тыаһы үт. туохт. Кыратык оргуйан элбэх бытархай күүгэннэри, хабахтары түргэнник таһаар. ☉ Закипая, образовывать множество пузырьков (о воде и т. д.)
Күөл уута, кыратык оргуйан бырдьыгынайа турар көһүйэлээх үүт курдук, дьирибинэйэ оонньуур. М. Доҕордуурап. Тэҥн. бырдьыгынаа

сыһ. Тиэтэйбит курдук, ыксаабыт быһыынан. ☉ Торопясь, поспешно, торопливо (делать что-л.)
Тэтэрээт лиистэрин тиэтэйбиттии арыйталыыбын. Далан
Дьон тиэтэйбиттии тахсар аан диэки таласта. Э. Соколов
[Луҥха] биир кэм ханна эрэ тиэтэйбиттии өрө дьирибинэйэр. В. Иванов

даҕ. Ыллыктаах санаалаах, өйдөөх, мындыр. ☉ Толковый, разумный. Кирибинньиктиирэ дьирибинэйиэм! Оҕуруктаах толкуйдаах, Киллэриилээх мэйиилээх, Сыталлаах сырыылаах [Оҕону ордороҕуон?!] Өксөкүлээх Өлөксөй
Дмитрий Михайлович дьон майгытын табатык сыаналыыр, толкуйдаах киһи. ФДМ БМК

сыһ. Тохтоло суох дьиэрэйэн, салҕанан бара турар курдук (иһилин). ☉ Разливаясь звонко, без остановки (о песне, пении)
Дьирибинэй чыычаах Дьиэрэлдьиччи ылласпыт, Нэтээгэ кыыл Тэлээрэ көппүт. Саха нар. ыр. III
Кини «Саргы дьаалы салалыннын!» диэн, «Саха норуота барҕардын!» диэн, Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьиэрэлдьиччи ыллаабыта. С. Васильев

сыһ. Дьэргэлгэн курдук. ☉ Подобно миражу, мареву, как мираж, марево
Ойор күнүм уота Дьэргэлгэннии дьиримнээтэ дуу диэбитим …… Уһуутуур уһун батаһым Уорҕата күлүмнүү, Торҕо биитэ Туртаҥныы оонньуу турар эбит. С. Зверев
Уу сүүрүгүнүү Устар, күлүмнүүр Уорҕаларын толбонноро Дьэргэлгэннии дьирибинэйэр Дьылыгыр уһун сотолоро! С. Дадаскинов

эрэһэлээ диэнтэн бэй
туһ. Өрүстэр сүнньүлэрэ долгун курдук эрэһэлэнэн көстөр: Чычаас көлүкэ уута Сиккиэртэн дьирибинэйиэ, — уоскуйуо, онтон тута. Р. Баҕатаайыскай
Эйэҕэс мичээринэн дьэрэлийэҥҥин Эрэһэлэнэ оонньууруҥ ханнаный? И. Федосеев
Луҥха үрэх күөх мыраанын үрдүнэн үрүҥ көмүс кынаттара эрэһэлэнэ көтө турдулар. В. Иванов

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсын, дьирибинэй (чыычааҕы этэргэ). ☉ Трепетать крыльями (о птичке)
Кини санаатыгар былыта суох ып-ыраас халлааҥҥа муус маҥан туллук өрө көтөн кылыбыраан таҕыста. Л. Попов
[Чыычаах] суһуктуйбат халлааҥҥа Суһугуруу көппүтэ, Кыырпаҕырбат халлааҥҥа Кылыбырыы дайбыта. Суорун Омоллоон
Арай Хардааччылыы көтөн тахсан Халлаанынан кылыбырыым, Үрдүбүнэн ааһар үөр хаастан Үһүн-түөрдүн тутан ылыым. К. Туйаарыскай
2. Биир тэҥник дьиримнии сүүрүгүр, биир күдьүс долгуннуран дьирибинэй. ☉ Быстро течь, покрываясь ровными мелкими волнами
Бэҕэһээ киэһэ сытарбар кур сэтиэнэҕинэн хагдарыйа сыппыт толоонум …… бүтүннүү килэччи уунан туолан, күлүмүрдэс сүүрээнинэн кылыбырыы сытар. И. Сосин
Кыһыл көмүс долгуннар кылыбырыы сырыстылар. Т. Сметанин
Муораҕа тиийэр, суолун солонор Кылыбырыыр сүүрээни киртитимэ. Мэлдьи ыраас ууланар дьылҕаланнар Үтүөҕүн төлүөҕэ хаһан эмэ. Агидель к.

