дьалбый диэнтэн бэй
туһ. [Ойуун:] Бастаан аал уокка ас быраҕан дьалбынан көрүүм. А. Софронов

уст. 1. и. д. от дьалбый= камланье , чтение заклинаний (с целью отогнать нечисть или болезнь); 2. шаманский кнут, кнут шамана.

дьалбый диэнтэн атаах. Эмэгэтим - Көйүктээх күлүгүттэн Көбүччү баһаҥҥын, Күлүктээҕи көрдөххүнэ, Күдээриччи ыһаҥҥын, Дьалбыйаахтаан киирэҥҥин, Дьарылҕаммын намтатаахтаа. П. Ойуунускай

дьалбый диэнтэн дьаһ
туһ. Чугаһынан ойуун баара буоллар, дьалбыттарар санаалаах этим. И. Федосеев
[Оҕолоро өлөн иһэллэрэ.] Ойууну да аҕалан дьалбыттаран көрбүттэрэ, ымыы гынаары ыты да иитэ сатаабыттара, син биир хайата да туһалаабатаҕа. «ХС»

аат. Дьахтар ойуун. ☉ Шаманка
Оноҕочоон-Чоохоон көтөн түһэр да, удаҕаны симиирдээх кымыска төбөтүнэн таҥнары уган кэбиһэр. Саха фольк. «Эчи, эмээхситтэрбит да битимсэхтэрэ, — Пуд Ильич эмээхситтэри күлүү гынар. — Былыргы олох эбитэ буоллар, удаҕан буолуохтара хаалбыт ээ». Далан
Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан дьалбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
ср. п.-монг. удаҕан, монг. удган, бур. удаган, одигон ‘шаманка; что-л. быстро двигающееся’

I
аат., эргэр. Иирсибит, мөчөхтөспүт түү. ☉ Свалявшийся, спутанный комок шерсти
Өлбөт төлкөлөөх, Охтубат оҥоруулаах, Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн Илдьэ киирбиттэригэр Самсыы дьалбыйбыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иһэгэй буолбут сиэл. СГФ СКТ
ср. монг. ишигей 'войлок'
II
даҕ., миф. Дэлэгэй, байым. ☉ Щедрый, добродетельный
Иһэгэй ытыс. Иһэгэй иэйэхсит.  Иһэгэйдээх мастаах, Имэҥнээх оттоох Итии муора Ис модьоҕотуттан Тыалырбыт эбит. Саха фольк. Тиийэн кэлбит биир бэрт сиргэ: кытыылыыр сылгыны тыс быһарынан сыа ньалҕаарыма оттоох-мастаах, үс иһэгэйдээх туой күрэҥ булгунньахтаах. ПЭК ОНЛЯ I
Иитэр сүөһүбүт Иэйэхситтээх иһэгэй толуга Иҥнэри көрүллүө суоҕа! С. Васильев

туохт.
1. Бэлэх биэрэр быһыынан сэлэҕэ сиэллэ баай, ыйаа. ☉ Вешать в виде жертвоприношения пучки конской гривы на волосяную верёвку, натянутую между столбами. Сэлэбит быатын Сэргэттэн сэргэтигэр эрийэн, Сиэллээн ситэрэн, Сиэр кулуну Сиэттиһиннэри иилэммит Ситэрэн испиппит. Саха фольк.
2. Былыргы сиэр-туом үгэһинэн абааһыны дьалбыйан уоту аһынан уонна сиэлинэн аһат. ☉ По старинному якутскому обряду бросать в огонь пищу и пучки конской гривы, чтобы избавиться от преследования злого духа
Эмээхсин, бу уол дьэ туох эрэ моһуокка ылларбыт. Аны көстүбэти батыһыннаран аҕалта буолуо. Уоккар сиэллээн хайаан аста кээс эрэ. Айталын

