дапсы диэн курдук
Кэтэһэн турар Быыгынас Бэргэн кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук тардан баран ыһыктан кэбиспитэ — лыабатын тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Далан

лабырҕаа диэнтэн холб. туһ. Бэрт чугас дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, соллоҥноох охтор тордоҕу уҥуордаан чыыбырҕаспыттара. Далан
Үлэ тыаһа бүппүтүн биллэрэр чуораан тыаһа сэниэтэ суох тыры лаата. Сонно хостор ааннара лабырҕастылар. Н. Лугинов

тойоннооччу диэн курдук
Бу күннэргэ тойонньут, таайааччы, сүбэлээччи эрэ элбиир. Н. Якутскай
Киһи кыыллыын күөн көрсөрүн Тойонньут дьон тэҥэ буолан Толуу тииттэр эрэ бүгүн Одуулуохтара уорастыйан. И. Гоголев
Киһи саҥатыгар истибит эрэ барыта тойонньут буолар: сирэр-талар. Дапсы

дьүһ. туохт. Иннин диэки туох бааргынан бар, дьүккүй. ☉ Со всех сил неудержимо идти вперед. Биитэр мин, биитэр эн - Биирдэспит кыайдын диэн Дапсылый! Дабылый! П. Ойуунускай
Дьэ, оччоҕо холкуоска, Күүс ылан дьигиһийиэҥ, Онно эн [ат] холкуоска Булуук соһон дабылыйыаҥ! Таллан Бүрэ

аат., хом. суолт. Механическай сэп-сэбиргэл, оҥоһук (массыына, тыраахтар о. д. а.). ☉ Техника
[Тараҕана сайылыкка] Кыайыы-хотуу кытааппыт, Тиэхиньикэ бөҕө тэнийбит. Саха нар. ыр. III
«Холкуостары үчүгэйдик тэрийэн күүһүрдэр, тиэхиньикэни билэр саҥа каадырдар тахсан иһиэ этилэр», — диэн Баһылайап саныы испитэ. Күндэ
Тиэхиньикэ эгэлгэтэ мустубут. Дапсы

I
сыыгынаа диэнтэн холб. туһ. Уолаттар ытаан сыыгынастылар. Амма Аччыгыйа
Уулуссанан күнүстэри-түүннэри уоттаах сылдьар массыыналар бытааннык сыыгынаһан ааһаллар. Н. Лугинов
Наарталар сыҥаахтара хаарга сыыгынаһаллар. «ХС»
II
даҕ. Уһуннук «сыы» гынан иһиллэр, иһиирэр тыастаах. ☉ Сопящий или шипящий (о звуке)
Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Уһук хоско киирэн истэҕинэ, үлэлии турар массыыналар сыыгынас тыастара иһилиннэ. Н. Лугинов
[Тайах] көхсө көбүөхтэс, таныыта сыыгынас. С. Федотов

I
1.
дапсый диэнтэн хамс. көстүү. Байҕал баала Балла-алла, Күөстүү үллэ, Күллүр күллэ, Чаҕылҕаным дапсылыйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп. Туох эмэ сэбинэн-сэбиргэлинэн хотуулаахтык охсус; өстөөххүн үлтү сыс. ☉ Храбро сражаться, биться с оружием в руках; уничтожать врага. Биитэр мин, биитэр эн - Биирдэспит кыайдын диэн Дапсылый! Дабылый! П. Ойуунускай
Муҥ-сор ындыылаах Фашист суор кыылын илби дапсылый. Эллэй
II
дапсый диэнтэн хамс
көстүү. Уол хахай курдук хабараан үлүгэрдик хаһыытаан хайа бараат …… чаҕылҕанныы дапсылыйбыт. Софр. Данилов
Кыырайа дапсылыйар Хомпоруун хотой кыыл кынатыгар хатаастаммын сылдьыаҕым! И. Алексеев

аат., поэт.
1. Туох эмэ (хол., чаҕылҕан, этиҥ) охсор, силлиэрэр тыаһа-ууһа; бачыгырас сааллар тыас. ☉ Сильный, раскатистый грохот (об ударе молнии, громе)
Уордаах этиҥ Оройбор бачыгырыыра, Чаҕылҕан дапсыыра Чабырҕайбар чаҕылыйара. Урсун. Мин санньыарбын бэл сүллэр этиҥнэр Дапсыырдара да үрэйбэтэҕэ. М. Ефимов
Уоттаах сата дапсыырдаах Уордаах буурҕа ытыллар. А. Бэрияк
△ Туох эмэ ыарахан, лүһүгүрэс тыаһа-ууһа, сааллыыта (сэрии сэбин туһунан). ☉ Сильный отрывистый звук, грохот, треск (о залпе тяжелой артиллерии, выстреле боевого орудия)
Снаряд, граната дапсыыра - Сааллар налыы хотоолго, хаалыы-быстыы ыһыыта. Софр. Данилов
Саҥардыыҥҥыта Кыһыл Аармыйа Киев куораттан фашистары уот дапсыырынан утаарбытын кэпсээтэ үөрэхтээх дьахтар. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тылгын тиискэр даҕайан, уоскун хамсатан хатан тыаһы таһаар. ☉ Издавать свист, свистеть
Уҥа тыа иһигэр киһи иһиирэр, кыыс тохтуур. А. Софронов
Хантас гынна да, сүр сытыытык иһиирэн чыскытта. Амма Аччыгыйа
Степа хомойбуттуу иһиирэн кэбиһэр, хаарынан баҕананы быраҕар. Далан
2. Салгыны күүскэ хайа солоон хатан тыаһы таһаар. ☉ Промчаться, пролететь со свистом, просвистеть
Оҕолор үрдүлэринэн, ойоҕосторунан буулдьалар иһиирэн ааһыталыыллар. Н. Якутскай
Тымпыалыкы үрдүгэр эмиэ хара суор кыламмыта. Ону кытта тэҥҥэ дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, оноҕосторо иһиирбиттэрэ. Далан
Тымныы эрэ тыһыргыыр, холорук эрэ сөрүүр, тыал эрэ иһиирэр. Күндэ
Сып-сытыы биилээх сааскалар кылбаҥныыллар, иһиирэн кыһыгыраталлар. Эрилик Эристиин

I
чуубурҕаа диэнтэн холб. туһ. [Быыпсай:] Сорохтор үөрэҕэ суохпут, хараҥабыт дэспэттэр, быһа кинилэр аҕай буолан чуубурҕаһаллар. П. Ойуунускай
Котокооттор тимиргэ охсуллан лыҥкыныыллара, дапсы тыаһа лабыргыыра, соллоҥноох охтор чуубурҕаһаллара. Далан
Иннигэр-кэннигэр буулдьалар иҥсэлээхтик-оботтоохтук иһиирэн, уочараттаах сиэртибэлэрин көрдөөн иччилээхтик чуубурҕаспыттара. С. Тумат
II
даҕ. Синньигэс, хатан саҥалаах биитэр тыастаах. ☉ Тонкий, писклявый (о голосе) или резкий, пронзительный, свистящий (о звуке)
Чуубурҕас саҥалаах Чуппууска мэниктэр Ийэлэрин тылын Истибэт этилэр. И. Гоголев
Талах былаастаах сыыр үрдүгэр тахсыбыппыт, буулдьа тыаһа чуубурҕас буолла. ИКДь
Сыыры дабайан тахсаат, чуубурҕас буулдьа, сэнэрээт ортотунан сыыллыы буолла. «ХС»