("й" носовой) 1) уст. рел. иметь грех; согрешить; 2) участвовать в чём-л. (хотя бы в самой малой степени) .

I 1) уст. рел. грех || грешно; таҥараҕа аньыы грех перед богом; ыар аньыы тяжкий грех; дьиэҕэ иһиирэр аньыы свистеть в доме грешно; сымыйалыыр аньыы врать грешно; аньыыны саҥарыма так не говори—грешно; аньыыга киир = а) впасть в грех, согрешить; б) перен. делать что-л., участвовать в чём-л. (хотя бы в самой малой степени); 2) вина, проступок; аньыым суох (это) не моя вина; я в этом не виноват # аньыыбын тугу кистиэмий ! что греха таить!; аньыыгын эт = а) клясться, божиться; уверять в чём-л.; б) исповедоваться; аньыы иннигэр ни за что; аньыыта таайар (или тардар ) он расплачивается, он несёт наказание за свой прежние грехи; аньыыта туолуо наступит час расплаты, придёт конец его злодеяниям; аньыы этии исповедь.
II межд. выражает испуг, изумление, осуждение, запрещение ой, о; аньыы , саҥарыма ! ой, так не говори!; аньыы даҕаны! модальное словосочет. грех-то какой!; грешно же!; аньыы эбээт ! а) о, какой грех!; б) о, какой ужас!

туохт., эргэр. («й» мурун дорҕ.). Кими эмэни сымыйанан холуннаран айыыга киир, айыыны оҥоһун. ☉ Возводить на кого-л. напраслину и этим брать на себя грех
Эчи барахсаны, көстөр айыы оҕотун, айыытыйан даҕаны саҥара-иҥэрэ олордоҥуй? ПЭК СЯЯ

("й" носовой) уст. рел. считать что-л. грешным; бояться греха.

прил. 1. өлөр; смертный час өлөр чаас; 2. (подверженный смерти) өлөр оҥоһуулаах, өлөр аналлаах; 3. өлөр, өлөрөр; смертный приговор өлөрөр бириигэбэр; 4. перен. өлөр, өлөрдүү; смертная скука өлөрдүү чуҥкуйуу; # смертный враг өлөр өстөөх; смертный грех сууйуллубат айыы; смертная клятва өлөр андаҕар, ытык андаҕар.

туохт. («й» мурун дорҕ.)
1. Айыыга киир, айыыны оҥор. ☉ Согрешить, впасть в грех
[Даайыс:] Киһи айыыланар буоллаҕына, кини айыылаах буолуон сөп этэ. А. Софронов
2. көсп., кэпс. Тугу эмэни оҥор (дуона суоҕу, аатыгар эрэ); туохха эмэ түбэс, тииһин (дуона суохха, аатыгар). ☉ Делать что-л. незначительное, не стоящее внимания; поживиться чем-л.. Булка быйыл айыыламматым

обижать, притеснять; күн дьонун күөмчүлээбит айыым суоҕа фольк. у меня не было такого греха, чтобы обижать людей из солнечного племени.

тот, кто потерял кого-что-л.; потерявший; сүтүктээх сүүс айыылаах погов. потерявший имеет сто грехов (т. е. подозревает в краже многих невиновных).

сов. 1. кого ыыт; отпустить детей гулять оҕолору дьаарбата ыыт; 2. кого (освободить) ыыт, босхолоо; отпустить птичку из клетки чыычааҕы клеткаттан ыыт; 3. что (ослабить) ыытан биэр, мөлтөтөн биэр, холкутат; отпустить ремень кургун холкутат; 4. что (продать) биэр; отпустить товар табаары биэр; 5. что (выдать) биэр, анаа; отпустить средства на народное образование норуот үөрэхтээһинигэр үптэ анаа; 6. что (отрастить) үүннэр; отпустить бороду бытыккын үүннэр; 7. что, разг. (сказать неожиданно) соһут, (этэн) саай; отпустить шутку элэктээн соһут; 8. что, тех. төннөр, сымнат; отпустить сталь ыстаалы төннөр (хатарыытын сымнат); 9. что, уст. (простить грех, вину) бырастыы гын, төлөрүт.

саҥа алл., сыһыан холб. Этиллибит уонна этиллэр санааны абааһы көрөн утаран, сэмэлээн «сиэргэ баппат, айыылаах» диэн сөбүлээбэт сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное эмоциональное отношение к высказываемой мысли как предосудительной, грешной (соотв. да что ты, грех какой, грешно ведь, господи)
«Күтүр, айыы даҕаны, киһи өлбүтүгэр тугу үөрдэҥий?» — диэн ийэм мөхпүтэ. Н. Заболоцкай
Айыы даҕаны, сатана кыыһа ону-маны санаатым ээ... Л. Попов
Айыы даҕаны, кэбис, маннык буолбатын. Бэйэ тыыныгар бэйэ өстүйүө суохтаах. «ХС»
△ Сорох этиилэргэ саҥа аллайыы суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ В некоторых контекстах имеет более яркий междометный оттенок
«Айыы даҕаны!» — Харытыана эмээхсин хаһыыра түһэр. Н. Якутскай
Айыы даҕаны! Куттаныам суоҕа. Ыга тутуом. Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай