имеющий проход, перевал; с... проходом, с... перевалом; аан дойду аартыктаах , күөх далай оломноох , хара тыа ыллыктаах погов. мать-земля имеет проходы, синяя бездна — броды, дремучий лес — тропы.

даҕ., кэпс. Хойуу, түҥ (тыаны этэргэ). ☉ Густой, дремучий (о лесе)
Туруннахпытына олох тулутуохпут суоҕа. Оннук бөдөҥ мастаах Сабыр тыа буолбатах. Н. Босиков

I густой, дремучий лес, чаща (обычно над рекой); түбэ ойуур лесная чаща; түбэ тыа густой лес.
II : түбэ биллибэт неопределённый; до конца не выясненный; түбэ биллибэт дьыала до конца не выясненный вопрос.

тёмный, непроглядный; түҥ бараан дойду фольк. страна в кромешной тьме; түҥ бараан түүн ийэ поэт, непроглядная матушка-кочь; түҥ былыр седая старина; түҥ ойуур густая лесная чаща; түҥ тыа дремучий лес.

кэҥкил <хара, кэрии> тыа фольк. — хойуу гына үүммүт мастардаах түҥ хараҥа тыа. ☉ Дремучий, глухой, темный лес
Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун. А. Софронов
Тулларыттаҕас хатырыктаах Туруу-томороон мастардаах, Кэмэ-кэрдиитэ биллибэт Кэҥкил хара тыалардаах эбит. П. Ойуунускай
Кэҥкил кэрии тыалартан Этэр кэҕэ кыыллыырым Кэлэҕэйдээн баран ньим Кэмчиэрийэн кэхтибит. Саха нар. ыр. I

аат. Наһаа лааҥкылаах, киһи сатаан сылдьыбат иһирик ойуура. ☉ Непроходимая чаща
Тогойкин …… сыбары үнтү барчалаан киирэн, тыла тоҥуор, бэлэһэ аһыйыар диэри тоҥ хаптаҕаһы тоноон сиэтэ. Амма Аччыгыйа
Сыбар иһигэр киирбиттэрин кэннэ, куобах саҥата өссө биирдэ ньарылаата. Н. Заболоцкай
Ынахтар ойууру, сыбары кэтэн мэнээк ыһыллан сордообуттара. П. Аввакумов
ср. казах. диал. шүбар ‘место, изобилующее растительностью’, туркм. сүмме ‘непроходимый, дремучий (лес)’, бур. шэбэр ‘чаща’

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

I
даҕ. Туох да сырдык көстүбэт, бүтэй хараҥа. ☉ Совершенно тёмный, беспросветный, непроглядный (о тьме, ночи). Түҥ хараҥа. Түҥ түүн
□ Сотору түҥ хараҥа буолла. Амма Аччыгыйа
Түҥ түүн илин эҥээртэн хотой кыыл курдук сабырыйа күөнтүү көтөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
△ Хойуу буолан күн аанньа көрбөт, хараҥа (тыаны этэргэ). ☉ Тёмный, дремучий (о лесе)
Түҥ хара тыаны бүрүммүт Амма улаҕатыттан бөрөлөр улуһан онолуһар саҥаларын дуораана иһиллитэлээн ылар. Р. Кулаковскай
Түҥ тыа, суолбут айан суолугар киирэр чинчитэ ырааттахпыт аайы мэлийэн истэ, өссө уҥа диэки иэҕиллэн түҥ ойуур диэки түһэ турда. «ХС»
♦ Түҥ бараан түүн — хабыс-хараҥа түүн. ☉ Глухая ночь
Түбэ тыаҕа түҥ бараан Түүммүт түһэн налыйда. Көмүс кыымын ыһыахтаан, Кутаа үөһэ умайда. М. Ефимов. Түҥ бүтэй — сайдыыта суох, түҥкэтэх (киһи); олус хаалыылаах, хараҥа (олох). ☉ Отсталый, забитый (о человеке); тёмный, неразвитый (о жизни)
Кыыча бу түҥ бүтэй хараҥа олоҕор сатаатар биир үтүө дьыаланы оҥоруо этэ. Софр. Данилов
Кырдьан хаалбыт кулуба, тугу да билбэт түҥ бүтэй күтүр туох үчүгэйдээх буолуой? А. Сыромятникова
Биир үйэ чиэппэрин иһигэр Мин Сахам сирин түҥ бүтэй түгэҕэр Хайдахтык олохпут сайынна?! Дьуон Дьаҥылы. Түҥ хааһах <киһи> кэпс. — аһара кэнэн, түҥкэтэх киһи. ☉ Невежественный, тёмный, отсталый человек
Биһиги курдук түҥ хааһах буолуохтара дуо — бу билбиттэрэ-көрбүттэрэ эчи элбэҕин. С. Федотов
«Тугу да сатаабат түҥ хааһах киһи ханна даҕаны ыт курдук көрүллээччи», — диэн тойон кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Түҥ былыргы (былыр) кэпс. — төрүт былыргы (былыр), үйэлэр улаҕаларынааҕы. ☉ Относящийся к глубокой древности, незапамятным временам
Ичээн этим-сииним били Түҥ былыргы үйэлэр түгэхтэриттэн Иҥэн кэлбит итэҕэли Өйбөр соҥнуур дуо, тириэрэн? В. Миронов
Суруналыыс үлэтэ аан дойду бэйэтин курдук түҥ былыргы. «Кыым»
Бу кыыл түҥ былыр өлбүт. П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. түм ‘густой’, туркм. гүм ‘мгла; мрак, тьма, темнота’
II
тыаһы үт. т. Саа эстэр тыаһа. ☉ Подражание звуку выстрела
Шагуров эписиэргэ «түҥ!» диэн хаһыытаата. Т. Сметанин
Дьэ, кырдьык, «түҥ!» дэспэккэ улааппыт уол оҕо суох буолуо дии саныыбын. П. Аввакумов
ср. кирг. дүҥ ‘сильный, глухой, отрывистый звук’

аат. Мас эгэлгэтэ хойуутук үүммүт сирэ, чугас эргин тыа (үксүгэр баараҕай, лиҥкинэс мастаах сис тыаттан, тайҕаттан атыны этиллэр). ☉ Лес, лесная чаща (обычно кроме сплошного лесного массива и тайги)
Эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
Лааһары кытта ойуур суолунан аргыстаһан иһэн, бултуу барарга сүбэлэспиппит. Далан
Ойуурга тахсан уһун синньигэс ураҕас быстар. Н. Заболоцкай
♦ Ыт мунна баппат ойуура — аһара хойуу мастаах (сылдьарга, айанныырга олус эрэйдээх) ойуур. ☉ Труднопроходимый лес, густые заросли деревьев, дремучая чаща
Ыт мунна баппат ойуурун иһинэн аттара нэһиилэ уйар ындыылаах дьон баран испиттэрэ. Д. Таас
◊ Бэрдьигэс ойуур — саҥа улаатан эрэр бэстэрдээх алар. ☉ Небольшая рощица из сосёнок. Бэрдьигэс ойуурга киирдибит. Бэс ойуур — бөдөҥ бэстэрдээх, кумахтаах сиргэ турар ойуур. ☉ Сосновый бор
Уйбаан ыраас күнтэн сандаарбыт бэс ойууртан тахсан, куоратыгар чугаһаан истэ. П. Аввакумов
Күөл уҥуор мыраан, тула чараҥ уонна бэс ойуур сэлэлии үүммүт. Н. Заболоцкай
Түүн чуумпурбут бэс ойуур, сииги бүрүммүт күөх хонуу сарсыарда лааҕыр оҕолорун кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Иһирик ойуур — сииктээх сиргэ үүнэр аһара хойуу титириктэрдээх ойуур. ☉ Густой лиственничный молодняк, растущий во влажной местности
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Аллара иһирик ойуур барыйан турар. М. Чооруоһап. Куруҥ (куруҥах) ойуур (тыа) — хаппыт (сороҕо хоруорбут) мастардаах, өрт уота бара сылдьыбыт ойуура. ☉ Лес из сухостоя (выжженный лес), сушняк
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай. Куула ойуур — сир (алаас, сыһыы уо. д. а.) соҕуруу өттүн кыйа үүммүт ойуур. ☉ Лес вдоль южной стороны местности (аласа, долины и т. д.)
Ата ыраас куула ойуурунан, бөдөҥ тииттэр быыстарынан сиэлэн сундулуйан иһэн өрө хантаһыйда уонна биир сиргэ тэпсэҥнии-тэпсэҥнии турда. И. Гоголев
Куула ойуур үрдүнэн Куба күммүт ойбут. Эллэй. Ойдом ойуур — ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок, отлесок
Ойдом ойуур кэтэҕэр Оҕо саҥата айманар. С. Васильев. Ойуур (тыа) саҕата (кэриитэ) — ойуур (тыа) кытыы, саҕаланар өттө. ☉ Край, опушка леса
Ойуур саҕатыгар оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Сайылык нөҥүө өттүгэр тыа кэриитигэр кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Тохтоон сынньаммыт сирбиттэн икки-үс биэрэстэни барарбын кытта ойуур саҕата кэллэ. Т. Сметанин. Ойуур тыа — чугас эргиннээҕи тыа. ☉ Близлежащий лес
Хонуу, толоон, ойуур тыа барыта сууммут курдук өссө чэлгийбит. С. Васильев
Ойуур тыа саҕатыгар икки мэндиэмэннээх орто оскуола дьындаарыйан турар. Амма Аччыгыйа. Ойуур чыычааҕа — үксүн маска уйаланар, тыаҕа олохсуйар чыычаах. ☉ Лесные птички, вьющие гнёзда в основном на деревьях
Ойуур чыычаахтара кэрэ сарсыарданы уруйдуур-айхаллыыр ырыаларын тардан кэбистилэр. Т. Сметанин
Ол оннугар тэлгэһэлэригэр туйаарар, ойуур чыычааҕа, өрүөстээх чыычаахтар дьиэлэнэллэрэ. М. Доҕордуурап. Симилэх ойуур — иинэҕэс хойуу мастардаах ойуур. ☉ Лес, лесная чаща из густых зарослей молодняка
Үрүйэ үрүт өттө ыт мунна баппат симилэх ойуура буолан барар. Амма Аччыгыйа. Сиһик ойуур — кыһыл субалаах талах хойуутук үүммүт ыарҕата. ☉ Мелкий кустарник из ольхи, ольшаник
Хараҥа аабылаан сиһик ойуур кытыытын кэрийэ, үрүйэ баһыгар киирдэ. Эрилик Эристиин. Сылбах ойуур — күөрэ-лаҥкы кыстаммыт, охтубут мастардаах ойуур. ☉ Лес из валежника
Саһыл ньалбаарыҥса Халбаһыны хап гыннарбыт, Сылбах ойуур быыһыгар Сырбас гынан хаалбыт. Т. Сметанин. Сэндэҥэ ойуур — арыттыы үүммүт, убаҕас мастаах ойуур. ☉ Лес с редкими деревьями, редколесье. Сотору соҕус буолан баран сэндэҥэ ойуурга тахсан кэллилэр. Сэппэрээк ойуур — сииктээх, бадарааннаах сиргэ үүнэр намыһах ыарҕалаах ойуур. ☉ Лес из низкорослых багульников, растущих на влажной, болотистой местности
Сэппэрээк ойууру ат күөнүнэн кэстэрэн, Наһаар ыллык суолга тахсан кэллэ. С. Тумат. Талах ойуур — талах чөмөхтөһө үүммүт бөлкөйө. ☉ Тальниковая заросль. Талах ойуур быыһыгар моонньоҕон бөҕө үүммүт. Титирик ойуур — тиит кырата (титирик) бөлөхтөһө үүммүт ойуура (үксүгэр ууттан чугас буолар). ☉ Лес из зарослей молодых лиственниц (обычно вблизи какого-л. водоёма)
Коля бэйэтин дьонунуун …… икки өттүттэн титирик ойуурдарынан ыга анньыллыбыт үрүйэҕэ киирээт, түөрт аҥыы арахсан бардылар. Эрилик Эристиин
Дьон атахбытах өттө тэйиччи соҕус титирик ойуур саҕатыгар мустубуттар. Күннүк Уурастыырап
Таня ыаҕайатын ылан, титирик ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап. Түбэ ойуур — өрүс, үрэх үрдүнээҕи бөдөҥ, тэҥкэ мастаах (киһи мээнэ тиийбэт ыраах) ойуур. ☉ Значительно отдалённая лесная чаща из крупных деревьев (над рекой, речкой). Үрэҕи туораан, хойуу мастаах түбэ ойуурга кэлбиттэрэ. Түҥ ойуур — халыҥ тыа быыһыгар хараҥа (киһи мунуон сөптөөх) биир тэҥ мастаах бардар бара турар ойуур. ☉ Дремучий, тёмный лес
