с. гражданство, гражданин буолуу; принять советское гражданство советскай гражданствоны ылын.

бигэргэт диэнтэн атын
туһ. Судаарыстыба сокуон быһыытынан бигэргэтиллибит быһыымайгы быраабылатын толорорго гражданины күһэйиэн сөп. СГПТ
Тыл дьыаланан бигэргэтиллэр. «Кыым»

аат., кэпс. Киһи олоҕор гражданин быһыытынан туруга, балаһыанньата уларыйыытын (хол., кэргэннии буолууну, оҕолонууну) бэлиэтиир тэрилтэ. ☉ ЗАГС
Саахсаҕа аҥаардас холбоһор уонна саҥа төрөөбүт оҕолоох дьон эрэ кэлбэттэр, арахсар, өлбүттээх дьон эмиэ кэлэллэр. К. Симонов (тылб.)

1) долг; иэс биэр = давать в долг, взаймы; иэс ыл = брать в долг; иэс баай = делать кого-л. должником; иэскэ киир = задолжать кому-л.; иэс боруоста разг. мы квйты; иэс баайсыы догонялки, салки, пятнашки (детская игра); 2) долг, обязанность; Аҕа дойдуну көмүскээһин — хас биирдии Советскай Союз гражданнарын ытык иэһэ защита отечества — священный долг каждого гражданина Советского Союза.

даҕ.
1. Мэлдьи бииргэ сылдьар. ☉ Неразлучный, неотлучный
Икки көҕөччөр сэлиик хаарынан тибэ иһэр сыарҕатыгар Анатоль арахсыбат табаарыһа Макаринныын элэс гынан аастылар. Л. Толстой (тылб.)
2. сөбүлээб. Араҕан биэрбэт, сыста сылдьар. ☉ Прилипчивый, привязчивый
Суох, арахсыбат дьон буолбуттар быһыылаах, «гражданин» дииллэрэ кырыктанна, тардыалыыллара кытаатта. Амма Аччыгыйа
Миша кыыһыран да хайыай, Сеня, сымалаттан итэҕэһэ суох сыстан баран, арахсыбат киһи. Н. Лугинов
△ Быстыспат. ☉ Неотделимый
Хамсааһын — материя арахсыбат аргыһа, ис свойствота, атрибута. ДИМ

туохт., кэпс.
1. Тылга тиис, элбэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать языком, пустословить, молоть чепуху
Бэйэ, тугу балыыҥкалыыгын, хата тураммыт үлэлиэххэ. Дьуон Дьаҥылы
[Сибиэтэ:] Дьэ, эмиэ балыыҥкалаан барда. С. Ефремов
Мин сыгааммын дуо, элэй-балай балыыҥкалаан баран, кибииккэҕэ олороот, көтүтэн хаалыам үһү дуо? М. Шолохов (тылб.)
2. Уопсай бэрээдэктэн туораа, тугу эрэ киһи сөбүлээбэтин оҥор. ☉ Делать то, что идет вразрез с общепринятым порядком
«Эн күлүү гынаҕын дуу? Балыыҥкалаама, гражданин! Эбэтэр билиэттэ ыл, эбэтэр аныгы тохтобулга таҕыс!» – кондуктор куолаһа үрдээн барда. Амма Аччыгыйа
Кэбис, Варюха барахсаны дириҥник эрэ таптыахха сөп, мээнэ балыыҥкалыыр мин суобаспар табыллыбат. М. Шолохов (тылб.)

ыскамыайка диэн курдук
Симон олбуорун таһынааҕы ыскаамыйаҕа, хаһыат тэлгээн баран, кинигэ ааҕа олороро. Л. Попов
Биһиги таһырдьа бырдаҥалаһан тахсан, лис курдук ыарахан ыскаамыйалары икки өттүттэн тута-тута, көрүдүөргэ таспыппыт. П. Аввакумов
Дьон саамылаһарын кэтэһэ таарыйа биир аҕам киһилиин соҕуруокка таһыгар ыскаамыйаҕа олордубут. Күрүлгэн
♦ Оскуола (үөрэнээччи) ыскаамы- йатыттан калька. — оскуолаҕа үөрэнэр саҕаттан. ☉ Со школьной скамьи
Гражданин хаачыстыбаларын, патриоту иитии биһиэхэ оскуола ыскаамыйатыттан саҕаланар. Л. Брежнев (тылб.). Суут ыскаамыйатыгар олор калька. — ханнык эмэ дьыалаҕа сууттанааччы быһыытынан түбэс. ☉ Оказаться на скамье подсудимых
Ити урдустар барыта биир тыһыынча солкуобайтан тахсалаах араас табаары уораннар, сэбиэскэй суут ыскаамыйатыгар олорбуттара. В. Ойуурускай
Дьиэ кэргэн куһаҕан эйгэтигэр улаатар оҕолор бука бары сокуону кэһэн, суут ыскаамыйатыгар олоруохтара диэн этэр сыыһа. ОАП ИиЭУО

