ж. 1. (линия) сурааһын; 2. (для черчения) линейка; 3. (строй) линейка; пионерская линейка пионерскай линейка (строй-даан туран сбору ыытыы).

есть союз 1. (а именно) ол аата, атыннык эттэххэ; я был там в пятницу, то есть пятнадцатого марта мин онно бээтинсэҕэ сылдьыбытым, атыннык эттэххэ кулун тутар уон биэс күнүгэр; 2. (точнееговоря) дьиҥинэн, чуолкай-даан эттэххэ; я упал, то есть не упал, а поскользнулся мин оҕуттум, дьиҥинэн, охтуу буолбатах, халтарыйдым.

туохт. Сыыһа быһыыламмыт, буруйу оҥорбут киһиэхэ миэрэтэ биэр. ☉ Подвергать наказанию, осуждать кого-л. «Артуру эһиги миэрэлиэхтээххит, — диэн Коля үгэргээбиттии саҥарда
— Хай дах да ай даанна ах дьыалаҕа түбэстэҕинэ, с а лы ҥ н а а х б а лы к тыы мүччү-хаччы туттарбыта эрэ баар буолар». «ХС»

даҕ. Килэрийэн көстөр биир дэхси ньуурдаах. ☉ Лоснящийся, поблёскивающий ровной гладью
Даана күлбүтүгэр ньалҕаархай хара бараан сирэйин ып-ыраас тэбис-тэҥ тиистэрэ сырдаппыттара. В. Яковлев
Өлүөнэ өрүс ньалҕаархай ньуурун күдэрик туман бүрүйбүтэ. А. Фёдоров
Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕаархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. «ББ». Тэҥн. ньалҕархай

даамын биэрдэ - кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ. ☉ Смирившись с поражением, беспрекословно подчиниться кому-л., стать послушным исполнителем чьей-л. воли. Арай Дыгын инитэ Уһун Ойуун даамын биэрбэккэ сылдьыбытын тутан ылбыттар. Саха сэһ. II
Аанньаҕа [Сылкан оҕонньор] аны сылдьыбатах сырыттын диэн даамын биэрэн эрийиэ дуо? Н. Лугинов
Лоҥхолоох даамын биэрэн түһээни төлүөх буолар. «ЭК»; даамын ыл - хотон, кыайан, баһын бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Заставить кого-л. сдаться, уступить, признать свое поражение
Хараҥа дьай санааҥ Аптаах албаһынан алкыйан, Дааммын ыллаҕыҥ, Чуурбун туттаҕыҥ диэн Хомойо, курутуйа санаама. П. Ядрихинскай
[Өстөөҕү] Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
русск. дань 'ясачная подать'

туохт.
1. фольк. Абынанхомуһунунан эбэтэр атын албаһынан бэйэҕэр тарт, эрийэн ыл. ☉ Волшебными чарами или другими хитроумными способами (напр., силой слова, проникновенным красноречием) привлекать, притягивать к себе и завладеть
Аҕыс уон аҕыс Араас албастарын Алкыйан ылан, Ап гынан, Салгын куппутун алыптыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айаҥҥытын саҕалыы тардыҥ, ап-хомуһун Дьааҥытыгар адьас уһаамаҥ — алкыйан ылыаҕа! Д.Апросимов. Хараҥа дьай санааҥ Аптаах албаһынан алкыйан, Дааммын ыллаҕыҥ. П. Ядрихинскай
Ардырҕай Акыым бу кыыһы хантан эрэ алкыйан аҕалбыт. А. Сыромятникова
△ Угуйан, сөрөөн илдьэ бар; дьалкыйан-суурайан бар. ☉ Завлекать, увлекать, зазывать; унести с собой (захватив, подхватив); увлекать за собой (смешав, растворив — о реке, волнах)
[Бүлүү] Арҕаа Сибиир диэкиттэн Аарыгыран-айманан Айаннаан тиийэн кэлбитин [Өлүөнэ] Алкыйан ылан баран Ааһа бара турбут. Саха нар. ыр. I
Бииргэ сэргэстэһэн киһи буолбут Истиҥ доҕотторум үгүстэрин Амыр дьылҕа тыаллара алкыйбыттар. Күннүк Уурастыырап
2. поэт. Хаҕыстык, тымныытык тыалыр. ☉ Дуть (обычно о встречном холодном пронизывающем ветре)
Арҕааттан биһигини утары тымныы тыал алкыйар. Н. Якутскай
Сөрүүн салгын алкыйар, киэһээҥҥи Москва үчүгэй да буоллаҕыҥ, түҥ хараҕаны кыйдыы, араас уотунан оонньуур. А. Сыромятникова
Өрүс күһүҥҥү кыдьымаҕа Мин дууһабар аалсыһар. Тыала-кууһа, тымныыта Эппин-хааммын алкыйар. Н. Босиков
◊ Аат алкый көр аат. Албан алкый көр албан I

