сыһ. Сордоҥ курдук. ☉ Как щука, подобно щуке
Сундулуйар сордоҥнуу Тимирэн, умустубут Дибилийэр Дириҥ муораҕа. П. Тобуруокап
Эрбии тыыннаах сордоҥнуу илиитигэр имиллэҥниир. А. Твардовскай (тылб.)

барҕар диэнтэн хай
аата. Норуот күүһэ, барҕарыыта кини айылҕа биэрэр быйаҥын хостууруттан, эр санаатыттан уонна тулууруттан тутулуктаах. Суорун Омоллоон
Эйэ диэн – үлэ, эйэ диэн – дьол, эйэ – норуоттар барҕарыылара. «ХС»
Саҥаҕакэрэҕэ тардыһыы, Сайдыы-үүнүү, барҕарыы Күөстүү өрө дибилийэр, Көөнньөкыынньа бидилийэр. С. Васильев

алтан килэди —килэйэн көстөр алтан. ☉ Блестящий медной гладью
Алтан килэди сэргэҕэ атын аҕалан баайан кэбистэ. — Аҕыс кырыылаах алтан килэди хаһаа …… күөрчэхтии ытылла турара буолуо. П. Ядрихинскай; киэҥ килэди — килэйэн көстөр киэҥ. ☉ Блестящая широкая гладь (дороги)
Киэҥ килэди суолунан айаннатан истилэр. — Киэҥ килэди да аартыгар Мин кынаттаах атым Туйаҕын төгүрүк суола көстөр. И. Гоголев; таас килэди — килэйэн көстөр таас. ☉ Блестящая гладкая поверхность из камня или стекла
Таас килэди киһи килэс гына түстэ. — Бүтүннүү таас килэди таҥастаах …… Уол оҕо урсуннааҕа Дибилийэн тиийэн кэллэ. К. Туйаарыскай; тимир килэди — килэйэн көстөр тимир. ☉ Блестящая гладь металла
Тимир килэди хайаҕа кэлэн иҥнэ түстэ. — Аҕыс кырыылаах тимир килэди Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэр. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Кырыанан бүрүлүн. ☉ Покрыться инеем, заиндеветь
От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор. Н. Якутскай
Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев. Тиэргэн ото туртаччы кырыарбыт. А. Федоров
2. Этиҥ сааһа муус, кырыа буол (тоҥоруллубут эт, балык туһунан). ☉ Заиндеветь, заледенеть насквозь, покрыться изнутри ледяными кристалликами (о рыбе, мясе домашних животных)
Илимтэн таһаарыллыбыт балыгы төбөтүттэн уонна кутуругуттан ылан мускуйа түһээт, мууска быраҕан тоҥоруллар. Итинник тоҥордоххо балык кырыарбат. ТИИ ЭОСА
3. көсп. Маҥан өҥнөн, маҥхай (кырыа курдук). ☉ Седеть, белеть (о волосах)
Уолан уол буолан, оргуйа дибилийэ сылдьаҥҥын, чанчыгыҥ кырыарбытын, илин тииһиҥ дьалкыйан хаалбытын билбэккэ хаалаайаҕын! Амма Аччыгыйа
Сүрэх мөлтөөтө, баттах кырыарда. И. Эртюков
4. көсп. Итии, истиҥ сыһыаҥҥа дьоҕура суох буол; кимиэхэ эмэ тоҥуй тымныы сыһыаннаах буол. ☉ Утратить способность к теплым, искренним отношениям; охладеть к кому-чему-л.
Дьай хара батталга таҥнары баттатан Кыыс оҕо сүрэҕэ кырыарбыт, чоҥкуйбут. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор кута-сүрэ ол курдук дойдутун туһугар чоҥкуйа кырыарбыт эбит. Л. Попов

