туохт. Өһөх өҥнөөх буол. ☉ Стать багровым, тёмно-красным
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабылынна. С. Тимофеев
Уота умуллан эрэр, хойуорбут харахтара өһөхтүйдүлэр, этэ суох омурда хомуллаҥнаата: «Суох, мин хаһан да эйэлэһиэм суоҕа. Иккиттэн биирэ». И. Никифоров

арыт. тыас туохт. «Тилир-тилир» диэн эрэр курдук бүтэҥи, сүһүөхтэнэн быһыттаҕастык иһиллэр тыаһы таһаар. ☉ Издавать, производить глухой дробный стук
Хас хонукка хаарбах богуон салгына тилиргээтэ? П. Тобуруокап
Аллараа көлүөһэлэр тыастара биир дьүрүс тилиргиир. И. Никифоров
Билигин малатыылка эрэ тыаһа тилиргиир. «ХС»

аат. Туох эрэ сырдык, кэрэ долгуннура хамсаан сүүрүгүрүүтэ эбэтэр тарҕаныыта. ☉ Течение или поток чего-л. сверкающего, светлого
Эриэккэс Украина сирэ, …… Үрүҥ көмүс Үрүлгэнин курдук, Өрө күлүбүрүү күндээрэн, Өрөгөйдөөх кыайыы үүннэҕинэ, — Хаарыан бэйэҕин харысыһан, Хаанын тоҕон охтубут, Бу саха сэмэй аатын Ботугураан ахтан ааһаар. Күннүк Уурастыырап
Өлүөнэ Үрүҥ күн үрүлгэнинэн саптынан, Үчүгэйиэн, сүөргү — тиийбэт тыл кыаҕа. Баал Хабырыыс
Ити курдук иэйэ-куойа сыттаҕына, Үөһээ үрдүк дьүрүс халлаана Үрэл гына сырдыы түстэ, Дэйбиирдээх Үрүҥ күн Үрүлгэнэ, хара былыт быыстарыттан Үөгүлүү сатараата. М. Тимофеев

туохт.
1. Чуолкайдык сырдаан эбэтэр хараҥаран көһүн (туох эмэ омоонун барылын, күлүгүн, быһыытын этэргэ). ☉ Вырисовываться четкими очертаниями, четким силуэтом (о чем-л.)
Күөх дьүрүс халлаан күөнүгэр хайа арҕаһа кэрэлэннэ. А. Бэрияк
Алаас тулата көмнөҕү бүрүммүт халыҥ тыанан кэрэлэммит. В. Протодьяконов. Зоя тунал маҥан санна кэрэлэнэн көһүннэ. А. Федоров. Ол бухатыыр киһи өтөҕүн онно билигин да биллэр, кэрэлэнэн олорор. Саха сэһ
1977. 2. кэпс. Харахха баар курдук көһүн, илэ баар курдук биллэр-көстөр буол. ☉ Представать перед глазами, принимать реальные черты (о чем-л., что должно осуществиться в близком будущем)
Кэхтибэт кэскилбит кэрэлэнэн кэллэ, Охтубат соргубут Оҥоруута турда. П. Ойуунускай
Киһи буолар кэскилбит кэрэлэннэ эбээт! Амма Аччыгыйа
Кини өйүгэр сопхуоһун кэлэр кэскилэ кэрэлэнэн көстөр. ИИА КК

аат.
1. фольк. Киһиэхэ күүс-күдэх биэрэр улахан иҥэмтэлээх аһылык, сүмэ. ☉ Жидкая пища или напиток, обладающие живительной силой, восстанавливающие жизненную энергию. Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойбун! Ньургун Боотур
Үрдүк дьүрүс халлааннаах Өлбөт мэҥэ уутун үрүҥ сөлөгөйү түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
Үстээх харчы саҕа Үрүҥ сөлөгөйү Атан биэрбит айахпар Алҕаан баран Түһэрэн кэбистэ. С. Тарасов
2. үрд. Үүт ас, үрүҥ ас. ☉ Молочная пища
Сайылык салгына сылгы-ынах сүөһү этин итиитинэн, көлөһүннээх сытынан уонна үрүҥ сөлөгөйүнэн имэрийэ илгийэр. Л. Попов
Өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
Сүөһү киһиэхэ махтала — кини биэрэр үрүҥ илгэтэ, хойуу сөлөгөйө. Бу айыы дьонун тыынын уһаппыт ас буолар. В. Кондаков
ср. туркм. сүлекей ‘слюна’

