выразительный, пространный (о речи, брани); сиэллээх-кутуруктаах үөхсүүнү субурутта он витиевато выругался.

прил. 1. (важный) дьо-пуннаах, улахан суолталаах; 2. (выразительный) элбэҕи этэр, бэрт солуулаах; многозначительный взгляд бэрт солуулаах көрүү.

даҕ.
1. Чаҕылхайа суох, мөлтөх, боруҥуй, борук-сорук. ☉ Тусклый, неяркий, слабый (о свете). Ый өлбөөркөй сырдыга
□ Хараҥа халлааҥҥа өлбөөркөй сулустар, уу түгэҕэр түспүт манньыаттыы кылбаһаллар. Н. Габышев
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
2. Чэмэлкэй ыраас буолбатах, арылхайа суох. ☉ Тускловатый, недостаточно выразительный, неясный (о взгляде)
[Охоноон] биһиктээх эрдэҕиттэн көрө үөрэммит өһүөтүгэр өлбөөркөй хараҕын хатаабытынан барда. Л. Попов
Көрөбүн — аастыйан эрэр чуоҕур баттах, мырчыстаҕас сирэй, хортуоппуйу ортотунан быһан баран умса уурбут мурун уонна өлбөөркөй, балык миинэ харах, эбиитин, аан кыычыр гыммытын курдук куолас. Н. Габышев
Өлбөөркөй ыйаастыгас харахтаах, эргэ сарыы ыстааннаах Суор уола Ньылык Ньукулай аҕабытын кытта бииргэ кэлсибитэ. В. Протодьяконов

даҕ.
1. Үчүгэй, чөллөркөй, чуор тыастаах, ырыалаах (хол., хомуһу этэргэ). ☉ Звучный, звонкий (напр., о варгане)
Бу үтүө үөрүүлээх өрөгөй күннэргэ Этигэн хомуспун, дьэ, тардыым, дьэ, охсуум! П. Ойуунускай
[Хаалдьыт (дүҥүрү охсор):] Оок! Этигэн күтүр эбит. А. Софронов
Эйээриий, этигэн хомуһум, Истиэххэ кэрэтин тойугуҥ! Эллэй
2. Ис хоһоону чаҕылхайдык, хомоҕойдук этэр, арыйар (хол., тыл). ☉ Хорошо выражающий смысл, яркий, выразительный (напр., о слове)
Эргэ тыллар, сатаатахха, хоһуйар кыаҕы кэҥэтиэхтэрин, тылы этигэн оҥоруохтарын, байытыахтарын сөп. КНЗ СПДьНь
Омук тылын үөрэтии бэйэ төрөөбүт тылын байытар, кинини ордук чаҕылхай, имигэс, этигэн оҥорор. ЧМА СТС СЭ
Бу үҥкүү этигэн хамсаныылара сыанаҕа тиллибиттэрэ. «ХС»
ср. алт. эдил ‘звонкий, мелодичный’

сов. что 1. сытыылаа, сыттыылаан биэр; отточить нож быһаххын сытыылаа; 2. перен. (сделать чётким, выразительным) чочуй, тупсар; 3. и без доп. (кончить точить) сытыылаан биэр.

даҕ.
1. Сымса, түргэн хамсаныылаах, имигэс, ньымса. ☉ Ловкий, проворный, лёгкий
Муруку сүрдээх нымса харамай. И. Данилов
Байаҥкамаат олбуоругар чэгиэн-чэбдик, сүүрбүт-көппүт уолаттар мустубуттар. Олор ортолоругар нымса туттуулаах, хап-хара чаҕылхай харахтардаах, саар-тэгил уҥуох таах саха уола баара. КИДК
Кини үрдүк уҥуохтаах, имигэс, нымса быһыылаах, хара бытыктаах, бэрт бэһиэлэй киһи этэ. М. Горькай (тылб.)
2. Кэтэргэ, туттарга имигэс, табыгастаах (таҥас туһунан). ☉ Мягкий, удобный (об одежде)
Таба саҥыйах кэтэргэ нымса таҥас. СГФ СКТ
3. көсп. Таба туттуллубут, сөрү-сөп. ☉ Выразительный, точный, уместный (об образе)
Сметанин бэйэтин санаатын, иэйиитин толору, киэҥник-куоҥнук этэригэр элбэх өрүттээх нымса уобарастааһыннары туттар. КНЗ ТС
ср. уйг. нимчэ ‘нижний женский халат, короткое, по колено, платье (под верхним халатом)’, эвенк. нимсэ ‘ловкий’

