1) берестяной сосуд (из одного листа берёсты, скреплённого деревянными •гвоздиками); 2) род женских серебряных украшений на одежде и обуви.

дьаралый диэнтэн хай
аата. Саха норуодунай медицинатыгар гвоздика кыынньарыллыбыт уутун күөмэй бааһырыытыгар, уҥуох дьаралыйыытыгар тутталлар. МАА ССЭҮү
Кыһыҥҥы тыал кыскыйыыта, Кырдьаҕас мүһэм дьаралыйыыта Оһох үрдүгэр саныыбын: Ханна бардыҥ, күүскүдэх? Н. Некрасов (тылб.)

аат. Хамсаттахха улахан, хатан тыаһы таһаарар тэрил (кыра куолакал курдук быһыылаах — хол., оскуолаҕа уруок бүппүтүн-саҕаламмытын биллэрэн тыаһатарга аналлаах). ☉ Колокольчик; звонок
Бэрэссэдээтэл чуораанын лыҥкыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Чуораан тыаһын тэҥҥэ даҕаспытынан кылааска уолаттар бөтөрөҥнөһөн киирдилэр. Т. Находкина
Прошка кэлэн аан чуораанын тыаһатта. М. Прилежаева (тылб.)
♦ Алтан чуораан айахпынан поэт. көр айах I
Алайаана лаглардыырбын Алтан чуораан айахпынан Айааран аҕыннахпына, Амньыраабыт санаам аралдьыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Имнэригиҥ хааннара Кэхтибиттиир эбит диэн, Алтан чуораан айаҕа Аҕыйбыта буолуо диэн, Ахсарбаттай буолумаҥ! С. Зверев
◊ Тиһэх чуораан көр тиһэх I
Оскуола тиһэх чуораана тыаһаан бүттэ. ПА. Чуораан от — чуораанныҥы быһыылаах сибэккилээх от. ☉ Колокольчик (цветок)
Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев
Чыычаах оҕолоро чуораан оттор, гвоздикалар үрдүлэринэн сарыкынайа дайбыттар. Айысхаана
Оттортон чуораан оттор, ромашкалар, василёктар, хаарыйар от (крапива), репейник (лопух), ньээм киһиэхэ эрэ барытыгар биллэллэр. КВА Б
ср. эвенк. чооран, негид. чоян ‘колокольчик’

аат. Итии сирдэргэ үөскүүр өлбөөркөй араҕас кылгас түүлээх, атыыра уһун сиэл баттахтаах улахан куоскатыҥы адьырҕа. ☉ Лев
Арыгыга бэл хахай итирбит үһү (өс хоһ.). Хахай тоҕо хахайый, Тиигир туохтан эриэний? С. Руфов
Хахай биир дьикти уратылаах: бөдөҥ адьырҕалартан барыларыттан саамай кыра сүрэхтээх. ДьДьДь
♦ Хахай бодотугар түспүт түөлбэ., эргэр. — кырдьан, быстан да баран, урукку аатынан-суолунан туһанан, толлубакка-сааппакка, дьонтон былдьыыр-талыыр кэриэтэ ылар киһини этэллэр. ☉ Беззастенчиво, бессовестно вымогать у кого-л., пользуясь бывшими заслугами (про старых обедневших людей — букв. принял львиный облик и нрав)
Хахай хаана киирдэ (хааннан) көр хаан I. Хахай хаана киирэн, Хара дьайы сирэн, Үллэн-түллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов
Бу сырыытыгар Джексон тойон хахай хаана хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрүстэ. Н. Якутскай
◊ Хахай бэлэһэ бот. — сибэккилэрэ хахай айаҕын аппытыгар майгынныырын иһин маннык ааттаммыт саад үүнээйитэ. ☉ Декоративное растение с цветами, напоминающими открытую пасть льва, львиный зев
[Ойууга] оттуҥу декоративнай үүнээйилэр ойууламмыттар: календула, хахай бэлэһэ, астра, гвоздика. КЗА АҮө
Хахай кыыл — хахай диэн курдук. Хааны көрбүт Хахай кыыллыы, Харса суохтук Хаһыытаата. Күннүк Уурастыырап
ср. монг., тюрк. гахай ‘свинья; кабан’

1. аат., кэпс.
