побуд. от төгүрүй =; төгүрүт-тэрбит этэрээт отряд, попавший в окружение.

аат. Туох эмэ эргиччи, төгүрүччү баар буолуута. ☉ Окружение (расположение вокруг кого-чего-л.), кольцо (полное, плотное окружение)
Мэхээчэ отучча бандьыыт иилээһинигэр түбэспитэ. «ХС»
Өһүөннээх төгүрүктээһин иилээһинигэр туруулаһан олоруохха наада этэ. «ХС»

окружение, окрестность || окружающий, окрестный; куорат кэрискэтэ окрестность города; кэрискэ хайалар окружающие горы # кэрискэ ахсаан аат грам. порядковые числительные.

1) окружение, окрестность; тыа эргимтэлээх дойду местность, окружённая лесом; 2) мат. окружность # эргимтэтэ суох барбыт он ушёл навсегда, он ушёл безвозвратно.

даҕ., түөлбэ.
1. Наһаа ырааҕа суох, балачча чугас. ☉ Недалёкий, довольно близкий
Хабы сир эбит, өр гымматылар, начаас ыстаннаран тиийдилэр. «Чолбон»
2. Наһаа ыарахана суох (сыананы этэргэ). ☉ Сравнительно дешёвый, недорогой (о цене). Балык сыаната хабы эбит
ср. калм. хавы ‘ближайшая сторона; окружение, среда’

I
аат. Өстөөх сэриитин үлтүрүтэр сыаллаах төгүрүйүү. ☉ Блокада (окружение вражеских войск). Субу көстөр курдуктар Былакаада ыар сылын Сиэртибэтэ буолбуттар. Хоһоон т.
△ Өстөөх судаарыстыбатын, куоратын атын дойдулары кытта сибээһин быһыы. ☉ Блокада (изоляция государства, города с целью прекращения его сношений с внешним миром). Ленинград былакаадаҕа түбэспитэ
II
аат. Ыарыыны тохтотор күүстээх укуол. ☉ Выключение функций какого-л. органа или системы при помощи инъекций (напр., новокаина). Сиһигэр былакаада оҥордулар

аат., байыан. Кыргыһыыга өстөөххүн кыдыйаары эбэтэр билиэн ылаары тула өттүттэн быһан, хааччахтыы хаайыы. ☉ Положение, при котором кто-что-л. изолирован от остальных кольцом вражеских войск, окружение
Төгүрүктээһиҥҥэ түбэстэххэ сокуон биир: ыстаап дьыалата өстөөх илиитигэр киирэр куттала үөскээтэҕинэ, уматыллыахтаах. ДАЛ УуУоО
«Севастопольскай кэпсээннэргэ» төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит куорат бэрээдэгэ уонна киэҥ-холку быһыыта чаҕылхайдык суруллаллар. НАИ ЛТНСУП
Сэрии бастакы ыйыгар мин сулууспалаабыт уон иккис аармыйам фашистар төгүрүктээһиннэригэр түбэспитэ. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ эргимтэтэ, төгүрүктээһин. ☉ Круг, окружность чего-л., окружение
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлэнэн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии — дьэ бу баар боппуруоһа. Н. Якутскай
Саха сылгылара эт мөҥүрүк буоланнар, курдааһын кээмэйдэрэ [монгол киэниттэн] сүүрбэ-отут сэнтимиэтир ордон иһэр. М. Чооруоһап
2. геогр. Айылҕаларынан, үүнээйилэринэн, кыылларынан, салгыннарынан сири эргийэ барар атылыы килиимэттээх дойдулар балаһалара (курдааһыннар сүнньүнэн арҕааттан илин сыталлар). ☉ Пояс (географический)
Географическай курдааһыннар истэригэр даҕаны айылҕа атынатыннааҕа бэлиэтэнэр. КВА МГ
◊ Курдааһын бириэмэтэ геогр. — аан дойдутааҕы сөбүлэһиинэн Сир үрдүн меридианнарынан сүүрбэ түөрт чааһы курдааһыныгар үллэрии. ☉ Часовые пояса
Хас биирдии курдааһын ыаллыы курдааһынтан биир чааһынан уратыйар. САИ ССРС ФГ

аат.
1. Тылынан бэриллэр кылгас бирикээс. ☉ Краткий устный приказ установленной формы, команда
Өрүс диэки «Шагом марш!» диэн хамаанда иһиллэр. Күндэ
Ол улуу будулҕан ортотугар хамандыыр: «Табаарыстар, уоту аһыҥ!» — диэн хамаандата дуораһыйбыта. С. Никифоров
Хамандыыр тохтуурга хамаанда биэрдэ, тохтоон бүлүмүөтү эһэн, ытыалаһан бардылар. Н. Түгүнүүрэп
2. Спортивнай күрэхтэһиилэргэ эбэтэр оонньууларга кыттар, күрэхтэһэр дьон бөлөҕө, спортивнай кэлэктиип. ☉ Спортивный коллектив, команда (обычно во главе с капитаном)
Кыттыылаахтар састааптарын, туруоруллубут хамаандалары уонна кэлэр күрэхтэһиилэри кэпсээн баран, боксуордарга ситиһиилэри баҕарда. Н. Лугинов
Хамаанданан түмүккэ Саха сирин бөҕөстөрө эрэллээхтик бастыыллар. «ЭК». КВН оонньуу кэнниттэн дьүүллүүр сүбэ хас да хамаанданы сыыйда. «Саха с.»
3. Туох эрэ биир ситимнээх, биир санаалаах дьон бөлөҕө, ким эмэ эргимтэтэ. ☉ Группа связанных чем-л. людей, чьё-л. окружение, команда
Дыгын тойон хамаандатын барытын өлөрөннөр, бэйэтин туппуттар. Саха фольк. Халыҥ хамаанданы испииһэктии оҕус! Амма Аччыгыйа
Чэ, Марыына, кэлэ оҕус, бачча аармыйаны харайталаан, хамаанда гынаттаа. Н. Заболоцкай

