таммах диэнтэн атаах.-аччат. Былыт хас биирдии таммахчаана горуохтан хас эмэ төгүл кыра, ол иһин кини олус бытааннык түһэр. МНА ФГ

1. тоҥор 1, 3, 4 диэнтэн хай. аата. Үүтү тоҥоруу. Атаҕы тоҥоруу. Дьиэни тоҥоруу
2. Саас, күһүн түүнүн тымныйыы, хаһыҥ, дьыбар түһүүтэ (күн-дьыл туһунан). ☉ Весенние, осенние заморозки
   Дьыбар бөҕөтө бытарыппыт. Тоҥоруу бөҕө буолбут. П. Тобуруокап
   Күһүн кэлэн, хаар кыыдамнаан, тоҥоруулар түһүтэлээн бардылар. Түһүлгэҕэ т. Горуох сааскы тоҥорууну тулуйарын быһыытынан, кинини эрдэ ыһыллыахтаах. ХКА

аат. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайы сүүрдэр оҥоһук, суолах. ☉ Жёлоб для стока или ссыпки чего-л.
Сыыр үрдүттэн ууга диэри икки мас халдьа түһэн турар. И. Данилов
Миэлиҥсэ мотуорунан хачайдатар носуос оҥорон, санаабыт сиригэр ууну мас халдьа устун кылыгырата сүүртэ. М. Тимофеев
Кырпа буола кырбанан, Ол горуох уонна бурдук Куусап үөһэ халдьаттан Түһэр күөх толон курдук. С. Руфов

1. даҕ. Бөлчөйбүт быһыылаах, мээчик курдук төгүрүк. ☉ Круглый как шар, шарообразный
   Хаптаҕай штемпельнэй иһити, бөлчөҕөр тутаахтаах хас да бэчээти ылла. Софр. Данилов
2. аат суолт. Бөлчөйбүт быһыылаах, мээчик курдук төгүрүк туох эмэ. ☉ Что-л. круглое наподобие шара, шарообразное
   Горуох эбэтэр атын бобтуҥу үүнээйилэр силистэригэр бытархай урдар …… бөлчөҕөрдөр баалларын дэбигис булуохха сөп. КВА Б
   Биирдэ, уонтан тахса сыллааҕыта, балыыһаҕа атаҕынан ыалдьар хара бэкир киһи киирбитэ. Уҥа атаҕын бөтөҕөтүгэр сымыыт саҕа бөлчөҕөр баара. И. Гоголев

аат.
1. Туох эмэ оҥоһук, аһылык бородууктатын хаачыстыбатынан, сыанатынан араарыллыыта. ☉ Категория, разряд какого-л. товара по качеству, расценке, сорт
Туттарыллыбыт үүт аҥаарыттан ордуга намыһах суордунан барбыт. «Кыым»
[Атыылааччылар] нэһилиэнньэ ханнык табаар хайа суордун, көрүҥүн, хайдах ойуулааҕын, суулааҕын, хаалааҕын сөбүлүүрүн учуоттаан аҕалаллар. Дьону үөр.
2. Ханнык эмэ олордуллар үүнээйи туох эмэ уратытынан (хол., бөдөҥүнэн, ситимтиэтинэн) араастаһыыта. ☉ Разновидность культурного растения по качеству, сорт
Горуох түргэнник ситэр суортарын булуохха наада. П. Егоров
Билиҥҥи бириэмэҕэ эбиэс түөрт уон түөрт суорда оройуоннанан ыһыллар. ХКА
Биэрэс ханнык баҕарар суорда элбэх битэмииннээх. ЕАМ ББКП

даҕ.
1. Хабырыттан, үллүтэлээн тахсыбыт. ☉ Пупырышчатый
Уулаах хабырыттаҕас личинкалар кээмэйдэринэн горуох сиэмэтин саҕа буолаллар. ССЫа
Хабырыттаҕас хатырыктардаах, Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. кэпс. Биир тэҥ ньалҕаархай буолбатах, мырчыстаҕас, быллырыттаҕас курдук оҥоһуулаах (таҥас). ☉ Имеющий неровную поверхность, шероховатый (о материи)
Кыыс Хотун хабырыттаҕас солко саҥа ырбаахытын кэттэ. А. Сыромятникова
Хабырыттаҕас бөдөҥ ойуулаах, бытырыыстаах былаатын ороон таһаарда. Ойуку
Бэйэтиттэн биллэ-биллибэт хабырыттаҕас ойуулаах матырыйаалы талыллар. Күрүлгэн
3. көсп. Олус күүстээх, тыйыс (тымныыны этэргэ). ☉ Лютый, жгучий (о морозе)
Хабырыттаҕас тымныылаах кыһын ааһан, саас кэлэн, тула барыта сырдыы, сэргэхсийэ түстэ. «ББ»

I
туохт. Үүттээх буол, үүттэ киллэрин (хол., ынаҕы этэргэ). ☉ Прибавлять молоко, становиться молочным (напр., о дойном скоте)
Сөрүүҥҥэ ынахтар айахтара дьэ табылынна, үүттүйдүлэр даҕаны. У. Нуолур
Саха ынахтарын үүттээх холмогуорускай боруода оҕустарынан буоһатыыттан үөскээбит булкаас хааннаах ынахтар манна үүттүйэллэрэ бэлиэтэммитэ. НАА ҮүЫаАХТ
Мэччирэҥ минньигэс күөх отун сиэбит сүөһү түргэнник тупсар, үүттүйэр. ГНИ СҮөТ
II
туохт. Үллэн, буоскатыҥы дьүһүннэн (хол., туораахтаах үүнээйи аһа буһуутугар). ☉ Становиться восковистым (напр., о зерновой культуре в период созревания)
Ас кутуута барар кэмигэр туораах бастаан үүттүйэр. КВА Б
Анаалыс көрдөрөрүнэн эбиэстэн үчүгэй хаачыстыбалаах от мээккэтэ эбиэс салааланан эрэр уонна сиэмэтэ ситэн үүттүйэн эрэр кэмигэр ылыллар. АҮөП
Эбиэс, горуох атырдьах ыйын бүтэһигэр, балаҕан ыйыгар сиэмэлэрэ үүттүйбүт кэмигэр протеиннара элбэх буолар. ААФ САХТ