2. Эмиий тумуга. ☉ Выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы, на конце которой открываются молочные протоки, сосок
   Саҥа томтойбут төгүрүк эмиийдэрин эминньэхтэрэ тыыннаҕын аайы ис ырбаахытын үрүҥ солко ньууругар биллэ өтөн тахсаллар. Н. Габышев
3. Үүтэ, аһа суох кураанах эмсэх (олорор эбэтэр олоро да илик оҕоҕо, ытаабатын диэн уоптаран кэбиһэллэр). ☉ Полая, из мягкого материала трубочка в виде соска, которую дают сосать младенцу, пустышка
   Эминньэҕин былдьаһан эймэҥэлии көппүт. П. Тобуруокап
   Уола, эминньэҕин эмэ-эмэ, утуйан кыракый таныыта көппөҥнүүр. Н. Апросимов
   Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
4. бот. Сибэкки хоруонатын чараас, чаҕылхай өҥнөөх, сэбирдэхтиҥи тэллэгэр чааһа. ☉ Одна из тонких, обычно ярко окрашенных, похожих на листики пластинок, составляющих венчик цветка, лепесток
   Аан маҥнай бүгүн тылынна Хаһан да көстө илик сибэкки, Эминньэхтэрэ тэрэйэ аһылынна Сэрэнэн-сэрэнэн күн диэки. П. Тобуруокап
   [Гвоздика] сибэккилэрэ балайда бөдөҥнөр, биэстии тэтэркэй эминньэхтээхтэр. МАА ССКОЭҮү
   Кини [Ира] ромашка үрүҥ эминньэхтэрин биирдии-биирдии турута ысталаата. ПН ДЫ
5. биол. Паразит-чиэрбэлэр туораттан киһи-сүөһү хайа эмэ уорганыгар оборон ылан сыстар уорганнара, хатанар уос. ☉ Присоски, с помощью которых некоторые черви-паразиты, питающиеся за счёт других организмов, присасываются к внутренним органам человека и животных, нанося вред их здоровью
   [Чиэрбэ] төбөтүгэр түөрт сиринэн төгүрүк быччыҥ эминньэхтэрдээх, онтуларынан оһоҕос эркинигэр хам сыстар. ББЕ З
   Лиистиктэр ураты бэлиэлэммиттэр: үгүстэр аналлаах хатанар уорганнаммыттар — эминньэхтээхтэр уонна дэгиэлээхтэр. ББЕ З
6. муус. Хомус тылын чыычааҕын уһугун тиэрбэстии иэҕиллибит өттө. ☉ Круглое ушко, имеющееся на кончике вибрирующей пластинки музыкального инструмента хомус
   Кини хомус тылын хотуур туоһуттан эллээн, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн бэрт элбэҕи соҕотуопкалаабыта. «Кыым»
   Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
7. Хотууру уктаан баран хамнаабатын курдук туттарар тууратын чорбоҕо. ☉ Небольшой выступ на пятке косы, шипик
   Хотуур биитин эминньэҕин игиинэн аала-аала хотуур дьиҥнээх биитин, 2,5 сэнтимиэтир кэтиттээх синньигэс таптайыынан таһаарыллар. ААФ ОИОИС
8. даҕ. суолт. Эмэ үөрэммит, эмиий үүтүн эмэрин олус сөбүлүүр (оҕо, ньирэй). ☉ Любитель сосать грудное молоко (о ребёнке, к-рого кормят грудью, телёнке), сосун, сосунок
   Түүн эбэҥ эмиийин эмээригин соһуппут этиҥ. О, дьэ эминньэх да эминньэх этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
   «Эмэ үөрэммит тамыйах эминньэх буолар», — Маарыйа тугу эрэ иистэнээри маллаах иһитин хасыһар. «ХС»
   ◊ Кулгаах эминньэҕэ көр кулгаах
   Уол ох сааны ылан кирсин ууннаран кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ үстэ субуруччу тардар. Саха фольк. Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтёр кэлэр. Н. Якутскай
   Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап

I 1) шип; шипы; дөлүһүөн хатыыта шипы шиповника; 2) заноза; (илиибэр ) ха-тыыны киллэрдим я занозил палец; 3) иглы (напр. у ерша, окуня); хаахынай хатыыта хребтовые иглы ерша; 4) маленький гвоздик; мелкие гвозди; 5) неровность, шероховатость; муоста хатыыта шероховатости пола.
II 1. и. д. от хат =; 2. кручёный; хатыы быа кручёная верёвка; хатыы сап ссученная нитка.

I
аат.