аат.
1. Тарбахха кэтиллэр киэргэл. ☉ Кольцо
Кыһыл көмүс биһилэҕин устан иһэн төттөрү анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кини илинкэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Оҕолор …… дьиэлэригэр кэлэн сэлиэнэйдээх ууга биһилэҕи түһэрэн, олох маска бүргэһи сүүрдэн эҥин бараһыайдыы сатыыллар. Софр. Данилов
2. Киһи тарбаҕа батар гына кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут (хол., төлө тардарга) тиэрбэс. ☉ Предмет в форме круга, обода из твердого материала
Тимир биһилэҕин төлө тардарбын кытары парашютум тэнис гынан эрэрэ. «ХС»
[Гавриил] илиитигэр тутан иһэр лимонкатын биһилэҕин төлө тардар. А. Данилов
Рекламаларга биэс араас өҥнөөх биһилэхтэр — олимпийскай оонньуулар бэлиэлэрэ көстөллөр. Е. Неймохов
3. Бүүрүк, тиэрбэс курдук быһыылаах туох эмэ. ☉ То, что имеет форму круга, обода
Умнаска сэбирдэхтэр сыстыһар сирдэригэр биһилэхтэр (түмүктэр) икки ардыларынааҕы уста түмүктэр икки ардылара диэн ааттаналлар. ПФМ КО
Таммах түстэҕин аайы ууга төгүрүк биһилэхтэр эрилиҥнэстилэр. В. Арсеньев (тылб.)
4. көсп. Ким эмэ кими-тугу эмэ тулалааһына, төгүрүктээһин. ☉ Положение, когда кто-л. окружен кем-чем-л., замкнут круговой линией чего-л.
Бандьыыттар биһигини тохсунньуттан ыла биһилэх курдук төгүрүйэн хаайан кэбиспиттэрэ. ГСС
Түөрт уон сыллааҕыта, 1943 сыл тохсунньу уон аҕыс күнүгэр Ленинграды тула гитлеровскай сэриилэр биһилэхтэрин көҥү көтүү түмүктэммитэ. «Кыым»
◊ Биһилэх кутуһуу (кистээһин) — саха оонньуута — биһилэх кутааччы тула олорор оонньооччулар хайаларын эрэ ытыһыгар биллэрбэтинэн биһилэх түһэрэр. «Биһилэх кэл», — диэн ыҥырдаҕына, атыттар биһилэхтээх киһини тута сатыахтаахтар. Туттарбатах киһи биһилэх кутааччы буолар. ☉ Якутская национальная игра «Колечко»
Ведущий, у которого находится кольцо, ходит по ряду и делает вид, что в ладонь каждого опускает кольцо, и тем временем незаметно опускает его в чьи-л. ладони. Немного отойдя от играющих, вызывает: «Колечко, выходи!» Тот, у кого оказалось колечко, стараясь вырваться из своей пары, устремляется к ведущему, а его напарник должен его схватить. Если его не поймают, он становится обладателем кольца и ведущим. А первый ведущий садится на его место. Былыр өбүгүлэрбит саха балаҕанын сыҥаһатыгар иккилии буолан (8 паара) кэккэлэһэн олорон эрэ биһилэх кутуһан оонньууллара. ӨОо. Киэһээҥҥи хараҥа ыган кэллэҕинэ, биһилэх кутуһуутугар, харах симсиитигэр улахан да дьон кыттыһа түһэллэр. ЧМА ЭТНББ
Дьэ ол кэнниттэн үҥкүү, ырыа, харах симсиитэ, биһилэх кутуһуута, солоҥдолооһун, дьиэрэҥкэй тэбиитэ, хапсаҕай оонньуута буолар. «ХС». Сирэйдээх биһилэх — тарбах көхсүгэр түбэһэр өттүгэр арааһынай быһыылаах, ойуулаах эбэтэр ойуута суох хаптаҕай ньуурдаах биһилэх. ☉ Кольцо с небольшой нарезной печатью, печатка
Кини сирэйдээх биһилэххэ сакаас ылалларыгар көрдөспүтэ. «Кыым». Уот биһилэх байыан. • өстөөхтөргүн билиэн ылар эбэтэр суох оҥорор сыаллаах өстөөх атын сэриилэриттэн арааран төгүрүккэ ылыы, төгүрүктээһин. ☉ Окружение (букв. огненное кольцо)
Оттон уот биһилэххэ ыллардахха, дьэ бу олус кутталлаах, ыарахан. «ХС»
Куорат тула өттүнэн уот биһилэх буолан куораты төгүрүктээн сытара. Эрилик Эристиин
Кинилэри уонунан бүгүлүүр ахсааннаах, модун техникалаах өстөөх улахан сэриитэ уот биһилэххэ хаайбыта. «ХС»