дьүһ. туохт.
1. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн нарыннык долгуннуран хамсаа (уу ньуурун туһунан). ☉ Слегка волноваться, рябить (напр., о поверхности воды)
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Куочай эбэ сайын күөх муоралыы долгулдьуйар. Н. Павлов
△ Наҕыллык долгуннуран эйэҥэлии хамсаа (хол., от, мас лабаата). ☉ Слегка волнуясь, качаться, нежно колыхаться (напр., о траве, ветках)
Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
Тиит мастардаах киэҥ түөлбэҕэ хойуу от бөҕө үүнэн, намыын тыалга солко өҥүнэн долгулдьуйа көстөр. В. Протодьяконов
Ыраас, уһун соломолоох нэчимиэн саһарчы буһан, намыын тыалга долгулдьуйан көстөр. «ХС»
2. Кыратык илигирээн, долгулдьуйан хамсаа (хол., уһун таҥас). ☉ Слегка, мерно колыхаться (о длинной одежде)
Маҥан сиидэс ырбаахыта салгыҥҥа аргыый долгулдьуйар. С. Никифоров
Кэргэним, күнчээнигим барахсан, саҥа сону кэтэн баран, хааман долгулдьуйарын көрдөрбүн. «ХС»
3. Кыратык ибигирэтэр курдук хамсаа. ☉ Толчками, рывками качать, шатать, трясти
Аллараа көлүөһэлэр тыастара биир дьүрүс тилигириир, богуон тиэйэн иһэр дьонун утутаары бигиирдии, аргыый долгулдьуйа хамсыыр. С. Никифоров. Массыына, рессораларыгар уйдаран, кыра-кыратык долгулдьуйан, килэгир суол устун биир кэм сыыйыллыбыта. «Ленин с.»
4. Устар курдук хаамп, сүүр. ☉ Плавно идти, двигаться, плыть
Дьахтар сахалыы бэрт маанытык таҥныбыт, аргыый аҕай долгулдьуйан хамсаммыт, отучча саастаах хотун-хаан этэ. Эрилик Эристиин
Дьахтар мичээрдиирин кубулуппакка долгулдьуйа хааман олоппоско тиийэн хара саһыл бэргэһэтин устубакка олорбута. Е. Неймохов
Оо, үчүгэй уучах барахсан киһини үлтү сахсыйбакка, аргыый долгулдьуйа устан сиэлэн-хааман иһэрэ үчүгэй да буоллаҕа. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Куоҕалдьыйа бытааннык устаҥнаа. ☉ Плавно переходить из одного состояния в другое; плавно двигаться (напр., об облаках)
Хотугу халлаан Кутаалана умайар, Дьүкээбил уотун төлөнө Дьирибинии долгулдьуйар. В. Тарабукин

