туохт. Харахтаргын кэҥэрииҥ диэки тартаран симэ соҕус хардары көр. ☉ Скосить глаза
Кынчарыйан, кырыыланан, Кыйаханар харах ыалдьар, Кынчыатаһан-кыччаҥнаһан Кылардыыр буолан хаалар. «ХС»
Кини хараҕын кылардаан, диэличчи, санньыардык сонньуйа-сонньуйа, чүмэчи уотун одуулаһар. А. Куприн (тылб.)

сыһ. Киэҥник, диэличчи, суоһурҕаммыттыы (көр, хол., куттанан, кыыһыран). ☉ Вытаращив, выпучив глаза (смотреть — напр., от испуга)
«Кэм буолуо. Туора киһи туһугар тоҕо кыһаллыаххыный?» — оҕонньор кыыһыран өргөччү көрдө. Болот Боотур
Егор сирэйэ үллэччи кытаран, икки хараҕын өргөччү көрбүтүнэн Тамаратыгар чугаһаата. Д. Очинскай

аат. Таһынан түүлээх үрдүк бэргэһэ. ☉ Папаха
Биир хааннааҕынан диэличчи көрбүт, лампаастаах кыһыл ыстааннаах үрүҥ папаахалаах хаһаак …… нагаайканан муостаны кууһурҕатта. П. Ойуунускай
Тараас бараан папаахатын Устан, санньыаран турда. С. Данилов
Манна [Карпакка] — хороҕор папаахалаах Гуцул уолаттар. Л. Попов

чынарый диэнтэн көстө түһүү. — Ити тугуҥ тылай? — Ылдьаана чынарыс гынна. А. Сыромятникова
[Аада] соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүн диэличчи көрөөт, төттөрү чынарыс гынна, ааны сапта. В. Протодьяконов
Лэс курдук намыһах дьахтар, ааны аһан баран, чынарыс гына түспүтэ. М. Рид (тылб.)

лоппой диэн курдук
Кылгас сэҥийэтэ, лоппоруттан тахсыбыт имин уҥуоҕа, онно эбии диэличчи көрбүт киэҥ хараҕа саҥа тэһэн тахсыбыт ханнык эрэ чыычаах оҕотугар майгылатыах быһыылааҕа. С. Федотов
Кыра, лэс курдук, санна дары-дараҕар, кытаанах быччыҥнара өрө лоппоруттан ис ырбаахытын киэптээбит. К. Симонов (тылб.)

сыһ. Сылаастык, эйэҕэстик. ☉ Мягко, ласково, нежно
Катя эбирдээх кылгас муруннаах, кэтит сирэйдээх, хараҥатыҥы халлаан күөҕүнэн сымнаҕастык диэличчи көрбүт кыыс. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа уолу кырыллыбатаҕа ырааппыт, тарааҕы билбэтэх адаархай баттаҕыттан сүр сымнаҕастык имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
◊ Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат)
Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт куурусса этэ. Н. Заболоцкай

аат. Көлөпүнэттэн өрүллүбүт быа. ☉ Веревка (пеньковая)
Кини ампаар аанын аһан баран, боробуойугар бирээдьинэ быаны баайбыт. М. Доҕордуурап
Сеня түүрэ баайыллыбыт уһун бирээдьинэ быаны саалыы кэтэн баран, сис мас устун төттөрү барда. Эрилик Эристиин
Ыкынаан бирээдьинэ быа иэччэхтээх күрүө аанын кичэйэн сабан баран, кэмниэ-кэнэҕэс дьэ бэттэх эргиллэн дьон диэки диэличчи көрөн кэбистэ. «ХС»
ср. русск. диал., устар. прядено ‘пряжа, нитки’, пряде(и)во ‘бечевка, завязочка, веревочка’

сыһ. Киэҥ-киэҥник, иһирдьэ, дириҥник түспүт харахтаргынан (көр). ☉ Большими, глубоко посаженными глазами (смотреть, глядеть)
Модьу-таҕа, кытаанах-кытаанаҕынан хаһылыччы көрбүт, үрдүк уҥуохтаах нуучча киһитэ утары хааман дьиэрбэлдьийэн кэлбитэ. И. Федосеев
Хапхаранан хаһылыччы, төп-төгүрүгүнэн диэличчи көрөөччүнү саха «үүн тиэрбэһин курдук харахтаах» диэччи буолбаат? С. Федотов
Киһиҥ эн үрдүгүнэн Килиэ-халаа көрүөҕэ, Хап-хатыылааҕынан Хаһылыччы көрүөҕэ. С. Тимофеев
Оо, аҕынна даҕаны Варя хайдах эрэ ис иһиттэн ис киирбэх дьүһүнүн, хап-харанан ып-ыраастык, хаһылыччы көрбүт харахтарын, сытыары-сымнаҕас истиҥ бэйэтин! «Чолбон»

