прям., перен. ползать; эриэн үөн сыылар змея ползёт; ат буолан сыыл = ползти на четвереньках; таһаҕас массыыната сыылар ползёт грузовик; сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар посл. ползая по земле, перерезает санные ремни (т. е. вредит исподтишка).

үөмэхтэс I диэнтэн хай
аата. Грузовиктар үрдүлэригэр эмиэ үөрүүлээхтик өрүтэ үөмэхтэһии буолла. Амма Аччыгыйа
Күн орто ааспытын кэннэ бараары үөмэхтэһии буолла. Р. Кулаковскай
Күөгү тула балыктар устан сундулуһуу, чиэрбэни былдьаһан үтүрүйсүү, үөмэхтэһии бөҕө. «Чолбон»

сов. 1. что (проехать стороной) тумун, тумнан аас (көлөнөн); объехать овраг аппаны тумнан аас; 2. кого-что (перегнать) ситэн аас (көлөнөн); объехать грузовик таһаҕас массыынатын ситэн аас; 3. кого-что (везде побывать) кэрий, сылдьыталаа; он объехал всю страну кини дойдуну бүтүннүү кэрийбит.

1. аат. Лүөнтэн эбэтэр холуопактан өрүллүбүт, ууну өтүппэт хоччорхой чиҥ таҥас. ☉ Брезент
   Дуткиннаах Петров люгу бириһиэнинэн бүрүйдүлэр. Н. Габышев
   Сыарҕа үрдүнэн биэтэҥнии иһэр гына тиириллибит бириһиэҥҥэ уһугулаабыт Киргиэлэй ынчыктыы иһэр. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Бириһиэнтэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Брезентовый
   Тыа саҕатыгар бириһиэн балааккалар кэчигирэспиттэр. ДФС КК
   Бириһиэн сабыылаах грузовикпытыгар олорон дьиэлээбиппит. «ХС»
   Маруся бириһиэн түгэхтээх наһыылканы сыарҕа аттыгар тэлгэтэ уурбута. Эрилик Эристиин

аат. Ханна эмэ тиэрдиллиэхтээх, таһыллыахтаах мал-сал. ☉ Груз, поклажа
Сүгэн иһэр таһаҕаһын аҥаар санныгар уларытан уурда. Амма Аччыгыйа
Мойот, Семён Иванович эспэдииссийэ таһаҕаһын ындыбыт табалары кытта айаннаан иһэллэр. Т. Сметанин
[Солко:] Биир куулга ыга симиллибит таһаҕаһы, суругу биэрбитэ. С. Ефремов
♦ Таһаҕас оҥостубат (оҥостуммат) көр оҥостун
Эксээмэннэри, соччо таһаҕас оҥостуммакка, утуу-субуу туттартаан испитим. «ХС»
Мандай күүһүн-уоҕун ылан эрэр эдэр киһи, кыһыҥҥы дьиэ үлэтин таһаҕас оҥостубат. «ХС»
◊ Таһаҕас массыыната кэпс. — таһаҕас тиэйэр куусаптаах массыына. ☉ Грузовик
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактыып уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас массыыналара быыстала суох субуһан ааһан иһэллэр. Н. Лугинов