аат.
1. Тардыһан, баҕаран туран туохха эмэ ылларыы, умсугуйуу (үксүгэр куһаҕан үөрүйэх туһунан). ☉ Страстное увлечение чем-л., пристрастие к чему-л. (обычно о пороке, дурной привычке)
Мин биир кыдьыкка ылларбыт сордоохпун. Ат сүүрдүүтэ. И. Федосеев
Кыра эрдэхпиттэн булка сылдьыспытым сэриилэһэрбэр олус көмөлөспүтэ. Билигин да ол кыдьыкпын бырахпаппын. ӨӨККҮ
Кыра-кыралаан табах тардар, арыгы иһэр кыдьыкка ылларбытым. «ХС»
2. Сыстыганнаах ыарыы, дьаллык (сүөһүгэ). ☉ Заразная болезнь (скота), эпизоотия
Кыһалҕабыт биир этэ. Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт. Эдэр төрүөх өлүүтүн хайдах тохтотобут. И. Данилов
Кыдьык өлүү Кыайан барда, Тумуу-сөтөл тунуйда, Дьаҥ-дьаһах тарҕанна. Тоҥ Суорун
Зооветеринарнай дьаһалларга өссө минеральнай уонна витаминнаах аһылыктарынан итиэннэ микроэлеменнарынан хааччыйыыны киллэриэххэ сөп. Итилэр тиийбэт буоллахтарына сүөһү араас кыдьыкка ылларар, иинэр-хатар, ыалдьар. АДГ СКУо
♦ (Курдьаҕаҕын хомун), кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин түөлбэ. — дьаллыккын бырах, баҕаҕын хам баттаа, тутун, кыатан. ☉ Не поддаться соблазну, устоять перед соблазном, заглушить тягу к дурным привычкам (букв. собери своих насекомых, превозмоги свои вожделения, подави свои страсти)
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин. Уолаттар бэйэлэрэ акаарытыйаннар, кыдьыктарын кыаммаккалар, хаартыга алдьаммыттар. Бэс Дьарааһын. Кыдьыккын тарҕат (таһаар) — имэҥҥин, баҕаҕын ханнар. ☉ Удовлетворять свое желание, страсть
Ыһыы иннинэ биир түүн куска хонон, кыдьыгы тарҕатарга сөбүлэспиттэрэ. Н. Апросимов
[Чымаан кинээс] …… ардыгар, кими эрэ дэлби кырбаан, онон кыдьыгын таһаарынара. Эрилик Эристиин
Халлаан хаһыҥнаан, кыдьыга тахсан, күн күөх дьүрүс халлааҥҥа куба курдук мөлбөйө уһунна. «ХС»
ср. п.-монг. кидьиг ‘эпидемия, эпизоотия’

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров

туохт.
1. Тыалтан өрүтэ түллэҥнээн, дьалкыйан хамсаа, эбирдээ (уу ньуурун этэргэ). ☉ Волноваться, зыбиться (о водной поверхности). Өрүспүт уута долгуйа устар.
2. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн, күөгэлдьийэн хамсаа. ☉ Колыхаться, качаться, волноваться
Солооһун аннынааҕы ходуһаҕа кини ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
Долгуйа хамсаа Эн муора курдук, Толору астаах, Саһарбыт бурдук. П. Тобуруокап
Күөх нуоҕай мутукча Долгуйа хамсаабыт, Күн дьолун булбучча Уол кыыһы таптаабыт. Күннүк Уурастыырап
3. көсп. Үөрэн, хомойон эбэтэр куттана санаан ис-искиттэн айман. ☉ Волноваться, беспокоиться, приходить в тревожно-беспокойное состояние
Микиитэ, олус улаханнык долгуйдаҕына буолар быһыытынан, нууччалыы чуолкайдык саҥарбат буола оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар оонньообут мичээр дууһаттан дириҥник долгуйбутун этэр. М. Доҕордуурап
Сир үрдүн дьиктитин күүһэ баар тапталга - Сүрэх долгуйара, үөрэрэ. И. Эртюков
4. көсп. Туохтан эмэ айманан хамсаа, сөбүлээбэккин биллэрэн айман (элбэх дьон, норуот туһунан). ☉ Выражать недовольство чем-л., массовый протест против чего-л.
Итинник дьон көҥүл бардахтарына, аан дойду олоҕо долгуйаа ини. Н. Неустроев
Бар дьон бүтүннүү долгуйда, күүрэ, уордайа, оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Уотунан харбаһар Уорааннаах байҕаллыы Норуоппут уордайда, Дойдубут долгуйда. Күннүк Уурастыырап
5. Күргүөмүнэн халҕаһалыы хаамп (толору дьонноох уулусса, үгүс киһи уулуссаҕа тахсан хаамсыыта). ☉ Ходить гурьбой, толпой; толпиться (о людях на многолюдной улице, на параде)
Күөх дьүрүс халлааҥҥа көтөр аал тайаарар, Ол норуот долгуйар уулусса устун. И. Чаҕылҕан
Өйүгэр киирбитэ - Москва Долгуйар парада, Үөрүүлээх Маай күнэ, сатарар Дорҕоонноох андаҕар. А. Абаҕыыныскай
6. Долгун курдук буолан көһүн (баттах туһунан). ☉ Быть, казаться волнистыми (о волосах)
Сиинэ кэрэмэс саһылын Бочугураһа дуу диэбитим Долгуйар уһун суһуоҕуҥ Толбоннурара эбит дии. С. Данилов
Долгуйа үүнэн түспүт сымнаҕас чачархай баттахтаах. Амма Аччыгыйа
♦ Сүһүөҕэ долгуйар - сүһүөҕэ ууллар, сүһүөҕэ кыратык ибигириир. ☉ Чувствовать слабость в суставах
Сүһүөҕүҥ долгуйан көрбөккө хаамарыҥ, Сыабыҥ, киэн туттардыы, кылырдыы тыаһыыра. Эллэй
Эдэр булчут Уйбааскы сүрэҕэ сылаас-сылаастык тэбиэлиир, сүһүөҕэ долгуйа хамсыыр. Л. Попов
◊ Долгуйар Дьокуускай куорат поэт. - Дьокуускай куорат элбэх дьоннооҕун, үгүс кэлиилээҕин-барыылааҕын, дьалхааннааҕын хоһуйан этии. ☉ Бурлящий город Якутск
Долгуйар Дьокуускай куоракка Дьоллонор сир баарын мин биллим. Эллэй. Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун чулуу дьонноро Дорообото тутуҥ! Саха фольк.
п.-монг. долгула