сыһ.
1. Наһаа, олус. ☉ Очень, сильно, в значительной степени
Мин улаханнык куттанным: аны ампаар сууллан киһини баттыа дии санаатым. Н. Неустроев
Коля улаханнык кэлэйбит, абарбыт дьүһүннэннэ. Амма Аччыгыйа
Улаханнык кырдьа илигинэ ойоҕо өлөн хаалбыт. МНН
2. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэр курдук күүскэ (хол., ыарый) ☉ Сильно, изнурительно, теряя силы (напр., болеть)
△ «Атаҕыҥ төһө улаханнык ыалдьар?» — диэн аргыстаһан баран иһэн ыйыттым. Т. Сметанин
Маша, ийэтэ улаханнык ыалдьыбытын сэрэйэн, хараҕын уута бычалыс гынна. А. Никифорова
Оскуолаҕа киириэм иннинэ харахпынан улаханнык ыалдьыбытым. АЕД КЧ. Олус күүскэ, ыарыылаахтык (хол., оҕус). ☉ Очень сильно, болезненно (напр., ударять)
[Бурхалей] улаханнык быһыта сынньыллыы кэнниттэн хайдах буолбутун боруобаланан, илиитин-атаҕын хамсатан көрдө. Эрилик Эристиин
Мойот [Ньукулааскыны] көхсүгэ улаханнык оҕуста. Т. Сметанин
Эһэ улаханнык таптарда быһыылаах, охтон түстэ. «ХС»
3. Кыратык буолбатах, дорҕоонноохтук (хол., кэпсэт, саҥар). ☉ Громко, шумно (напр., разговаривать, говорить)
Өр соҕус буолан баран тулуйбатым, улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Бутукаай кумааҕыларын Микиитэ улаханнык ааҕан барда. Амма Аччыгыйа
Сорохтор улаханнык кэпсэтэллэр, Субу кулгаахпар иһиллэр. С. Васильев
♦ Улаханнык тутун көр тутун
Учуутал улаханнык туттубат. Амма Аччыгыйа
Тыа сиригэр таҕыстаҕына улаханнык туттар. НАГ ЯРФС II
◊ Улаханнык көр — хараххын киэҥник диэличчи көр. ☉ Смотреть, выпучив глаза, таращиться
Утары этитиэ суох курдук улаханнык көрдө. П. Ойуунускай
Мин муодарҕаан, соһуйан, улаханнык көрдүм быһыылаах. Н. Габышев

1. даҕ.
2. Үөн буолбут, үөн ыспыт. ☉ Червивый. Үөннээх тэллэй элбээбит
   □ Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
3. көсп. Хаадьыланарын сөбүлүүр, дьээбэлээх-хооболоох. ☉ Насмешливый, хитрый, ехидный
   Тылыгар киллэрэн эрэриттэн үөрэн тойоно үөннээх баҕайытык мичээрдии-мичээрдии, эмиэ саҥаран сыыбырҕатар. Н. Якутскай
   Кыл Сэлээппэ [киһи] харахтарыгар үөннээх кыымнар көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
   Диэличчи көрбүт саһархайдыҥы киэҥ харахтара туох эрэ элэктиир үөннээх кыымнарынан килбэчиһэллэрэ. «Чолбон»
4. аат суолт.
5. Элэк-хаадьы оҥосторун сөбүлүүр, дьээбэ-хообо киһи. ☉ Человек, любящий язвить, насмехаться, насмешник
   Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттар. Амма Аччыгыйа
   [Кэтириинэ:] Тугу-тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
   «Оо, үөннээх!» — эдьиийим мүчүйдэ. «ХС»
6. Дьээбэ-хообо, элэк-хаадьы. ☉ Насмешка, колкость, ирония
   Дима хайа да бэйэлээх киһи тугу эмэ ыйыттаҕына, туох эмэ дьээбэлээҕи, үөннээҕи булан эппиэттиир бэйэтэ, бу сырыыга тугу да тобула охсубатаҕа. С. Федотов
   Үөннээҕи саҥараары гыннаҕына хараҕын араастаан көрөн турулуҥнатааччы. В. Протодьяконов
   Кини дьону күллэрэрин, тугу эмэ үөннээҕи, тарбааһыннааҕы этэрин таптыыра. «ХС»
   ◊ Үөннээх сөтөл — сэллик аһаҕас, олус сыстыганнаах формата. ☉ Открытая форма туберкулеза
   Үөмэн-үөмэн Үөннээх сөтөлгө дьүөрэлэһэбин. Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай табаах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
   Кини сүүрбэ түөрт саастааҕар үөннээх сөтөл буолан, Баайаҕаттан Уолбаҕа сыарҕалаах атынан тиэллэн кэлбитэ. АЕД КЧ