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»

туохт.
1. Бэттэн, булгуруйан алдьан, булгу бар. ☉ Переламываться
Уолан тиит ортотунан тостор Уйусхан тыаллаах дойду. П. Ойуунускай
Ойуурга мас тосторо иһиллэр. Күндэ
Арай дьоммуттан ырааппытым кэннэ, хайыһарым тостон хааллын. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Кыаххын, күүскүн сүтэр, мөлтөөн бар. ☉ Потерять, утратить былую силу, ослабнуть
Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэр өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Суон саал Тостон барбыта, …… Саарыстыба самныбыта. С. Зверев
Олунньу сүүрбэ түөрт күнүгэр тымныы тостор. «Сахаада»
♦ Кута-сүрэ тостубут көр кут-сүр
Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбут Быргыйдаах муҥнаахтар уйулҕалара хамсаабыт, куттара-сүрдэрэ тостубут. ФЕВ УТУ
[Дьэргэ] киһи эрэ буоллар кута-сүрэ тостон, токуруччу туттан хаамар буолбут. «ХС»
Мас тосторунан I көр мас. Быа быстарынан, мас тосторунан (өс хоһ.). [Акаары Мэхээс:] Быа быстарынан, мас тосторунан күүстээх киһи — мин буолабын. Эрилик Эристиин
Мас тосторунан II көр мас. Мас тосторунан майгылаах киһини кытта киһи сатаан кэпсэппэт. Муоһа тостубут — муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) диэн курдук (көр муос). Билигин даҕаны кулаак муоһа тосто илик эбит. П. Ойуунускай
Тостубут Лиэп кулаак сор муоһа. Эрилик Эристиин
Сүргэтэ (сүрэ) тостубут көр кута-сүрэ тостубут. Сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос соҕотоҕун санньыйан турар эбит. Амма Аччыгыйа
Кулукаанап сүргэтэ тостубут көрүҥнээх. БТТ
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күүһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Тымныы муоһа тостубут — сүдү тымныы мөлтөөбүт, мөлтүү быһыытыйбыт. ☉ Отступили морозы
Тымныы муоһа тостон, Күн куттаммат буолбут, Тоҥон турбут мастан Тохтон, көмнөх суулбут. И. Эртюков
Ол эрээри тымныы оҕуһа Ураа-лаҥкыр муоһа тоһунна. Баал Хабырыыс
Тымныы муоһа төһө да тоһуннар, билигин даҕаны киэһэ-сарсыарда дьыбардаах, онуоха эбии күүстээх тыал киһини курдаттыы үрэр. В. Ойуурускай. Үтэһэтэ тостуо (туолуо) — ким эмэ эппиэттиир кэмэ кэлиэ; иэһэ ситиһиллиэ. ☉ Настанет час расплаты для кого-л.; ответить, понести наказание
Бэйи, билигин бултаан эрэбин диэн киэбиримэ, баҕар, үтэһэҥ туолуо. Амма Аччыгыйа
Хара дьай Хааннаах сабарай …… Үтэһэҥ тостон Үс төгүл кыран, түҥнэри кыран! И. Егоров
◊ Тостор тымныы — муҥутуур тымныы. ☉ Лютые морозы
Аатырара ахсынньы Аан-даан тостор тымныынан. С. Тарасов
[Дьоллоох Дьокуускай] тостор тымныынан бобо тутар. Э. Соколов
[Тииттэр] Тостор тымныыттан үлүйбэт Үлэ дьонунуу лиҥкинэһэллэр. П. Тулааһынап
ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’