Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дьээдьэ

аат., кэпс.
1. Аҕа саастаах эр киһи (үксүгэр оҕо тылыгар). ☉ Дядя (мужчина, молодой человек - обычно в речи ребенка)
- Тоойуом, кэл, бу сүрдээх үчүгэй ойуулаах кумааҕылар бааллар, дьээдьэ кэһиитэ. Н. Заболоцкай
Кыра оҕолор муодарҕаан көрөллөр: «Тараҕай дьээдьэ кэллэ!» - дэһэллэр. Баал Хабырыыс
«Дьээдьэ, тугу эн туойаҕын?» - мааны киһи ыйытта. М. Доҕордуурап
2. Ийэни, аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт эр киһи (билиҥҥи эдэр саха кэпсэтэр тылыгар таай, убай диир оннугар). ☉ Дядя (брат отца или матери)
Мэхээчэ обургу кулаак дьээдьэтигэр, бу Баһылайы сөрөөн муоста оҥороору, дириҥ дьэбэрэҕэ тэбистэрэн эрдэҕэ дии. П. Ойуунускай
Ол дьээдьэтин кыыһа Польшаҕа кэргэн тахсыбыт. Далан
Оттон кыралар дьээдьэлэрэ киллэрбит кэһиитин үрдүгэр үөрүүнэн түспүттэрэ. «ХС»

Еще переводы:

дядя

дядя (Русский → Якутский)

м. 1. абаҕа, убай, таай; 2. (обращение) дьээдьэ.

моттоҕор

моттоҕор (Якутский → Якутский)

даҕ. Толору эттээхсиин нээх, мыс курдук (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Пухленький, сбитенький (обычно о ребёнке)
Хара саҥа мотуруос калаах моттоҕор уолчаан …… сэлээппэлээх дьээдьэ аттыгар баран олордо. Н. Габышев

тыбыгырай

тыбыгырай (Якутский → Якутский)

тыбыгыраа диэн курдук
Быһый атах күөх кырыска чэпчэки-чэпчэкитик дугуммахтаан субу кэннигэр тыбыгырайан кэллэ. Софр. Данилов
«Оо, дьээдьэ, дьээдьэ кэллэ», — диэбитинэн үстээх-түөртээх Кешик диэн уол сүүрэн тыбыгырайан таҕыста. ЖЕ ИОК
Кырдьаҕас эмээхсин хааман тыбыгырайда диир алҕас буолуо, кыыс тыбыгырайыа эбитэ буолуо. «Кыым»

каака

каака (Якутский → Якутский)

даҕ., оҕо тыла. Куһаҕан, мөкү (оҕо кими, тугу эмэ абааһы көрөн этэр тыла). ☉ Плохой, нехороший (слово, выражающее неприязнь ребенка к кому-л. или неприятие им чего-л.)
Бу дьээдьэ каака. Миин каака, испэппин. — Хаачыал-маачыал Төлө мөхтө. Хаачыал-маачыал Умса көттө. Харах уута тахсан кэллэ, «Хаачыал-маачыал Каака!» — дэттэ. К. Сосин
ср. русск. детск. кака ‘фи, гадость, грязь, помет’

мыылалан

мыылалан (Якутский → Якутский)

мыылалаа диэнтэн бэй
туһ. Аида, мэ, бу мыыла, мин эйиэхэ илиигэр уу кутан биэриэм, эн мыылалана-мыылалана суун. Ф. Софронов
Дьээдьэ Ипат дуоһуйуор диэри сууммута, - - у п - у һ у н н у к б ы т ы г ы н мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК

сэгэҥнэс

сэгэҥнэс (Якутский → Якутский)

сэгэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Тыынарыттан муннун кырыылара сэгэҥнэһэ күөрэҥнэһэллэрэ уратытык көстөллөр. Р. Баҕатаайыскай
Төгүрүк туйахтаах кыыллары мииммит дьон тиийэн кэлбиттэригэр тордохтор тирии диэллэрэ сэгэҥнэспиттэрэ. Далан
Аҕаларын курдук төптөгүрүк сирэйдээх, эмдэй-сэмдэй уҥуохтаах, уончаларыттан лаппа тахсыбыт уолаттар, дьээдьэбит кэллэ диэн сэгэҥнэһэ түстүлэр. ССХУо

чээ

чээ (Якутский → Якутский)

