! Софр. Данилов
   Кытыы нэһилиэк дьоно төһө бэркэ олороллоруй? Далан
   Бу сытар балыыһам кытыы сир кыракый балыыһата этэ. Г. Угаров
9. көмө аат суолт.
10. Сыһыарыы түһүк форматыгар: 1) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, у края или возле которого совершается действие (у, возле)
    Чэ, барабын, сарсын хоту көлүйэ кытыытыгар күүтүөм, элбэх этэр тыллаахпын. А. Софронов
    Бүтэй кытыытыгар суон дүлүҥ сытар. С. Ефремов
    Суол кытыытыгар булчут хайыһара турарын көрөөт: «Ити хайыһарынан сискэ тахсымына», — дии санаата. М. Доҕордуурап; 2) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, к краю которого направлено действие (к)
    Аргыый от кытыытыгар үөмэр, саатын сомуогун туруорар, аргыый өндөйөр. Амма Аччыгыйа
    Лаврентий ытаһа маһы суол кытыытыгар күрдьүккэ батары аспыта, дьиэтигэр тугу да билбэтэх буолан тиийбитэ. Н. Габышев
    Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров
11. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүттэн, аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа указывает на предмет, от края которого совершается действие (от, у)
    Уот кытыытыттан хараҥа ордук хойдон көстүөҕэ, сырдыктан арахсар ордук кытаанах буолуоҕа. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана суоһурҕана таарыйа суол кытыытыттан эрбэһини туура тардан, илиитигэр тутаары төҥкөйөн истэҕинэ, кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
    Биир күһүн мин күөл кытыытыттан собо уҥуоҕун булан турардаахпын. И. Сосин
12. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүнэн, аттынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа указывает на предмет, по краю или вдоль которого совершается действие (по, мимо, вдоль)
    Ээ, ол бүтэй кытыытынан сүөһү ороҕо баарын лааҥкы бүөлээн кээспит. С. Ефремов
    Суол кытыытынан барар телефоннай сибээс ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
    Мин ууттан тахсан, баҕар, ханнык эмэ эриэккэс тааһы булан коллекциябар эбинээйэбин дии санаан, уу кытыытынан хаама сырыттым. И. Данилов
13. Туттуу түһүк форматыгар туохтуу түһүгү салайан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр аат дьөһүөл оруолун толорор. ☉ В форме орудного падежа, управляя винительным падежом, выполняет роль отыменного послелога, выражающего пространственные отношения (мимо, вдоль)
    Чэй иһэ олордохпутуна, үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
    Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. Кинилэр тиийиилэригэр Ананий чоҥолох чүөмпэҕэ киирэн, бадарааннаах уу кылайан сытарыгар, синиэлин илитэн баран, уоту кытыытынан соһон көҥүс үрдүгэр өрө сүүрдэ. М. Доҕордуурап
    ♦ Кытыым да кыһыйбат — мин онно кыһалҕам кыра, олох да кыһаммаппын. ☉ соотв. мне ни жарко, ни холодно, мне безразлично, все равно
    Ол эн кыра омуктарыҥ оҕолорун оскуолаларыгар кыһаныахтарын, кытыылара кыһыйыан өйүм хоппото! С. Дадаскинов
    ◊ Кытыылаах сон — хаарыстан, атылаастан эбэтэр солкоттон тигиллэр дьахтар сайын кэтэр мааны соно. ☉ Женское летнее нарядное пальто из гаруса, атласа или шелка
    Суоппуйа тиэтэйбит курдук кытыылаах сону ылан кэтэр, дьабака бэргэһэ уурунар. Эрилик Эристиин
    Бууктаах, кытыылаах, оноолоох соннорун арааһын …… тикпитэ сир аайы тарҕанна, дойду араас музейдарыгар тиийдэ. АЕЕ ӨҮОБ
    ср. др.-тюрк. хыдыҕ ‘граница, край; берег’