Халыҥ түүн тайҕаҕа Түҥ ойуур быыһыгар Биир киһи уһун түүн Ньилбэгэр суруйар. С. Данилов. Тэтиҥ ойуур — тэтиҥ мас сэлэлии үүммүт ойуура. ☉ Осинник. Тэтиҥ ойуур суугунуу хамсыыр. Харыйа ойуур (тыа) — тэҥкэ харыйа маһынан саба үүммүт хараҥа, түҥ ойуур. ☉ Еловая заросль, тёмный, дремучий еловый лес
Киһи тыына-быара кылгыах лүҥкүрэ хараҥарбыт харыйа ойуурдары, алаастары, хочолору аастылар. Күндэ
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Туркулаах биир чуумпу тоҕойун үрдүгэр, халыҥ харыйа ойуур иһигэр кутаа умайан күүдэпчилэнэр. С. Никифоров. Хахыйах ойуур — саҥа улаатан эрэр хатыҥнардаах сир, тыа. ☉ Березняк (из молодых берёз)
Баараҕай тииттэр анныларыгар, ыарҕа талахтаах хахыйах ойуур иһигэр чүөмпэ уута көстөрө. Күндэ. Чараҥ ойуур — аһаҕас сиргэ турар кыракый хатыҥ чараҥ. ☉ Небольшая берёзовая роща на открытой местности
Сайын ааһан Чараҥ ойуур сэбирдэҕэ Сарт кутуругун курдук Саһаран түстэ. С. Васильев
[Күн] Чаҕылыйар бэйэтин Чараҥ ойуур быыһыгар Чалбараҥнаах күөҕүгэр Чаҕаарыччы ыллыаҕыҥ. Эллэй. Чэчинньиэр ойуур — сиппэтэх, ньирээйи мастаах тыа. ☉ Лесок из мелких молодых деревьев
Ыраах кыра чэчинньиэр ойуур тунааран турара көстөр. Күндэ. Ыркый (ычык) ойуур — титирик мас хойуутук үүммүт сирэ, тыата. (сылдьарга эрэйдээх, суола-ииһэ суох). ☉ Густые заросли молодых деревьев (труднопроходимые, без тропинок). Ычык ойууру кыйа бардылар
□ Ыркый ойуур кэтэҕэр Ыраах элиэ ыйылаата. С. Васильев
Ханна да сылдьыым ахтабын Ыркый ойуурбун, халыҥ сиспин. Баал Хабырыыс

1. аат.
2. Хойуутук үүммүт мастаах сир, ойуур. ☉ Лес
   Хонуу киэркэйбит, тыа тырымнаабыт, мутукча тыаһа куугунас, сэбирдэх тыаһа тэлибирэс. П. Ойуунускай
   Улам-улам баран истэҕим аайы тыам маһа хойдон, хараҥаран истэ. Н. Неустроев
   Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
   Ити хойуу күөх тыалар Эркиннэрин иһигэр Эдэр мааны хатыҥнар Эһиэкэйдээн эрэллэр. Баал Хабырыыс
   △ Күндү түүлээҕи булан бултуур сир, ыраах сис, тайҕа. ☉ Лес, тайга — место, где добывают пушнину. Түүлээхситтэр тыаҕа таҕыстылар
   □ «Тыаттан түүлээхтээх улахан атыыһыт киирбит!» — дэстилэр [дьон]. Суорун Омоллоон
   «Хомуньууһум» холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
3. Куораттан ыраах дьон түөлбэлээн олорор сирдэрэ, дэриэбинэ. ☉ Сельская местность, село, деревня
   Тыабыт олоҕо Тупсан барда, Холкуоспут үлэтэ Хотуулаах буолла. Саха нар. ыр. III
   Куораттан тахса сылдьар хомсомуол тыаҕа хомсомуолу, пионеры ахсааннаахтык көрсөр. Амма Аччыгыйа
   [Дьоннор мэктиэлээх үлэнэн хааччыллыылара] тыаҕа даҕаны, куоракка даҕаны үлэтэ суох буолууну төрдүттэн эспиттэрэ. АИА КХО
4. даҕ. суолт. Куорат олоҕор-дьаһаҕар, үгэстэригэр үөрүйэҕэ суох, сыста илик, куораттан ыраах. ☉ Сельский, деревенский
   [Оҕону] ити тыа эмээхсинэ тыалыы иитэн кэбистэҕинэ сатанымаарай? Далан
   [Кини] дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
   [Байбал] тыа киһитин быһыытынан, бырастыыласпакка-хайаабакка, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
   ◊ Арыы тыа көр арыы I
   Мин арыы тыам уҥуоргу саҕатыгар таҕыстым. Суорун Омоллоон