1. Мүнүүтэ, чаас, күн, сыл утумнаан солбуһуута. ☉ Последовательная смена минут, часов, дней, лет, время
Кэм ааһар. Уһун кэм. Кылгас кэм.  Кэм түргэн хардыынан ааһыыта, Эн, сэмэй кыыс оҕо, улаатыаҥ. С. Данилов
Кэм баартын билбэккэ хааллылар. Дьуон Дьаҥылы
Кини …… уонунан ааҕыллар араас кэмҥэ суруллубут үгүс хоһооннордоох. Ф. Софронов
△ Туох эмэ буола турар, буолбут эбэтэр буолуохтаах түгэнэ. ☉ Определенный момент, в который что-л. происходит
Аһыыр кэм. Сынньанар кэм.  Алтан чуораанынан айдааран Аастылар үөрэммит кэмнэрим. П. Тобуруокап
Уоппуска ылар да кэмэ чугаһаатаҕа буолуо. А. Федоров. Эбиэт кэмэ буолан, уулуссаҕа киһи элбээбит. М. Попов
△ Сыл, күн ханнык эмэ сорҕото. ☉ Пора, определенный период времени. Сааскы кэм.  Халлаан сырдыыр кэмэ… П. Тобуруокап
Тымныылаах кыһыҥҥы кэм ааһан, Киэҥ халлаан киэлитэ тунаарда. Күннүк Уурастыырап
Күн түөртүүр ынах кэмэ буолан, кыһыл көмүс көлөөскө курдук тырымныы, таҥнары санньыйан эрэрэ. М. Доҕордуурап
△ Хайа эмэ өттүнэн ураты бэлиэ кэрдиис бириэмэ. ☉ Период, эпоха
Сэрии кэмэ.  Былыт саппыт былыргытын Оҕонньоттор кэпсииллэр: «Ыраахтааҕы, баай былааһын Ыар кэмигэр», — дэһэллэр. С. Данилов
К.А. Воллосович эспэдииссийэтэ Омолой үрэҕэр четвертичнэй кэм дьапталҕаларын арыйбыта. И. Федосеев
Романовтар үс сүүс сыл ыраахтааҕылыыр кэмнэрин устата сахалартан үс сүүсчэкэни кыайбат орто уонна үрдүк үөрэхтээх киһи тахсыбыта. И. Аргунов
△ Туох эмэ саҕаланар, туолар түгэнэ. ☉ Момент наступления, исполнения чего-л., назначенное для чего-л. время
Болдьохтоох кэмҥэ мин Михайловка киирбитим. Н. Якутскай
Кэмнэрин иннинэ бүтэргэ Охсуулаах үлэнэн түһэллэр. Эрилик Эристиин
Эргэ барар кэмим кэллэ эбээт. Уон аҕыспын туоллум. Күндэ
Ыһыы үлэтэ саҕаланар кэмэ субу тирээн кэлбитэ. А. Бэрияк
2. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн. ☉ Подходящий момент, благоприятная пора
Тукаам, билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ кэлэн барыа. М. Доҕордуурап
Күн киирэрэ чугаһаан, уу сылыйбыт кэмэ. Т. Сметанин
Күһүн — булт кэмэ. Доҕордоһуу т. Саас тыһы табалар төрүүр кэмнэрэ кэлэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. тыл үөр. Хайааһын хаһан буолбутун, буоларын эбэтэр буолуохтааҕын көрдөрөр туохтуур формата. ☉ В грамматике: форма глагола, относящая действие к прошедшему, настоящему или будущему времени
Ааспыт кэм. Билиҥҥи кэм. Кэлэр кэм.  Былыргы түүрдэр тылларыгар туохтуур ааспыт кэмин сэттэ көрүҥэ туттуллубут. АНК БТТ
Мэлдьи буолан ааспыт кэм билиҥҥи түүрдүү тылларга барыларыгар туттуллар. АНК БТТ
4. сыһ. түһүк тард. ф-гар: сөптөөх, табыгастаах бириэмэтигэр, тоҕооһугар. ☉ Своевременно, в свое время
Матырыйаалбытын кэмигэр хааччыйбаккалар эрэйдээтилэр, аҕыйах күммүт сүттэ. Н. Лугинов
Булчуттар түүлээҕи кэмигэр бултуулларын, тириитин, түүтүн өҥүн алдьаппакка тиирэллэригэр, хатаралларыгар бэрэбиэркэ оҥоробут. Н. Якутскай
Кэмигэр көрөн сотон кээһиэҥ — Тимир ыраастанан кылбачыйыа. Р. Баҕатаайыскай
5. тут. түһүк тард. ф-гар: уларыйбакка, урукку туругунан. ☉ Без изменений, по-старому, по-прежнему
[Лэкиэ:] Солуну билбэтим, кэмминэн соҕотох бэйэм этэҥҥэ сылдьабын. А. Софронов
Саапка бэйэтин кэминэн, балачча чуумпутук сылдьыбыта. Д. Таас
Өрдөөҕү эрээри кэминэн кэриэтэ сылдьар сиэрэй өҥнөөх көстүүмнээҕин кэттэ. У. Нуолур
Биһиги да кэммитинэн олоробут, туох да кэлбэт-барбат. А. Бэрияк
[Кэтириис:] Солун суох. Олоробут кэммитинэн. С. Ефремов
◊ Биир кэм көр биир
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
Санаабар, буулдьалара хойуута бэрт, биир кэм чып-чыбыгырас. И. Сосин. Кэрдиис кэм — туох эмэ сайдыытыгар ойуччу арааран көрүллэр туспа түгэн. ☉ Этап, стадия развития чего-л.
Кини [Дьокуускай] сүдү мөссүөнүгэр аан дойду култууратын сайдыытын бары кэрдиис кэмнэрэ көстөргө дылылар. Н. Лугинов
М.А. Шолохов килбиэннээх айымньылара …… киһи аймах уус-уран сайдыытыгар саҥа кэрдиис кэми арыйдылар. Софр. Данилов
Саха тылыгар сомоҕо домохтору үөрэтии историята икки бэлиэ кэрдиис кэмҥэ араарыллар. СЛСПҮО. Кэриим кэмэ — кыһыҥҥы суол туруута онно-манна иҥнигэһэ суох айанныыр кэм. ☉ Время становления зимника, зимней дороги, когда можно беспрепятственно ездить
Кинилэр саас кэриим кэмэ кэллэҕинэ, сыарҕа уйбатынан, көлө тардыбатынан таһаҕастанан киирэллэр. «ХС»
ср. алт. кем ‘пора, время; мера’
II
аат. Ханнык эмэ хайааһын, туох-эмэ буолар, оҥоһуллар чэрчитэ. ☉ Мера, предел осуществления, проявления чего-л.
Барытыгар кэмин билиэххэ.  [Арыгыны] кэмин таһынан иһэн Кэпсээнин киртиттэххитинэ, Алыс батыһан аһаан Аатын алдьаттаххытына [иэдэйиэххит]. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тимир көлө] кэмин көрдөрбөккө, Кэрдиитин биллэрбэккэ, Күүрэ-күүрэ түстэ, Күлүгүрэйэн истэ… П. Ойуунускай
ср. монг., бур. хэм ‘мера, предел, рамки, величина, объем’
III
аат. Сүһүрүүттэн тыҥырах аннынан үөскүүр ириҥэлээх искэҥ. ☉ Ногтоеда
[Гвоздиканы] илдьиритэн баран, «кэм» буолбут тыҥыраҕы [ногтоеданы] эмтииллэрэ эбитэ үһү. МАА ССКОЭҮү
ср. уйг. кэм ‘болезнь’
IV
сыһ. сыһыан т.
1. Ханныгын да иһин син оннук, оннук буолуон сөп диэн утаран этиини көрдөрөр (син, ханныгын да иһин, туох да диэбит иһин). ☉ Выражает уступительно-противительную оговорку говорящего по поводу высказываемого (все-таки, все же)
Дьиҥ сөбүлээн ылбыта буоллар, кэм таптыах, кэм сылаастык кэпсэтиэх этэ. П. Ойуунускай
Кэм эр киһи диэн эр киһи буоллаҕа. Н. Габышев
Кэм чугас күөрэйиэҥ эбээт! Н. Заболоцкай
2. Мэлдьи кэриэтэ буолар, үгүстүк хатыланар, сөбүлэммэт быһыынан сирэй-харах анньан, сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает порицание, укор говорящего по поводу чьих-л. часто повторяющихся действий
Кэм наадалаах күҥҥэ саҥарбаккыт, ньимиликээннэр буолаҕыт. А. Федоров. Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппыт буолуо. С. Ефремов
3. Куруутун буолар атаҕастабыллаах эбэтэр табыллыбат быһыыттан саҥарааччы абарыытын, суланыытын, үҥсэргээһинин, санаата түһүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование, жалобу, огорчение говорящего по поводу обычно повторяющихся случаев несправедливости и невезения
Кэм биһиги буруйдаах буолан иһиэхпит! Амма Аччыгыйа
Миэхэ кэм таһа буолуо! Н. Заболоцкай
Кэм биһиэнэ биһиэнин курдук. Эрчимэн
Ээ, ол иһин да, кэм оннук буолуо. Н. Габышев