Якутские буквы:

Якутский → Русский

дыр

I подр. потрескиванию, тихому дребезжанию: дыр-дыр гын = потрескивать; издавать слабые дребезжащие звуки.
II : дыр гын = момент.-однокр. образн. внезапно ощутить, как по телу пробегают мурашки (напр. при онемении конечностей, ударе электрического тока).
III : дыр курдук разг. а) аккуратный; дыр курдук оҥоһуллубут сделано очень аккуратно; б) вкусный, наваристый; дыр курдук мин вкусный, наваристый суп.

Якутский → Якутский

дыр

дыр курдук кэпс. - 1) көнө, нарын быһыылаах; тупсаҕай. ☉ Прямой, тонкий; аккуратный
Аайа син биир уруккутунан хаалбыта: кыра эрдэҕинээҕи оҕолуу синньигэс сирэйдиин, дыр курдук көнө муруннуун, чаҕылхай тэбэнэттээх харахтардыын. Далан. Кини дыр курдук хааһа, кырыылаах үрдүк мунна көстөллөр. А. Федоров; 2) амтаннаах (амтана биллэр), үчүгэй сыттаах. ☉ Вкусный, наваристый, ароматный
Дыр курдук итии миини истэҕин аайы Семен Иванович этэ-сиинэ итийэн барда. Т. Сметанин; 3) көсп. хоп курдук үчүгэй. ☉ Довольно хороший. Дыр курдук хоһооннор

дыр гын

туохт. Эмискэ дьириһийэн ыл (киһи этин-сиинин этэргэ). ☉ Внезапно ощутить мелкую дрожь (в теле)
[Ньургууна] этэ-сиинэ дыр гынан эрэ хаалбытын билэр. А. Софронов
Оҕонньор куйахата дыр-дыр гынна. Болот Боотур

Еще переводы:

хайаҕастан=

хайаҕастан= (Якутский → Русский)

возвр. от хайаҕастаа = становиться дырявым, продырявливаться; изнашиваться до дыр.

тобулутун

тобулутун (Якутский → Якутский)

туохт. Тырыттан, илдьирийэн курдат көстө сылдьар буол (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Быть заношенным до дыр (об одежде), продырявиться
Тобуга-тоҕоноҕо Тобулуттан түспүт. Өксөкүлээх Өлөксөй

түллэс гын

түллэс гын (Якутский → Якутский)

түлүн диэнтэн көстө түһүү. Сүрэҕим тиҥ-тиҥ тиҥиргээбитэ, Сүрдээхтик дыр-дыр хайыта барбыта
Онуоха эриэн кыылым түллэс гыммыта. Ньургун Боотур
Били биир кэлим туртайан, килэйэн турбут бүүс-бүтүн муус түллэс гынан эрэрэ баара да, хас даҕаны сиринэн быһытталанан, уһаты-туора хайыта барда. П. Филиппов

тарбаа=

тарбаа= (Якутский → Русский)

1) царапать; чесать; куоска ааны тарбыыр кошка царапается в дверь; илиигин хайа тарбаа = расцарапать руку; дьөлө тарбаа = а) процарапать что-л. до дыр; б) чесать в одном месте; тарбаабыт ынах курдук погов. словно корова, которую чешут (об очень смирном, тихом человеке); 2) перен. досаждать кому-л., раздражать кого-л.; тылгынан тарбаа = говорить колкости # бэлэскин тарбаа = злорадствовать, злорадничать; быаргын тарбаа = см. быар .