   Булчут сыыдам айаныгар Арыт куобах туртас гынар, Арыт саһыл кутуруга Арыы тыаҕа субуллар. Эллэй
   Арыы тыа хонноҕор, куобах уоһун курдук, быллаардаах сиргэ сэттэ уонча киһи төбүрүөннээн олороллор. М. Доҕордуурап. Куруҥ тыа көр куруҥ
5. Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
   Бөлөх тииттэри мүччү түһэрин кытта кини иннигэр киэҥ куруҥ тыа нэлэс гына түстэ. Т. Сметанин
   Урукку ааспыт сахтарга Уот сиэн хараарпыт үрдүк тыам барахсан Үтүө симэҕэ үлтүрүйэн, үөдэнтаһаан буолан, Курулуу кууран Куруҥ тыа буолбута Куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү! С. Зверев. Куула тыа — ханнык эмэ ыраас сир (хол., алаас) соҕуруу өттүнээҕи тыата. ☉ Лес, растущий на южной стороне какой-л. открытой местности (напр., поля)
   «Куук» кэҕэ Куула тыаҕа Кукууктаан бүттэ. Күннүк Уурастыырап
   Куула тыаттан, хайаттан Көтөр-сүүрэр бииһэ манна Көбүөхтэс гына мунньуһунна. Болот Боотур
   Мас-от тиэнэр ала оҕуһун миинэн, сарсыарда хойутуу соҕус куула тыа диэки үөмтэрэн эрэрэ көстөн ааһар. В. Яковлев
   Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа көр кэрии. Кыараҕас соҕус алаассыһыы уҥуоргу өттүнээҕи кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан …… күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
   Сыҕарым киһи аһаан бүтэн барыытыгар күн куула хайа кэрии тыатын чыпчаалыгар сардаҥатын кутта. М. Доҕордуурап
   Кэрии тыа кэтэҕэр кэҕэ кыыл этэрин Кэрэтик истэммин сүрэхтиин үөрэбин. П. Тулааһынап. Ой тыа көр ой II
6. Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин, Тэтэркэй имнэргин дьэдьэҥҥэ тэҥнээтим. Эллэй
   Ыркый ойуурдаах баай хара ой тыабын Ытыктыы, таптыы көрөбүн. Баал Хабырыыс
   О, ахтылҕаннаах Аар тайҕам, Эн ой тыаҥ Уоскутар нуурала Отунмаһын лабаатын Уруйдуу уунара — Барыта миэхэ истиҥ Кэрэ, Күндү. Кыраһа к. Сатыы тыа — кыҥырай 1 диэн курдук
   Саабан хаары аннынан саптаары, Сатыы тыа саһархай торҕону тардынна. С. Васильев. Сарсыныгар сандал маҥан күн Сатыы тыа үрүт өттүнэн Сайа күөрэйэн Сандаарыйан тиийэн кэллэ. С. Зверев. Сис тыа көр сис
   5
   Халыҥ сис тыаны быһа түһэн ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттарыгар, иннилэригэр уоттар кыламнастылар. Н. Лугинов
   Байкал бүрээттэригэр Убса-Нур күөл кэтэҕинээҕи үрдүк хайалардаах халыҥ сис тыа олоҕо сөп түбэспэтэҕэ. Эрилик Эристиин
   Төгүрүччү сис тыа сэлэлээн турар буолан, тоһуур ньыматын үрүҥнэр үгүстүк тутталлара. Б. Лунин (тылб.). Тумул тыа — алааска, сыһыыга чорбоччу үүнэн киирбит тыа. ☉ Лес, мысом выдающийся в открытую местность (напр., поле, равнину)
   [Ньургун Боотур] тумул тыа быстыбытын саҕа тэбэр Тураҕас ат сылгыны тоҕус томторҕолоох тойон аас сэргэҕэ тумул хайа саҕа туора баайан кэбиспит. Ньургун Боотур
   Мотуок солко Мутукчалаах Тумул тыабыт Долгуйбахтаан Нусхал-күөгэл Нуоҕалдьыйда. Күннүк Уурастыырап
   Оччотооҕуга бу …… хатыҥ чараҥ, тиит мас булкуһа үүнэр тумул тыата этэ. С. Данилов. Тумус тыа — тумул тыа уһук, баранар өттө. ☉ Окраинная часть леса, мысом выдающаяся в открытую местность
   Кинилэр суол бэтэрээ өттүнээҕи чараас тумус тыаҕа киирдилэр. Н. Заболоцкай