даҕ., оҕо тыла. Үчүгэй, бэртээхэй (оҕо кими, тугу эмэ сөбүлээн, биһирээн этэр тыла). ☉ Хороший, замечательный (слово, выражающее одобрение, восхищение ребёнка кем-чем-л.)
Бу чээ дьээдьэ [диир кыра кыыс]. П. Аввакумов
— Бу туокуй? Бу-бу… — Э-ээ, ити кытыан дии. Маамаҥ киэргэтээри, чээ оҥороору уурбут. Э. Соколов
— Маама, чээ куукулабын аҕалабын? — диэн буолла. ИМС ОС

ыгыл

ыгыл (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Оҥоһулла, толорулла охсуохтаах, тиэтэллээх, ыксаллаах. ☉ Требующий быстрого исполнения, неотложный, очень срочный
От кэбиһиитэ — ыгыл үлэ. Амма Аччыгыйа
Бу айдаан саҕана куораттан араас ыгыл наада, сырыы кэлиэ, аттаргын бэлэм тут диэн, улахан кулуба сэрэппитэ. Болот Боотур
2. Киһи тугу даҕаны оҥоро охсубат бэрт кэмчи, кырыымчык (бириэмэ тиийбэтин туһунан). ☉ Недостаточный для выполнения чего-л. (о времени)
Бириэмэбит ыгыла бэрт буолан эһигини сэрэппэтэхпит. МАС ТК. Парашютунан түһээри Дьээдьэ Стёпа долгуйар. Ыстанан кээһиэр диэри Ыгыл бириэмэ хаалар. С. Михайлов (тылб.)

дьаат

дьаат (Якутский → Якутский)

аат.
1. Тыынар тыыннааҕы ыараханнык сүһүрдэр бэссэстибэ. ☉ Вещество, вызывающее отравление, яд
Сэппэрээк сибэккилэнэр кэмигэр ынырык куһаҕан дьааты таһаарар. ПНИ ЭД
Табахсыт дьон никотин дьаатынан сутуллаллар. ПНЕ СТ
Моҕой дьаатыттан медицинаҕа эмп оҥороллор. ББЕ З
2. көсп. Куһаҕан кэмэлдьи, кыдьык. ☉ Дурная привычка, порок
Бу курдук дьадаҥы, кыһалҕалаах буолар этиэм, хаарты дьаата баҕайы иҥэн хаалан, маннык олоххо олордоҕум. А. Софронов
Бу кэмҥэ бар дьон кылаас өстөөхтөрүн утары сомоҕолоһоллоругар биир суол сүрүн мэһэйинэн аҕа уустарынан атааннаһыы дьаата буолар. Амма Аччыгыйа
Төрөппүттэрэ өлөллөрүн кытта Григорий арыгы, хаарты дьаатыгар олус күүскэ ылларан баайыттан өлгөм-өлгөмнүк ыыталыыр буолбута. Д. Таас
3. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи, баҕайы, дирээн. ☉ Подлый человек, мерзавец, негодяй
«Бу дьаат сирэйэ-хараҕа бэрт турбут ээ... Бадаҕа дьээдьэтин көмүскүүр ээ», - диэн саныысаныы хомсомуол сэкирэтээрэ тыл биэрдэ. П. Ойуунускай
Хата бэрт ыалга түбэһэн бэркэ олоруохпутун, ити полиция дьааттар таҥнары сүпсүйэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин

тараҕай

тараҕай (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Баттаҕа суох, киччэкэй (төбө). ☉ Без волос, лысый
    Икки тараҕай быттаспытыгар дылы (өс хоһ.). Тараҕай буолан эрэр төбөтүн имэриммэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
    Кыра оҕолор муодарҕаан көрөллөр: «Тараҕай дьээдьэ кэллэ!» — дэһэллэр. Баал Хабырыыс
  3. көсп. Үүнээйитэ суох, халтаҥ. ☉ Лишённый растительности, лысый
    Сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
    Күн ортотун саҕана биир да маһа-ото суох муус тараҕай хайа оройугар тиийэн кэллилэр. П. Тобуруокап
    Күн киирэн уҥуоргу хайалар тараҕай таас чөмчөкөлөрүн тиһэх сардаҥатынан дуйдаата. Г. Колесов
  4. аат суолт., түөлбэ. Биирин туола илик таба тыһы оҕото. ☉ Оленёнок (самка) до года
    Таба саҥа төрөөбүт оҕотун суоҥаа дииллэр. Суоҥаа кыһыныгар тиийдэҕинэ тараҕай. ДьСИи
    Кини биир тараҕайы быалаан баран тоҥон эрэр тугут тула мөхтөрө турара. ФП МХ
    ср. монг. тараҕай ‘парша на голове’, алт. таракай ‘голые скалы на вершинах гор’