даҕ.
1. Сарбынньах киэргэтиилээх, сарбынньах ойуулаах. ☉ Украшенный зубчатой резьбой, зубчатым украшением
Сарбынньахтаах саар ыаҕаска Арыылаах суоратынан Ас үрдэ диэн Айылгы тардан, Аһаан-сиэн эрэбит. Уруй! Уруй! Уруй! Саха нар. ыр. II
Арҕаа диэки эрбии тииһин курдук сарбынньахтаах бүүрүктээх, үрдүгэр кыра мэндиэмэннээх улахан мас дьиэ көстөр. Амма Аччыгыйа
[Хобороос] онтон сарбынньахтаах ытарҕатын кэттэ. А. Сыромятникова
2. Түү курдук көп (хол., хаар). ☉ Пушистый (напр., о снеге)
Ситэ биэс биэрэстэ бара иликтэринэ сарбынньахтаах хойуу хаар түһэн намылытар. Н. Якутскай
3. көсп. Эгэлгэлээх, уус-уран (хол., киһи саҥатын туһунан). ☉ Выразительный, красочный (напр., о речи)
Ойуулаах олоҕу ордорон, Онно охтумаҥ, Сарбынньахтаах саҥаҕытын Салгыҥҥа сайҕаамаҥ, Илбиргэстээх этиигэ иэдэйэн, Илин-кэлин этимэҥ. А. Софронов
Сэлэһиибит бастаан үлэ-хамнас туһунан саҕаланна, онтон булка иэҕилиннэ, кэлин улам чөллөрүйэн, тапталга халыйан таҕыста. Дьэ итиннэ эбиилээхсабыылаах, сарбынньахтаах сэһэн сэргэстэстэ. Р. Баҕатаайыскай

даҕ.
1. Киэҥ эҥсиилээх. ☉ Громкий, гулкий, раскатистый
[Ойуун] дүҥүрүн дөрүҥ-дөрүҥ охсо-охсо, эҥсилгэннээх дириҥ куолаһынан кутуран барда. Саха сэһ. 1977
△ Күүстээх дьайыылаах (хол., тыл-өс, уу сүүрүгэ эҥин). ☉ Оказывающий на когочто-л. сильное воздействие, влияние, напряжённый, выразительный (напр., о речи, потоке воды)
Арыт очуос таас үрдүгэр тахсан өр санаарҕаан олорор буолар уонна, ытаан эрэр курдук, эҥсилгэннээх тойугу туойар. Н. Якутскай
Эҥсилгэннээх тыал хаары сиксийэр, ытыйар, Мэхээчээн сирэйин-хараҕын хаардаах тыал быһыта сынньар. В. Протодьяконов. Өрүс устуута үлүскэннирэр, эҥсилгэннээх сүүрүктэрэ эрилиһэллэр. В. Лунин (тылб.)
2. Тымныынан аҥылыйар, уорааннаах. ☉ Обдающий холодом, веящий прохладой
[Ыарҕа] Ити кууран турдахпына, илинтэн-арҕааттан хатайдаан Эҥсилгэннээх тымныы тыал Илигир-силигир сипсийэн Ириҥэ мэйиибин илдьи ытыйда, Иэрэгэй гына ибили сахсыйда. Саха фольк. Көмүөл мууһа Көтөҕүллэн устара Көрөргө кэрэ буолааччы, Элиэнэ эбэм Эҥсилгэннээх уорҕата Эппэҥнии, долгуҥнуу турааччы. М. Ефимов
Ол ырыых-ыраах баар куруутун мууһу бүрүнэн турар эҥсилгэннээх байҕал эҥэригэр кыракый дьодоҕон мастаах-оттоох киэҥ туундараны санатара. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Биилээх, уһуктаах төбөлөөх. ☉ Имеющий лезвие, острие, с острым концом
Бу дьолбут тутааҕын күөмчүттэн көмүскүү, Өргөстөөх, кылааннаах үҥүүнү тутуохпут! Күннүк Уурастыырап
Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьиэрэлдьиччи ыллаабыта, Кылааннаах хотуурун Кылбаарыччы сытыылаабыта. С. Васильев
Киил маһы суорарга Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
2. Кылгас ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун кылаан буолар түүлээх. ☉ Имеющий ость, остистый
Кылбалдьыгас кылааннаах андаатар тириитэ бэргэһэтин сэгэччи анньынна. В. Протодьяконов
3. көсп. Баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший, отборный
Сирэ саныахпын Сирэйдээх үтүөтэ, Силээхтэ бэрдэ, Кыыс оҕоттон Кылааннаах туйгуна эбит. П. Ойуунускай
4. көсп. Улахан суолталаах, чаҕылхай, этигэн. ☉ Значительный, важный; выразительный
Кылааннаах сытыы тыл ыһыллан, Кытарбыт тимирдии хаарыста. С. Васильев. Бу [«Күөгэйэр күннэрбэр»] кинигэҕэ Эллэй билиҥҥэ диэри умнуллубат, кылааннаах кэрэ айымньылара киирбиттэрэ. Н. Габышев
♦ Киһи киэнэ кылааннааҕа — туйгун, бастыҥ, чулуу киһи. ☉ Лучший из лучших (о человеке)
Ээ, ол тыа бөрөтүгэр холоомо. Мантыкаҥ киһи киэнэ кылааннааҕа. М. Доҕордуурап
◊ Кылааннаах (түүлээх) — 1) күндү түүлээх кыыл. ☉ Пушной зверь
Сааһын тухары хара тыаттан арахсыбатах, кылааннаах түүлээх бөҕөнү кыстаабыт ахан булчут. Софр. Данилов
Оо, киһи тиийбэт ыраах тыаларыгар аймамматах, уутуйан үөскээбит күндү кылааннаахтар сырыттахтара эбээт! «ХС»; 2) күндү түүлээх кыыллар таҥас, киэргэл буолар тириилэрэ. ☉ Ценный мех, пушнина
Кыһалҕаҕытын билэммин, кыаммаккытын таайаммын, кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэллим. Амма Аччыгыйа
Балаакка таһыгар матаҕалар кылааннаах түүлээҕинэн бөскөччү туолан иһэллэр. В. Протодьяконов