   Анараа тумус тыаҕа аттары баайталаан уон киһини харабыл хаалларар буоллулар. Эрилик Эристиин. Тыа баһа — тыа үөһээ, үрүт уһуга. ☉ Верхушка леса
   Түөртүүр ыамҥа сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар «һайдыыр» саҥата тыа баһынан дуораһыйан ааһар. Амма Аччыгыйа
   Тыал-буурҕа улуйан ытыыра, Тыа баһа куугунуу тыаһыыра. Күннүк Уурастыырап
   Тыа баһа, Ньургуһуну суохтаабыттыы, суугунуу айманара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыаҕа тарт түөлбэ. — тугу эмэ (үксүгэр оргуйбут күөһү) уот суоһуттан тэйиччи кытыыга, оһох чанчыгар тарт, таһаар. ☉ Передвинуть что-л. (обычно закипевший котелок) к краю огня, плиты, костра
   Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
   Уот бачыгыраччы умайа турар, чаанньык оргуйан, тыаҕа тардыллыбыт. И. Никифоров
   Бүлүү дьоно күөс оргуйдаҕына: «Тыаҕа тарт», — дииллэр. «Тыаҕа тарт» диэн ол аата кытыыга тарт, уот суоһуттан ыраатыннар, тэйит диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тыа саҕата — тыа кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Опушка леса
   Арҕаалаабыт сааскы күн сардаҥата тыа саҕатын сырдата тыган турар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр сотору тыа саҕатыгар кэллилэр. Суорун Омоллоон
   [Дьиэ] турар сирэ да тыа саҕата, томтор сир. Н. Лугинов
   Тыа сирэ көр сир II. Остолобуойга күн аайы аҕыс уонча киһи сылдьан аһыыр, ити тыа сиригэр аҕыйаҕа суох. П. Степанов
   [Өлөксөөскө] тыа сиригэр үөскээбит кыыс быһыытыгар-майгытыгар, хас биирдии туттуутугар-хаптыытыгар туох эрэ кэрэ, туох эрэ ордук ыраас-чэбдик уонна саҥа уһуктан эрэр дьикти далааһын баара. А. Бэрияк
   Өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин үлэһиттэрэ сааскы ыһыы бэлэмнэнии үлэтигэр, пиэрмэлэргэ эбии аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ күргүөмнээх тахсыылары оҥоруохтара. «Кыым». Тыа хаһаайыстыбата — норуот хаһаайыстыбатын биир салаата (хол., сири оҥоруу, сүөһүнү иитии о. д. а. киирсэллэр). ☉ Сельское хозяйство
   [Кыыс] Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн, огурунуом буолан төрөөбүт алааһыгар төннүбүтэ. В. Титов
   Ити үлэ географтарга эрэ буолбатах, ону ааһан тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр, тутуу үлэһиттэригэр итиэннэ дойду килиимэтиичэскэй уратыларын интэриэһиргиир хас биирдии киһиэхэ туһалаах буолуоҕа. И. Федосеев
   Тыа хаһаайыстыбата — уустук, үгүс салаалаах хаһаайыстыба. ТХЭ. <Баай> хара тыа фольк. — хойуу, халыҥ, дьон-сэргэ олорор сириттэн ыраах, өлгөм бултаах-алтаах тайҕа. ☉ Густой, глухой, дремучий лес, тайга
   Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
   Олохтоох дойдум туонатыгар Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Уйгу баарын билбэтэҕим. С. Зверев
   Хара тыа байанайа көлөһүнүн харыстаабакка, күнүстэри-түүннэри сиэлэр киһини күндүлүүр диэн мээнэҕэ эппэттэр. С. Никифоров
   Аан дойдуга аатырбыт алмаастаах дойду үрдүнэн сөмөлүөтүнэн көтөн иһэн көрдөххө, киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
   ср. др.-тюрк. таҕ, тюрк. таҕ, тау, ту ‘гора’