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн

туохт.
1. Дибилийэ, тыастаахтык уһун, сүүрүгүр. ☉ Протекать где-л., впадать куда-л. с большой силой и шумом
Хайа тэллэҕин батыһа сүүнэ дириҥ көҥүс эҥсэлийэн түһэр. Күннүк Уурастыырап
[Халыма] Айанын тосхолунан эҥсэлийэн, Акыйааҥҥа тиийэн суккуллар. И. Федосеев
Хайаттан хайаҕа сааллан, эҥсэлийэ уста турда [хайа үрэҕэ]. «Кыым»
2. Киһи уйулҕатын таарыйар уһун, эҥсиилээх саҥаны, дорҕоону, тыаһы таһаар, эҥсиилээхтик дуораһыйа тарҕан. ☉ Звучать грустно, жалобно (о музыке); издавать тревожно-протяжные звуки, выть, завывать (напр., о волке, ветре)
Таһырдьа хабыс-хараҥа этэ, тымныы тыал эҥсэлийдэ, от-мас ытаан-соҥоон суугунуура. Н. Якутскай
[Бөрө] аттыгар олорон эҥсэлийэ улуйда. И. Гоголев
Муусука эҥсэлийэр. Сүрэх улуу кутурҕанынан туолар. П. Аввакумов
Борохуот тохтуур. Миша хаһан да истибэтэх хаһыыта хаста да төхтүрүйэн эҥсэлийдэ. ПНИ ОСОТ
△ Улаханнык саҥа таһааран сулана-сулана, ынчыктыыынчыктыы ытаа-соҥоо. ☉ Горько плакать, стонать, причитать
Остуолга бүк түһэн, кыатана сатыы-сатыы, ытаан барда, кыатаммакка, ис-иһиттэн эҥсэлийэн, саҥа таһааран бөтүөхтээтэ. П. Аввакумов
Оо, төрөппүт ийэ барахсан ис-иһиттэн эҥсэлийэр ыар ынчыгын истэртэн ордук ыарахан аан дойдуга ама туох баар буолуой! КИ АДББ
«Кимнээх буолан кимим быыһыай, күн-дьыл буолуой? Аанай-туонай абаккабын даа!» — дьахтар эҥсэлийэн ытыыр саҥатын силлиэ саба охсор. СҮК
ср. калм. еҥсэ ‘плакать, кричать, стонать’

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’