даҕ.
1. Намчы, нарын. ☉ Нежный, изящный, тонкий
Түүл курдук уран ойуулаахтар Түүн кырыарбыт түннүктэр. С. Данилов
Бу хамныыр хараҕы, Бу хара хаастары, Бу уран уостары Умнуохпун билбэппин. А. Бэрияк
Олус үөрдүм бу бүгүн Уран ньуургун көрөммүн. «ХС»
2. Тугу эмэ, киһи сөҕүөн курдук, олус намчытык оҥорор, сатыыр. ☉ Очень умелый, искусный
Уран оһуордьут Ойуута буолан Хаар устун субуйбут Кырса кыыл суола. С. Данилов
Биригээдэ үрдүнэн Биллибит маляр, Уолаттар тэҥнэринэн Уран штукатуркаһыт …… Кини буолар эбит. Р. Баҕатаайыскай
Номоҕон дьүһүннээх, уран муосчут кыыл муоһунан эҥкилэ суох чочуйан оҥорбутун курдук ыраас сирэйдээх-харахтаах Мэхээлэм дьүһүн-бодо бөҕө буолбут. «ХС»
3. Этигэн, хомоҕой. ☉ Выразительный, искусный, красноречивый
Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһооннорун, Уран тылга абылатан Арыт умнар уруогун. И. Гоголев
Кини уран кэпсээнинэн Тыалы намыратар: Ытаабыты күллэрэр, Аһыылааҕы саататар. С. Данилов. Оччотооҕу оҕо санааҕа Олоҥхо уран хоһооно Олоххо кырдьык баар курдуга. Доҕордоһуу т.
◊ Уран тарбахтаах (илиилээх) — тугу эмэ ордук үчүгэйдик сатыыр, оҥорор, сатабыллаах. ☉ Имеющий золотые руки (букв. имеющий искусные пальцы (руки))
[Анньыһар Боотур:] Бу маннык оноҕоһу тойоммутугар уран тарбахтаах Бөҕүл Бөҕө эрэ оҥорон биэрээччи. И. Гоголев
Кини саҕа модьу-таҕа тутуулаах, уран, сытыы илиилээх ууһу чугаһынан булбаккыт чахчы. Күннүк Уурастыырап
[Аграфена Дмитриевна] үчүгэй иистэнньэҥ, уран тарбахтаах ойууһут. «ХС»
ср. монг. уран ‘искусный; искусство; мастер’