аат. Киһи, сүөһү этигэр үүнэн тахсыбыт ыарыыта суох бөлтөгөр, болчуох. ☉ Нарост, шишка (на теле человека, животного)
Балбаара эмээхсин хараҕын аннынааҕы урун туппахтаата. Амма Аччыгыйа
Биир баскыһыанньаҕа Дьөгүөрдээн Байбал Сэмэнэптэн уҥа атаҕар күөгэлдьигэс урдаах …… оҕуһу «күнү күҥҥэ» уларсан ылан Микиитэни илдьэ от тиэйэ барда. Амма Аччыгыйа
Дьалбыйар ойуун саамай кыра …… уола сүүһүн ортотунан кыһыл оҕо сутуругун саҕа хап-хара урдааҕа эбитэ үһү. Л. Попов
△ Маска, үүнээйи умнаһыгар үүнэр, үөскүүр бөлтөгөр. ☉ Наплыв, нарост (на стволе растения). Хатыҥ ура
□ Тииккэ үүнэр урдары, таба лабыктатын хоспоҕор, ампаарыгар мунньар эбит этэ. ЕА НТ
тюрк. ур, оры

туохт.
1. Туох эмэ көҕүрээбитин, тутаабытын, тиийбэтин тугунан эмэ самаан, толорон оһор, ситэр. ☉ Восполнить недостающую часть чего-л., дополнить что-л. чем-л., соединить распавшиеся части чего-л. [Куралай Кустук] тапталлааҕын уҥуохтарын кырамталарын сэрэнээн-сэрэнэн …… самсыы уурталаата. Д. Апросимов
Үтүмэхпин тоһутан кэбистим. Ситиминэн самсыы баайан бооччойо сатыыбын да, олох туора сиринэн бара турар. Нэртэ
[Биэрии] кылгас буоллаҕына, уһатан муусуканан эбэн-сабан, самсаан биэриэхпит. СДТА
2. көсп. Тус-туһунаны бииргэ холбоон кытыар. ☉ Соединять одно с другим (что-л. абстрактное), приводить в соответствие друг с другом
[Айыыһыт, иэйэхсит икки оҕоҕо] Салгынтан салааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыаллар буоллаҕына, бу чугас дьоннорун сатарыйбыт олохторун самсыырга тугу эмэ оҥоруон баҕарда. Софр. Данилов
Щербаков массыынаны умаппытын туһунан киһим быстах-остох кэпсээнин самсаатахха ситинник. И. Егоров
♦ Самсыы тут кэпс. — улахан тиэтэллээҕи, өрүһүлтэлээҕи оҥор. ☉ Делать что-л. неотложное, крайне нужное
Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов
ср. тюрк. сап ‘соединять’, кирг. самса ‘быть поставленным в ряд’

туохт.
1. Киһи буолан саныыр дьоҕурдаах, өйдөөх буол. ☉ Быть наделённым способностью мыслить, обладать мышлением
[Айыыһыт, иэйэхсит оҕону] Салгынтан санааланнын диэн Салгын куту Самсыы дьалбыйбыттар, Буортан тутулуктаннын диэн Буор куту Холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. Туох эмэ санааҕа киир эбэтэр хайдах эмэ майгылан. ☉ Приходить к какой-л. мысли; иметь какой-л. нрав, характер
[Киһи] Бэйэтэ буоллаҕына Элбэх диэн иирээннээх мэйиилэннэ, Үгүс үлүгэр үөдэннии өйдөннө, Салаҥкый баҕадьы Сахтыы санааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Киис Бэргэн:] Айыы киһитэ амарах санааланан, Күр күүстэнэн төрөөбүтүн Күн күлүмнүү үөрэ, Сир сэргии истиэх тустаахтар. И. Гоголев
[Михаил:] Ньуукка Егор Егорович тылыгар киирбит, кини санаатын санааламмыт киһи. С. Ефремов
Онтон сылтаан кини …… сааһын тухары үтүө сүрэхтэммит, эйэҕэс иэйиилэммит, сайаҕас санааламмыт. И. Данилов
3. Тугу эмэ оҥоруоххун санаа, баҕар, оҥорорго сорун. ☉ Желать, хотеть, намереваться что-л. сделать
Субан сүөһүтүн үөрүн оҕонньор хайаан да эһэ тииһиттэн быыһыыр санааламмыта. Л. Попов
[Маня:] Мин ыҥырыы быһыытынан тыаҕа тахсар санааланным. С. Ефремов
Туох хара санааланан киирбиккитин этиҥ! Эллэй