туохт.
1. Долгуйан, түллэн хамсаа, чалымнаа (иһиттээх убаҕаһы эбэтэр өрүһү, муораны этэргэ). ☉ Волноваться, колыхаться, плескаться (о жидкости в посуде или о воде в море, реке)
Байҕал уута бааллыран дьалкыйда, Муора уута булкуллан будулуйда. Саха фольк. Биһиги иннибитигэр киэҥ өрүс оргууй устан дьалкыйа сытар. Н. Заболоцкай
Кыргыттар арыылаах кымыһынан дьалкыйар чороону киһи аайы туттартаабыттара. П. Аввакумов
△ Долгуйан, чалымнаан таһынан тоҕун (иһиттээх убаҕаһы этэргэ). ☉ Расплескиваться, выплескиваться, выливаться (из посуды)
Микиитэ лэппиэскэни халты анньан кэбистэ, хобордоохтоох арыы кыратык остуолга дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Мэлгэйбээт улахан ойоҕо өрө хабытайдана түһээт, олгуйга эт эбии бырахпытыгар миин дьалкыйан уокка тоҕунна. С. Курилов (тылб.)
Уһааттаах уум көхсүбэр дьалкыйарын кэрэйбэккэ муҥ кыраайынан сүүртүм. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Биир тэҥник долгулдьуйа хамнанан хаамп, айаннаа. ☉ Двигаться, колыхаясь, мерно качаясь
Мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Улаан ону күүппүттүү айаннаан дьалкыйбытынан барда. Н. Заболоцкай
Күн санньыйыыта оҕус барахсан Ыар таһаҕастан хараҕа ууланар, Дьиэҕэ тиийэр, сынньанар баҕаттан Күүһүн түмүнэн хааман дьалкыйар. Н. Босиков
Тус илин диэки киирэн Сиэлэн дэгэйэн истэ, Хааман дьалкыйан истэ, Сүүрэн тэбигирээн истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ
3. көсп. Кытаанахтык тутуллубат буол, туллаҥныыр, хамсыыр буол. ☉ Перестать крепко держаться, ослабнуть, расшататься
Сүнньүлүүн доргуйан, Сүһүөхтүүн дьалкыйан Сөбүлүү санаатым. П. Ойуунускай
Уолан уол буолан, оргуйа-дибилийэ сылдьаҥҥын, чанчыгыҥ кырыаран, илин тииһиҥ дьалкыйан хаалбытын билбэккэ хаалаайаҕын! Амма Аччыгыйа
Урукку өттүгэр тыраахтар араамата дьалкыйдар, алдьаннар эрэ быраҕыллара, кыайан оҥоһуллубат этэ. В. Ойуурускай
4. көсп. Үбү-аһы харса суох ороскуоттаан, иһэн-аһаан сырыт. ☉ Проводить время в кутежах, проматывая большие деньги
Куоракка киирэн дьалкыйбытын кэмсинэ быһыытыйда. Болот Боотур
[Харчыны] сатаан, сөптөөхтүк туһаныахха наада. Ону биһиги обургулар наһаа дьалкыйан кэбиһээхтиибит. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, оҕонньор дьалкыйа, дьаарбайа түһэн ыллаҕа дии күөх сайын кэлбит аатыгар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Улаханнык долгуй, өйүҥ-санааҥ өрүкүй. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения
Үчүгэйиин, үчүгэйин! Сүрэҕим дьалкыйда, Сүһүөҕүм хамнаата. А. Софронов
Кутум дьалкыйар, Куттанным-куойдум, Куйахам күүрдэ. П. Ойуунускай
Яков, төбөтө балачча дьалкыйан олорор киһи, итини аанньа истибэтэ, өссө кини үөрэтэрдээх диэн кыһыйа санаата. Н. Заболоцкай
♦ Атыйахтаах уу курдук дьалкыйар көр атыйахтаах уу курдук аймаа
Мин уолум төрүөтэҕинэ, бу сатыы халлаан, часкыйан ытаабыт саҥатыгар, кута курдук күөгэлдьийэ хамнаабыта, сардаҥалаах маҥан халлаан атыйахтаах уу курдук дьалкыйа сыспыта. Саха фольк. Аан ийэ дайдым хаанынан ытаан Атыйахтаах уу курдук дьалкыйда [сэрииттэн]. И. Егоров
Икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат (дьалкыйбатынан) көр икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт). Баһыккалаах Нараҕаннаахтыын, икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбатынан, улахан эйэлээх, инибии курдук олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кинилэр улам-улам бодоруһан испиттэрэ, онтон икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат доҕордуу буолбуттара. С. Федотов
Үчүгэй доҕордуулар икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат. ЧКС АК. Иһэ иирбит, таһа дьалкыйбыт - улаханнык долгуйбут, өйө-санаата булкуллубут (туох эрэ куһаҕантан). ☉ Быть сильно возбужденным, находиться в смятении от чего-л. неприятного, неожиданного
Ариша, мин иһим иирэн, таһым дьалкыйан олорор. Суорун Омоллоон
Кини бииртэн эрэ, ону даҕаны ийэтин хос аатыттан иһэ иирэр, таһа дьалкыллар. Дьоло суох буола түһэр. Н. Босиков
Оо, Маака иһэ иирбит, таһа дьалкыйбыт Харыйаантан арахсан төһө бэрт олоҕу олороргун көрүөхпүт. А. Бродников. Ыаҕастаах уу курдук (уулуу) дьалкыйар - хас хамсаннаҕын аайы түллэҥнээн ыалдьар (киһи төбөтүн туһунан). ☉ Болит, раскалывается голова у кого-л. (словно сосуд, переполненный водой, расплескивающейся при каждом движении)
Ол эрээри утуйбатахтан төбө ыаҕастаах уу курдук дьалкыйара билигин биллэ илик. Амма Аччыгыйа
Сарсыныгар күн ортотун саҕана турбута, төбөтө диибин диэн ыаҕастаах уулуу дьалкыйара. «ХС»