прям., перен. огромный, громадный; балысхан бааллар громадные волны; балысхан барыс огромная прибыль.

1) большого роста, громадный (о человеке); 2) яростный, ожесточённый; дуолан охсуһуу яростная схватка.

1) великий; сүдү норуот великий народ; 2) громадный; грандиозный; сүдү тутуулар громадные стройки; коммунизмы тутуу сүдү былаана грандиозный план построения коммунизма.

возвр. от бастаа = II 1) иметь голову, быть с головой; чаан олгуй саҕа бастанна фольк. голова у него стала величиной с громадный котёл; 2) лежать головой (в какую-л. сторону); бу диэки бастан ложись головой сюда.

1) почка || почечный; бүөр соркуойа жаркое из почек; бүөр сыата почечный жир; 2) уст. различные металлические украшения; кулан бүөр украшения на спине шубы; тэргэн бүөр украшения по бокам штанин # бүөрүнэн хайаҕастаах улуу кыыл баар үһү загадка есть громадный зверь с дырками в боку (балаҕан, кини түннүктэрэ юрта с окнами).

1. 1) разг. огромный, громадный; күтүр дьиэ громадное помещение; 2) страшный, грозный; күтүр кыыл страшный зверь; күтүр күүс грозная сила; 3) скупой || скряга; күтүркиһи скупой человек; күтүр баай окко сытар ыт курдук погов. скупой богач, как собака на сене; 2. 1) перен. бран. чудовище, дьявол, чёрт; бу күтурү киэр үүр ! выгони ты этого дьявола!; күтүр өстөөх окаянный; 2) диал. человек с дурным характером.

жевать что-л. (беззубым ртом); ыт оҕото куру нэлбийбит щенок сжевал ремень. нэлбит= побуд. от нэлбий=. нэлбэй= широко распускаться, ниспадать (напр. о гриве, хвосте лошади). нэлбэт= побуд. от нэлбэй=. нэлим огромный, громадный; массивный; нэлим хонуу широкое поле; нэлим сэбирдэхтэр огромные листья; нэлим аан массивная дверь # нэлим сиэл густая длинная грива.

даҕ., фольк. Сүдү, сүҥкэн, баараҕай. ☉ Громадный, величественный, огромный (по силе, величине)
Аанньанан аттаммат Аараҕай ыал оҕолоро Адаҕыйан кэлбиттэр быһыылаах. П. Ойуунускай
Арай мин биирдэ, Аараҕай тайах суладыйбыт, Арбах бэһин эркээйи оҥостон өрө хааман тахсыбыттааҕым — тумулга. С. Зверев
Аараҕай тымныы аттаныыта, Аҕыс өргөстөөх Аламай күн уоттаныыта Халдьаайы сир Харалдьык буолла. Эрилик Эристиин. Тэҥн. баараҕай

даҕ. Олус сүҥкэн. ☉ Громадный, колоссальный
«Салаҥ киһиттэн хара тыа маһа эрэ ытаабат», – тыл кытта ытамньыйар. Улууканнаах тыл кытта уйадыйар, сүҥкэннээхэй тыл кытта сыналыйар. С. Федотов
Саха норуота сүүһүнэн сыллар усталарыгар оҥорон-чочуйан аҕалбыт сүҥкэннээхэй айымньытыгар Ойуунускай дьиктилээх талаана кыттыспыта. «ХС». «Кыым» хаһыат норуот үөрэҕириитигэр, ыччаты иитиигэ сүҥкэннээхэй оруолун, үтүө үгэстэри сырдаппытын үрдүктүк сыаналыыбыт. «Кыым»

1. аат., эргэр. Кылыгыраччы тиһиллибит лыҥкынас кэрэ тыастаах тиэрбэс киэргэл (үксүгэр көмүстэн, алтантан үүнү, быыһы, дүҥүрү киэргэтэргэ оҥоһуллара). ☉ Побрякушки, погремушки в виде колечек (обычно украшающие уздечки, занавески, бубны). Үүн аарыга
   □ Ат туйаҕын тыаһа кэннигэр тибигирээн, аарык тыаһа кыыгынаан кэлбитигэр, Уулаах хаһыырбытынан эргиллэ түһэн көрбүтэ: Хаппытыан Ачаарап олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Хоболоох бөҕө хомулунна, Аарыктаах үүннээх аараата, Соноҕос ат дьоруолаата, Сиэр ат сиэллэ. С. Зверев
   Айан суолунан чуораан Аарык буолан айманна. «ХС»
2. даҕ. суолт., көсп. Баараҕай, сүҥкэн; айдааннаах-куйдааннаах, киэҥ-куоҥ. ☉ Громадный, величественный (по размерам); шумный, оживленный и широкий (напр., дорога); громкий, шумный (напр., об имени, известии)
   Аҕыс айдам аарык салаалаах Аар-Луук Маһым барахсан баара Аҕыс аҥыы арахсарга дылы буолла. П. Ойуунускай
   Алтан аарык массыыналар Барылыы-харылыы тураллар эбит. С. Зверев
   Былыр миигин мин ийэм Тайҕа аарык суолугар Ыраах айаннаан иһэн Төрөппүт диэн сурах баара. С. Данилов