м. 1. (солнца) күн киириитэ; на закате күн киириитэ; 2. перен. (конец, гибель) кэхтии, тиһэх күн; на закате дней олоҕун тиһэх күннэригэр.

несов. кому-чему 1. (угрожать) саан; 2. (внушать опасения) суоһаа, куттаа; скала грозит обвалом очуос сууллаары куттуур; 3. (предстоять —о чём-л. плохом) суоһаа, ааҥнаа; ему грозила гибель киниэхэ өлүү суоһаабыта.

страд. от өрүһүй = быть спасённым, избавленным кем-л. от чего-л. (в самый критический момент); быть спасённым от гибели.

спасать, избавлять кого-что-л. (в самый критический момент); спасать кого-л. от гибели; ср. абыраа = I, быыһаа = III 1.

туохт., сөбүлээб. Сиэрэ суох элбэҕи суох оҥор, мэлит, эс (хол., сиэн-аһаан эбэтэр кырган). ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.; обрекать кого-л. на гибель в огромном количестве (напр., съедая или убивая)
Дьоно олус үгүстүк булду-аһы өлөрөн кэбэхтээн, киирэн үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ кинилэр үөрүүлэрин үллэстибэт буолара. Далан
Киһи бөҕөнү кэбэхтээбит Германияттан иэс иэстээн, Дойду-дойдуну сэриилээбит Буруйугар суолун ирдээн Туруннубут. Дьуон Дьаҥылы. Түөкүн дииргин ылынабын. Кырдьык сүүрбэ сылы быһа эн уоран кэбэхтиир байтаһынын этиттэн сиэтим ини, сиэбэтим ини… Эрилик Эристиин
[Оҕус] сүрэх чаалыйыах күөх отун күнү быһа тэпсэн туран кэбэхтээтэ. С. Федотов
ср. монг. хэвег ‘шелуха; мякиш; отруби’

побуд. от куот = 1) дать убежать,, уйти; упускать, пропускать; автобуһу куоттар = пропустить автобус (не успеть сесть); 2) охранять; беречь; өлөртөн куоттар = уберечь от гибели # оҕо куоттар = делать выкидыш.

I 1) смерть, гибель; герой өлүүтүнэн өл = погибнуть геройской смертью; өлүүттэн быыһак = спасаться от смерти; 2) разг. болезнь, эпидемия; өлүүгэ өлбүт сүөһү скот, павший от эпизоотии; 3) беда, бедствие, несчастье; өлүү да буолар эбит ! что за напасти!, какое несчастье!; 4) затмение (солнца, луны); күн өлүүтэ затмение солнца # елүү болдьохтоох (или түбэлтэлээх ) к несчастью, как назло; өлүү түбэлтэлээх , бэйэм ыалдьан хааллым к несчастью, я сам заболел; өлүү суола миф. вход в преисподнюю; елүү суолун нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы погов. всё равно, что затыкать вход в преисподнюю шкуркой летяги (говорят, когда кто-л. пытается отделаться от важного дела пустяком или на большое дело назначают заведомо слабого человека, чтобы только отделаться); өлүү уута фольк. мёртвая вода.
II часть, доля, пай; бултаммыт балыгы уон өлүүгэ үллэрдилэр добытую рыбу разделили на десять частей; бэйэҥ өлүүгүн ыл = брать свою долю; өлүүбүн биэрбитим я отдал свой пай.

1. даҕ. Уһуннук кэтииттэн, туттууттан тырыттыбыт (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Изорванный, изодранный, превращенный в лохмотья (обычно об одежде)
   Ийэлэрэ Микиитэ илдьиркэй таҥаһын абырахтыы олорор. Амма Аччыгыйа
   Илдьиркэй таҥаһын иһиттэн былларыттыбыт быччыҥнара тииритэ тэбэн тахсыбыттар. Софр. Данилов
   «Сэгэриэм, үүппүт суох дии, бүгүн ынахпыт ыаппата... Уолбут», - диэтэ, илдьиркэй нэк сонун тэллэҕинэн оҕотун суулуу сатыы-сатыы. Күндэ
2. аат суолт.
3. Туох эмэ (үксүгэр таҥас) тырыттыбыт, быһытталаммыт лоскуйдара, быстаҕастара (үксүн тард. ф-гар турар). ☉ Лохмотья, тряпье (обычно в притяжат
   ф.). Онтон өйдөөн көрбүтэ, тииттэр төргүү мутуктарыгар эргэ кыл илим илдьиркэйдэрэ аргыый эйэҥнэһэ тураллар эбит. Амма Аччыгыйа
   Дьүдьэйэн өлүөх уолу, хата, Сөдүөччүйэ эмээхсин аһынан, көрөн-харайан, эргэ таҥаһыттан, нэк суорҕан илдьиркэйиттэн таҥас тигэн, дьон атаҕастыырыттан көмүскэһэн, уон алтатыгар тиэрдибитэ. Н. Якутскай
4. эргэр. Улахан алдьархай, иэдээн. ☉ Тяжелое событие, беда, пагуба (гибель, сильный вред)
   Дьиэлээхтэр илдьиркэйдэрэ иллэрээ күҥҥэ диэри илбэспит, аймаммыттара бүгүҥҥэ диэри холбоспут. Саха фольк. Илдьиркэй буолла, түбэстим. ПЭК СЯЯ
   Иэдээникпин-куудааныкпын, Иһиликпин-таһылыкпын... Илдьиркэйим да эбит - Төннөн иһэр диэхтээннэр, Төрдүс сирэй түгэҕэр, Кэтэххэ киллэрэннэр Кэбилээн кэбиспиттэрэ... П. Ойуунускай
   ◊ Иитэ (иинэ) суох (биллибэт) илдьиркэй, аана (аата) суох (биллибэт) алдьархай көр аан I
   Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Саха фольк. Иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай
   Ааттаах Арассыйа эбэ хотунум Аата суох Алдьархай акылааттаммыт, Иитэ суох Илдьиркэй эҥэрдэммит. С. Зверев
   Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур

аат., кэпс.
1. Өлөр өлүү. ☉ Смерть, гибель
Сыакаар, туох аанньа симиэрдинэн өлбүт буолаҥҥын үчүгэй сиргэ көмүллүөҕүҥ баарай. Күндэ
Сүр ыар батталга муҥнанаҥҥын, Бастыҥ симиэркэ эн өллүҥ! Эллэй
Ол курдук Мишка [эһэ оҕото] соҕотох биир күн муҥ кырата буоллаҕына икки төгүл өлөр симиэртэн куотта. «ХС»
2. Өлүүнэн-өһүүнэн суоһуур куттал; суостаах өстөөх. ☉ Опасность, грозящая смертью; грозный, опасный враг
«Охсуһумаҥ, бэриниҥ!» — диэн Уун-утары хаамта Биэс уон сиэлэр тимир симиэрт, Биэс уон тимир тааҥка. Баал Хабырыыс
Сылгыга саамай симиэрт — бу бөрө баар. «Кыым»
«Баабыр симиэрдэ» диэн хос ааты кимнээҕэр да ордук элбэх баабыры өлөрбүтүн иһин ылбыт. В. Арсеньев (тылб.)
3. үөхс. Киһи тыыныгар турааччы хара дьай, өлөрүөхсүт. ☉ Смертоносная чёрная сила, убийца, душегуб
[Кулуутап:] Сиэри турар симиэрт, күлүмнэҕин, мин саҕаны сиэбитиҥ буолуо, сиэн кэбис, муҥнаама. Амма Аччыгыйа
[Дьэбдьиэ:] Дьэ, хайыыр эбиккин, симиэрт! Дьэ, туран мас була тахсаҕын дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон. Ийэ сир туһа диэн Идэмэрдээх симиэртэри кытта Илбистээх охсуһууга киирсэрим. Доҕордоһуу т.
♦ Быстах симиэрт — быстах былаҕай диэн курдук (көр быстах)
Ол эрээри тоҕо мэник оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
[Киирик:] Оттон мин буоллаҕына, кырдьык, эһиги сидьиҥ илиигититтэн быстах симиэркэ былдьанаары турабын. С. Ефремов
Баарсуох эрэлбитин, икки улахан оҕобутун, быстах симиэрт, «ыспааҥка», былдьаан барда. КН ТДь

туохт.
1. Ыарахаҥҥын уйуттубат буолан суулун, сууллан аллара түс (хол., сири, эргэрбит тутууну этэргэ). ☉ Обвалиться, обрушиться, провалиться (под собственной тяжестью или от ветхости)
Өтөх чаампылыын, үөлэстиин сиҥнэн эрэрэ. Д. Таас
Сиҥнэн сытар сыгынахтар кэннилэриттэн былыргы суол омооно көстөр. А. Фёдоров
Хаспыт сирдэрэ сиҥнэ, уунан туола турбута. А. Сыромятникова
2. кэпс. Ыйааһыҥҥын уйбакка сытан хаалар гына олус хойуутук, өлгөмнүк үүн (астаах, туораахтаах үүнээйини этэргэ). ☉ Полечь под тяжестью плодов
Ньургустаана, өтөх саҕатыгар хаптаҕас хойуу, сиҥнэ сытар үүнүүтүгэр түбэһэн …… сиэн амтаһыйа олордо. В. Протодьяконов
Былырыыҥҥы солооһуҥҥа нэчимиэн ыһыллыбыта бурдуга сиҥнэр гына үүнэн эрэрэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Суулун, урусхаллан, эһин. ☉ Рушиться, превращаться в руины, отмирать
Батталлаах баай, ыраахтааҕы былааһа сиҥнэн, кини хаһан хараҕын көрөрүн, өрөгөйө үрдүүрүн тулуйбакка күүтэрин этэрэ. Саха фольк. Капиталистическай систиэмэ акылаата күнтүүн сытыйан, эмэҕирэн, сиҥнэн түһэн иһэр. Софр. Данилов
Сиккиэр тыал онон киириэҕэ, Сэбиэскэй былаас, баҕар, онон сиҥниэҕэ. С. Васильев
4. көсп. Өлөр-өһөр суолгар киир, өл. ☉ Находить свою гибель, погибать
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыыхаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Бэйи, тохтооҥ, сэнээбиккититтэн сиҥниэххит. И. Гоголев
Сэриинэн киирбиттэр, Сэрииттэн сиҥниэхтэрэ. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. йых ‘валить, разрушать’