даҕ.
1. Сокуоҥҥа сөп түбэһэр, эппиэттиир. ☉ Соответствующий закону, законный
Сир сокуоннай баһылыктарыгар төннөр. Амма Аччыгыйа
Кэргэннии буолуу аҕабыыт бэргэһэлээтэҕинэ эрэ сокуоннай диэн ааҕыллара. В. Протодьяконов
«Бу докумуон сокуоннай күүһэ суох», — дии-дии Буут Уйбаанабыс биһиги диэки ньылас гынна. Н. Габышев
2. Олохтоох, сөптөөх, оруннаах. ☉ Обоснованный, правильный, справедливый
Биһиги үгүс эдэр ааптардарбыт кырдьаҕас саха поэттарыттан көмөнү күүтэллэрэ сокуоннай. «ХС»
Туоскун эбиитин бүрүкүрээккэ кубулуйар. Дьонтон тэйэр. Оннук киһи соҕотохсуйара сокуоннай. «ХС»
◊ Сокуоннай саас — киһи эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситэн гражданин быраабын ылар сааһа. ☉ Совершеннолетие
Сокуоннай саастарын туолбут эр дьон, дьахтар …… сууту таларга, суукка талылларга бары биир тэҥ бырааптаахтар. П. Ойуунускай
Эдэр үлэһит саҥа сокуоннай сааһын туолан быыбарга кыттар гражданскай бырааптанна. «Кыым»
Эһиги оҕоҕут быйыл үөрэҕин бүтэрэр, биһиги да кыыспыт сокуоннай сааһын ситтэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Билиҥҥи кэмҥэ сыһыаннаах, билиҥҥи. ☉ Относящийся к настоящему моменту, нынешний
   Аныгы бириэмэ сокуона, былаас былдьаһыытын сокуона биллэххэ да оннук, көрдөххө да оннук. П. Ойуунускай
   Дьэ бу аныгы үйэни көрөн кээс, оҕонньоор. С. Ефремов
3. Туох эмэ кэнниттэн быһаччы кэлэр, буолар. ☉ Следующий, наступающий после чего-л., будущий
   «Тарбыт көҕүрээн хаалбыт, аныгы мээрэйгэ тойон кыайара буолуо», — диэн дьахтар Болокко сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай
   «Балыыҥкалаама, гражданин! Эбэтэр билиэттэ ыл, эбэтэр аныгы тохтобулга таҕыс!» — кондуктор кыыс куолаһа үрдээн барда. Амма Аччыгыйа
   Аныгы кэлиибэр разведка туһунан хайаан да тугу эмэ билэр буолуохтаахпын. Т. Сметанин
4. Үрдүк сайдыылаах, бэйэтин үйэтин таһымыгар турар. ☉ Стоящий на уровне своего времени, неотсталый, современный
   Сыралҕан куйааһынан сырылаччы тыына, сайаҕас сайын саарыгырарын кытта, аныгы Лоҥкуудаҕа айар, тутар үлэ өрө күүрдэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Сибилигин туох буола турара, дьиҥ билиҥҥи кэм. ☉ Современность
   Кини [Өрүүнэ] биһикки таптаһан сэһэргэһэбит, иккиэн кыратык да иллэҥ эрэ буолларбыт былыргыны, аныгыны түөһэн тахсабыт. А. Бэрияк
   Оттон Чүөчээски наар аныгыны, оскуоланы, оонньууну, колхуоһу, пионердары кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Бу киһи ыатардаххын аата Былыт саппыт былыргытын? Наар ааспыты ахтыы туох аатай. Ким ыллыай аныгыбытын?! Баал Хабырыыс

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’