көҥөрүй

көҥөрүй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Бытарыйан тоҕун. ☉ Крошиться, рассыпаться на мелкие куски
Көрбүтүҥ дуо, эн, Көһөн барбыт ыал Курсуйбут өтөҕүн Көҥөрүйэн түспүт Көмүлүөк оһоҕун? М. Тимофеев
2. Оҥоччу көтүрү бар, көтүрү баран оҥойон көһүн. ☉ Ломаться, разрушаться до зияющих дыр
Күрүөтэ көҥөрүйбүт, Аана аһыллыбыт дойду буолла. С. Васильев

кэбилин

кэбилин (Якутский → Якутский)

I
туохт. Олус өр кэтиллэн элбэхтик аалыллар сиринэн элэй, алдьан (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Протереться насквозь от долгого ношения, износиться до дыр, обтрепаться (об одежде)
Анараа киһи Пал Палыч дьадаҥытын билэрэ, ырбаахытын тоҥолоҕо кэбиллэ сылдьарын хаста да көрбүт бэйэтэ. Н. Заболоцкай
Оччотооҕуга ол сиэхтэрин кытыылара кэбиллибит …… кугас суппуун тастаах сон куһаҕана суох таҥаһынан ааҕыллара. С. Никифоров
[Сон] эргэрбит да, син ыраас, тоҥолоҕо кэбиллибит. А. Сыромятникова
ср. чув. кивел ‘истрепаться’
II
кэп I диэнтэн атын
туһ. Данила түөскэ кэбиллибит курдук чинэс гынан, тохтуу биэрдэ. Болот Боотур
Утарылаһан, тардыалаһан көрөөрү гыммыттар түөскэ кэбиллэн киэр эһилиннилэр. Н. Лугинов
Кинээс түөскэ кэбиллибит киһилии чинэрис гынна. Тулхадыйбат д.

тыргый

тыргый (Якутский → Якутский)

туохт. Ырылхай, синньигэс сурааһын буола сыыйыллан таҕыс (хол., буруону этэргэ); бара тур (хол., суолу этэргэ); тык (хол., күн сардаҥатын этэргэ). ☉ Чёткой, тонкой струйкой подниматься вверх (напр., о дыме); протягиваться вдаль (напр., о дороге); бить, ударять куда-л. (напр., о солнечных лучах)
Биһиги киэһэ сөрүүн түһүүтэ сайылыкпытыгар тиийбиппит: дыр курдук синньигэс, чээл күөх ньуурдаах от үрэх тоҕойугар мастар быыстарыттан күөх буруо өрө тыргыйан көһүннэ. Далан
Күн сип-синньигэс сардаҥата мастар быыстарынан тыргыйан, кыһыл көмүс лиэнтэлии салгыҥҥа ыйанан турар. В. Протодьяконов
Дэҥдэҥ үрэхтэр бастарынан торҕоннообут хотугу үөр бөрөлөр суоллара тыргыйар. Айталын

илбирий

илбирий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Наһаа өр кэтиллэн, туттуллан тырыттан хаал (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Рваться, износиться до дыр, висеть лохмотьями (обычно об одежде)
Ханнык эрэ илбирийбит остуол сабыыта таҥаһы кимтэн эрэ бэлэхтэппитинэн Сөдүөччүйэ мөһөөччүк тиктэ охсон санныгар быраҕан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ол ырбаахым илбирийбитэ үйэ буолла. Эн кыракый эрдэххинэ кэппит ырбаахым ээ. Л. Попов
Онтон Марба туран табах тарда-тарда, илбирийбит нэк сонун элээмэтин кэтэн, өҥө-дьүһүнэ бараммыт саал былаатын дуомун баанан, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
2. Мөкөчөктөнөн, иилсиһэн хаал (хол., ыт түүтэ). ☉ Сваляться, свисать клочьями (о шерсти животных)
Чааскы олоҕун саҕа киэҥ баҕайы харахтардаах, сылларыстыгас муруннаах, илбирийбит уһун түүлээх, балаҕан саҕа улахан баҕайы ынырык кыыл сүрдээх киэҥ айаҕын кытарчы аппытынан, тиистэрин атыгыраппытынан көстөн кэлэ-кэлэ сүттэ. Л. Попов
♦ Этим (эт-этим, этим-хааным) илбирийдэ көр эт II

элэй

элэй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’

саадьаҕай

саадьаҕай (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’