аат., эргэр. Чаачар кирсэ охсор сирин эбэтэр икки уһугун тостубатын, хайдыбатын диэн бөҕөргөтөн иҥиир сабынан эрэдэһиннээн баайыы (ардыгар оноҕоһу эмиэ итинник гыналлар). ☉ Сухожильная обмотка лука и стрелы (для придания большей прочности и эластичности)
Сотуулаах иҥэрчэлээх. ПЭК СЯЯ
Иҥэрчэлээх оҕум …… элэйбити эккирэтэн, эмньик куҥҥа иэнигийэн көр эрэ! Эрилик Эристиин
Иҥэрчэлээх, Хаһыылаах хахай кыыл таманын иҥиирэ тардыылаах, Улуу үрэх тоҕойдуу түһэ сытарын курдук Муос Дьирибинэй ох саатын Сулбу таһыйан ылла. П. Ядрихинскай

тыаһы үт. туохт.
1. Оргуйаары күүгэннэн, бытархай хабахтан, сырдьыгынаан тыаһаа (күөс, уу, о. д. а. тустарынан). ☉ Начинать кипеть, закипать, образуя пену, пузырьки (о воде, пище в горшке и т. п.)
Онтон күүгэннээх уунан бырдьыгынаата, үрдүнэн чараас күдэн өрө салҕаластаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Уот тордуйаны сиирэ уурайан хаалла, хата чэйэ оргуйан, кытыыта бырдьыгынаан барда. Суорун Омоллоон
Киэһэлик уу кэлэн быһыттан иҥнэн, үөһэ тардыллыбыт күөс оргуйан бырдьыгыныырыныы дьирибинэйэ оонньоото. М. Доҕордуурап
2. Кыратык тыһырҕаа, сырдьыгынаа (хол., уоту уунан умулларарга). ☉ Слегка потрескивать, шипеть (напр., об углях при тушении костра водой)
Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
3. көсп., сөбүлээб. Куруук кыыһыра сырыт. ☉ Кипеть гневом (о постоянно сердящемся человеке)
Улуу киһи [эһэ] кыыһыран бырдьыгыныыр. Р. Кулаковскай
«Ойуун, эн меркешкин [суолас] эбиккин», — диэн бырдьыгыныы түстэ кини [Пураама]. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. бардьыгынаа

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсынан, тэтимнээхтик дьирибинэйэн көт (үксүн дьоҕус көтөр туһунан). ☉ Взлетать, порхать, летать стремительно, трепеща крыльями (обычно о мелких птицах)
Сымсаҕай хараҥаччылар …… суйулаһа көтөллөр, өрө-таҥнары хойуостаналлар, кынаттарынан салгыны быһыта суруйан кылыбырайаллар. Р. Баҕатаайыскай
Кыайбыты күүтэн кирийэ сыппыт тыһы [хабдьы] букатын кэнники, ыттар суолга киирээри эргийиилэригэр үргэн, кыната кылыбырайа турда. Н. Заболоцкай
Кынаттаах чуораан-күөрэгэй Кылыбырайан тахсан онно — Халлаан халтаҥ өрөҕөтүгэр Хатыы курдук хатанна. С. Тимофеев
2. Түргэтээтэр түргэтээн мэһэйэ суох сүүрүгүрт, уһун (ыраас уулаах кыракый үрүйэ туһунан). ☉ Течь стремительно, беспрепятственно (о маленьком ручейке с чистой водой)
Кыйыр таас устун сыпсырдык үрүччэ кылыбырайар. Софр. Данилов. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыбырайа устар. П. Аввакумов
Уол бэрт өр айаннаан, …… сүүрүгүрэн кылыбырайа сытар дьэп-дьэҥкир уулаах үрэххэ тиийбитэ. «ХС»