түмүктээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Быабыт манан эмиэ түмүктэммит
□ Дьүүллэһии күлүүоонньуу икки ардынан түмүктэннэ. Н. Заболоцкай
Биллибэт диниэбинньик лирическэй хоһооннорунан түмүктэниэх чинчилээх. С. Федотов
Сайыҥҥы уонна күһүҥҥү түбүктээх үлэ этэҥҥэ түмүктэнэн, дьон-сэргэ санаата нус-хас. Хоро Бүөтүр

ырыҥалаа диэн курдук
Мария Ларионовнаҕа төһөтүн да иһин ону-маны ырыҥалатар, ырытар өй, биллэн турар баһыйара. В. Гаврильева
Сорсуннаах сонордьут диниэбинньик оҥостон хайа күөлгэ хас андаатар ууһаабытын эрдэттэн билэр уонна төһөнү бултуоҕун эмиэ ырыҥалатар. «ЭК»

аат. Чопчу көрдөрүүлэр, чахчылар испииһэктэрин түмэн көрдөрөр докумуон. ☉ Ведомость. Хамнас биэдэмэһэ. Биэдэмэс толорор
□ Оттонуох айылаах сир барыта ааттанан күөх биэдэмэскэ суруллубут. «ХС»
Биэдэмэскэ пиэрмэҕэ үлэлиир хас биирдии холкуостаах толорор үлэтин кээмэйин уонна үлэтин күнүн ахсаанын суруйуллар. КПЫ
Сыаналарын диниэбинньиктэрин кэлин лииһигэр баар биэдэмэскэ туруораллар. И. Сысолятин

бырах диэнтэн төхт
көрүҥ. [Учуутал уол] оҕолору үрүт-үрдүгэр быраҕыталаан баран, ыраах илгитэлээн кэбиһэ турарын Киликиэрийэ Сэмэнэбинэ көрбүт этэ. Амма Аччыгыйа
Урут эмиэ хаста да диниэбинньик сурунан испиттэрим бааллара да, аҕыйах хонукка суруйаат, быраҕыталаан кэбиһэрим. Софр. Данилов
Уйбаанчык, кутаа уота умайан, маһа аччаан, кыһыл чоҕунан кытаран баран, өһөөрү гыммытыгар, эбии маһы быраҕыталаата. В. Протодьяконов

аат. Ким эмэ бэйэтин санааларын, кэтээн көрүүлэрин, ахтыыларын сыыйа-баайа эбэн биэрэ-биэрэ бэлиэтээһинэ, суруйуута (э. ахс. тут-лар). ☉ Записки, записи
«Кэтээн көрүү диниэбинньигэр» сурунууларгынан саас уонна кыһын салгын тэмпэрэтиирэ төһөтүн тэҥнэтэлээ. КЗА АҮө. Печорин Персияттан төннөн иһэн өлбүтүн саҥардыы билбитим. Бу сурунуулары бэчээттииргэ миэхэ ол быраап биэрбитэ. Ю. Лермонтов (тылб.). Бу кинигэ сүрүн матырыйаалынан миэхэ бэйэм сурунууларым буоллулар. Д. Рид (тылб.)

1. аат.
2. Биир күнү быһа айанныыр сир. ☉ Расстояние, которое можно преодолеть за один день
   Манна айан суола туспа кээмэйдээх. Чааһынан буолбатах, күннүгүнэн. И. Данилов
   2
   диниэбинньик диэн курдук. Күннүкпэр санаабын хоһоонунан эбэтэр уус-уран суруйуунан киллэриэхтээхпин. «ХС»
   2
   даҕ. суолт., көр күннүктээх. Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, аҕыс күннүк сиртэн аарыгыра, айдаара, айгыста турар эбит. Саха фольк. Иннилэригэр бүтүн күннүк айаннаах үрдүк дабаан баара. Болот Боотур
   ср. тюрк. күндүк, күнлик

1. даҕ. Сибилигин, бу аҕай буолбут эбэтэр буолуохтаах, буола турар. ☉ Только что имевший место, настоящий, сиюминутный. Сибилиҥҥи балык. Сибилиҥҥи сорукпут
2. аат суолт.
3. Сибилигин, бу аҕай баар буола сылдьыбыт, көстүбүт эбэтэр ахтыллыбыт ким-туох эмэ. ☉ Что-л., произошедшее только что, совсем недавно; кто-что-л., только что упомянутый. Сибилиҥҥини да тутуһан туран умнан кэбиһэбин. Сибилиҥҥитээҕэр арыый улахан гын. Сибилиҥҥигин иккистээн аҕалбыккын
4. Сыһыарыы, таһаарыы түһүктэр формаларыгар кэм сыһыата суолталанар. ☉ В форме дательного и исходного падежей приобретает значение наречия времени
   Сибилиҥҥэ дылы абатыйа, кыһыйа турбут санаата баһын иһиттэн көтөн хаалла, наадатын сиппит үөрүүтэ улаатта. А. Софронов
   Сибилиҥҥэттэн саха суруга үөскүүрүн, саха тыла сайдарын эҕэрдэлээн, эрчимирдэн иһиэххэ сөптөөх. Күндэ
   Диниэбинньикпин сибилиҥҥэттэн быраҕарым саата бэрт. Софр. Данилов
   Эдэрдэр куораттарыгар [Комсомольскай куоракка] сибилиҥҥэ диэри ыччаттар дойду араас сирдэриттэн олохсуйаары кэлэ тураллар. «ББ»

1. суруй диэнтэн бэй. туһ. Мин диниэбинньик сурунарга сананным. Софр. Данилов
   Семён Романович былаанын тылыттан тылыгар суруммат. Н. Лугинов
   [Вера:] Мин эйигин бэйэм актыыппар сурунан кэбиһиэм. С. Ефремов
2. Туохха эмэ сурутааччы буол. ☉ Стать подписчиком чего-л., выписывать себе что-л. (напр., журнал), подписаться на что-л. (напр., на газету)
   Билигин саҥа үөрэнэн Хаһыат ааҕар буоллум бу, Пионер курдук, күлэн-үөрэн «Бэлэм буолу» суруннум. П. Тобуруокап
   Үөрэхтээх киһи Кирилл Васильевич хаһыаты тото-хана ааҕар, «Хотугу сулус» сурунаалы сурунар. Н. Габышев
   Политическай литератураны, хаһыаты-сурунаалы суруммуттара. И. Данилов
3. кэпс. -ар аат туохтуур форматыгар: суруйар тэрил (харандаас, уруучука). ☉ В форме причастия на -ар: инструмент для письма (карандаш, ручка)
   Эдьиийдэрэ, суруналлара суох буолан, биир харандааһы тоһутан, аҥаардаһан суруммуттар. ИМС ОС
   ◊ Сурунар киниискэ — укта сылдьарга табыгастаах кыра кээмэйдээх онуманы сурунар тэтэрээт көрүҥэ. ☉ Записная книжка
   Кини сурунар киниискэтигэр үгүс «кыайыыларын» испииһэгэ баара. Суорун Омоллоон
   Сурунар киниискэни хармааммар уктаат, ааҕар саалаттан сүүрэн тахсыбытым. ЫДЫа

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’