1. ас диэнтэн холб. туһ. Автобус кыайан туормастыы охсубакка, грузовигы кытта анньыспыт
   □ Уолаттар бүөрдэрин анньыстылар, сирэй-сирэйдэрин көрүстүлэр. Болот Боотур
   [Буойуннар] Өстөөх көхсүн хараҕын Өргөһүнэн үөлсүбүттэрэ, Кыайыы кыһыл знамятын Кыыраччы анньыспыттара. С. Васильев
2. кэпс. Уочаракка эбэтэр туохха эмэ киирээри үтүрүс, ыгыс. ☉ Толкаться, тесниться в очереди или у входа чего-л. с желанием войти
   Саллааттар, уоннуу киһи гына-гына, үүртэлээн киллэрээри астаспыттарыгар, буруйдаахтар ыгыта анньыһан быстыһан биэрбэттэр. Эрилик Эристиин
   Үүйэ ыга анньыһан, уочараттаан туран, эһэтигэр Дьокуускайга кэлбитин, доруобайын уонна аадырыһын биллэрэн тэлэгирээмэ биэрдэ. Л. Попов
   Регистрациялааһыҥҥа муҥха дьонунуу, кырыы-кырыыгынан анньыһаҕын. Р. Баҕатаайыскай
   ♦ Айахха анньыс көр айахха ас
   Адьырҕа кыыл курдук Арҕаска түһүстэ, Адаардаах тылынан Айахха анньыста. С. Васильев
   Сирэй-харах анньыс көр сирэй-харах ас. Хата, ол оннугар кини, эр бэрдэ, уун-утары, сирэй-харах анньыһан кэпсэтиигэ бэйэтин түһэн биэрбэт. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт.
1. Кытаанах кытаанахха охсуллан биир кэмник «талыгыр-талыгыр» тыаһаа. ☉ Дробно стучать (о твёрдых предметах)
Оттон кэннилэригэр туох эрэ талыгырыы түспүтүгэр эргиллэн көрбүттэрэ, тэлиэгэлээх маҥан ат суол куоппаһын өрүкүтэн өрө мэҥийэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор тэлиэгэтэ оллуртан охсуллан талыгырыыр тыаһа улам-улам улаатан барда. Софр. Данилов
Күөһүм хаппаҕа муостаҕа түһэн …… биир сиргэ эргичийэн кулахаччыйа талыгыраан баран ах барбыта. С. Маисов
Дьахтар хоско киирэн таҥаһын уларытынна, суунна-тараанна, онтон күөрчэх ытыйар тыаһа талыгыраата. П. Аввакумов
△ Титирэстээн, дьигиһийэн «талыр-талыр» тыаһаа (хол., мотуор). ☉ Трястись, дрожать, издавая частый дробный стук (напр., о моторе)
Ол айаннаан истэхтэринэ, матасыыкыллара, күүһэ өһүллүбүттүү талыгыраат, умуллан хаалбыта. В. Тарабукин
Оттон таһырдьа буоллаҕына кэлэ охсубут грузовик мотуора талыгырыыр. МП ККС
Эргэ иистэнэр массыына тыаһа талыгырыыр. З. Воскресенская (тылб.)
2. Тутулуга (баайыыта, эрийиитэ, буолтата) холкутаан, халкыҥнаан тыаһаа. ☉ Будучи разболтанным, расшатанным, производить брякающие звуки, стучать (напр., о креплениях)
Тырааныспар куоракка кураанах талыгыраан киирэр. «Кыым»
Уус дьиэтин аттыгар кэлэн, Таранчик [ат аата] хаҥас илин атаҕын боккуобата өрдөөҥҥүттэн босхо баран талыгырыырын өйдөөммүн, бөҕөргөттөрөн ааһаары тохтоотум. А. Куприн (тылб.)
3. Эрчимнээхтик, тэтимнээхтик сапсынан туохха эрэ (хол., талахха, ууга) охсулла-охсулла тыастаахтык көтөн таҕыс. ☉ Взлететь, усиленно и громко хлопая крыльями. Куртуйах талах быыһыттан көтөн талыгыраан таҕыста
□ Анды дайан талыгыраата да, тус илин көтөн таҕыста. «ХС»
4. кэпс. Чабырҕах этэн эрэр курдук түргэнник субурутан саҥар (дьахтар туһунан). ☉ Говорить громкой скороговоркой, бойко тараторить (о женщине)
Кини мэнээк күлэн алларастыы, саҥаран талыгырыы, оонньуу-күлэ сылдьыбат. Болот Боотур
Чороччу улаатан эрэр улахан кыыстара Галя ийэтигэр бэрт буолаары аҕатын мөҕөн талыгыраата. У. Ойуур