1. туохт.
2. тыаһаа диэнтэн дьаһ. туһ. Аһыы олорон айаххын тыаһатыма, атаххын биэрэҥнэтимэ. Далан
   Көтөр аал, курулаан-харылаан, Долгуйар салгыҥҥын саататар, Былыты быыһынан, кый халлаан Үрдүнэн мотуорун тыаһатар. Эрилик Эристиин
   Иитээччи остуол үрдүгэр хахха туруорар уонна кини кэннигэр араас тыаһы тыаһатар: чуорааны, өтүйэни охсор, горуоҕу эбэтэр өрүс тааһын сүөкүүр, талах кырыымпаны тыаһатар. ОСБОо
3. кэпс. Төлөпүөнүнэн эрий, төлөпүөннээ. ☉ Звонить по телефону
   Пётр Петрович тыаһата сылдьыбыта. Нуу, ити төлөпүөннүү диэн этэбин. Э. Соколов
   [Хапытаан Бондалетов] төлөпүөн үрдүгэр түһэн тойотторго тыаһатара да, холуочук дьоннор күлүү-элэк тылларынан сыҕааннаан эппиэттииллэрэ. П. Филиппов
   Табаарыс майор, мин эһиэхэ маннык наадаҕа тыаһаттым. «ХС»
4. харыс т. Ыт (саанан). ☉ Выстрелить (из ружья). Аарыма лөкөйү тыаһаттым
5. көмө туохт. суолт. Сорох туохтууру кытта -ан сыһыат форматыгар ситимнэһэн, «тугу эмэ гынан саай» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр ханнык эмэ кутталлаах түбэлтэҕэ). ☉ В сочетании с некоторыми глаголами в форме деепричастий на -ан употребляется в значении «сделать что-л. неожиданное, рискованное»
   Оройкуомҥа эн аҕаҕын үҥсэн тыаһаттылар. Амма Аччыгыйа
   «Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
   ♦ Сирэйин (сыҥааҕын) тыаһат көр сирэй
   Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Көрдөрөн туран балыйтарбыт абаккатын тулуйбакка, тойонун сирэйгэ тыаһаппыта. НС ОК

1. сап I диэнтэн хай. аата. Тэпилииссэни сабыы. Сайын ходуһаны сабыы. Ороскуоту сабыы
   □ Капитал хараҥа хаайыыта, Хараҕы, санааны сабыыта Эйиэхэ сүтүөҕэ, Эдэр күүс үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
2. Тугу эмэ сабар мал, тэрил, таҥас. ☉ Покрывало, занавеска, заслонка, настил. Умуһах сабыыта. Аан сабыыта
   □ Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
   Аһаҕас түннүгүнэн салгын салгыйан Ньургуһун бүрүнэ сытар чараас сабыытын аргыый аҕай хамсатан ааһара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Булуус кырыс сабыыта ыһыллан хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. хаарты. Хаартыны үрдүкү хаартынан охсон ылыы. ☉ Покрытие карты партнёра старшей картой
   Дьокуускайга биирдэ Лыыкка Бүөтүр Тыппааттан отут үс тыһыынчаны биир сабыынан охсубутун илэ харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
   ♦ Сабыы биэримэ кэпс. — мөккүһэн тутуһуннарыма, этэрин барытын самнаран ис. ☉ Не давать возможности кому-л. вставить слово в споре
   «Дьэ, доҕоор, горуох ыһыытыгар кыайдылар, — диэбитэ Данилов. — Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр». «ХС». Сирэйин сабыыта — ким эмэ, дьиҥнээх сирэйин кистээн тугунан эмэ үчүгэй буолан көстө сатааһына. ☉ Маска, скрывающая истинное лицо
   Кинилэр син биир хааннаах бандьыыттар, сирэйдэрин сабыыта эрэ атын. И. Бочкарёв
   ◊ Орон сабыыта — орону сабар таҥас (чараас суорҕан, түүл). ☉ Покрывало для кровати
   Манна ураты кэрэ түннүк орон сабыыларын, остуол сабыытын уонна салфеткалары… көрүөххэ сөп. В. Чиряев. Оһох сабыыта — оһох үөлэһин сабар чугуун хаппах. ☉ Печная крышка, заслонка
   Өксөөн оһох турбатын төрдүн ойоҕоһугар баар чугуун сабыыны төттөрү-таары тардыалаан көрдөрөр: — Оһоххут сабыыта бу. С. Маисов. Сирэй сабыыта — өлбүт киһи сирэйин сабар маҥан таҥас. ☉ Белое покрывало, которым накрывают лицо покойника
   Харытыана сыарҕаҕа сирэйин сабыыта сиидэһи арыйа баттаат, кэннинэн чинэрийэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Түннүк сабыыта — түннүгү хаххалата ыйыыр таҥас. ☉ Оконная занавеска, штора
   Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. Халлаан илин кырыыта суһуктуйан эрэрэ. П. Филиппов

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»