аат.
1. Сүөһү, кыыл ойоҕоһун чараас тас бүрүө этэ уонна ол иһинэн үөскүүр сыата. ☉ Тонкий наружный слой мяса на рёбрах, а также жир под ним у скота и зверя
Икки сототун бөтөҕөтүнэн Икки таллан таас ойоҕоһун Хат таманнары, Халыҥ куҥнары, Хатан бүлтэстэригэр тиийэ, Хаан оҕуолаан тахсыар диэри Быһыта кыпчыйталаан ылла. Күннүк Уурастыырап
[Эһэни] сүлэн истэхтэрин аайы тас таман сыата бырдьайан тахсыталаата. Эрилик Эристиин
Ынахтарын тас таманнарын сүлэн ылан оҕолорго сэмсэ биэрдилэр. СГФ СКТ
2. кэпс. Үүнэн турар мас хатырыгын, туоһун уонна дьиҥнээх этин икки ардынааҕы субата. ☉ Луб лиственницы, берёзы
Араҕас таманын алдьаппакка хастаан ыллахха, хатыҥ туох да буолбат, хата, куһаҕан да буоллар хаттаан туос үүннэринээччи. Болот Боотур
3. фольк. Дьахтар маҥан, сырдыкыраас сирэйин, сандаархай этин-сиинин, тириитин ойуулаан этии. ☉ Сияющий белизной лик; светлое, чистое тело (о женщине — эпитет красавицы в эпосе олонхо)
Дьахтар быһахха таманын да таарыйтарбатах, аһаран биэрэн барбах таҥаһын эрэ хайа тыырдарбыт. Саха фольк. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр. П. Ойуунускай
Таҥас бүтэй таманыҥ сандаарбыт Талыыкан далбарым! Д. Апросимов
4. Туох эмэ көстөр тас иэнэ, таһаата, ньуура. ☉ Открытая, доступная взору поверхность чего-л. (напр., площади)
Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит кылааккай кырыстаах кылбаҕар кырдалгыт араҕас таманыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап
Бырааһынньыкка кэлбит дьоннор улахан күөл халдьаайытын таманыгар турбут балааккаларга түспүттэрэ. П. Аввакумов
Үрэх тас таманыгар халдьаайытын, куулатын батыһа субуруччу бугуллар …… көстөллөр. Р. Кулаковскай
Улуутуйа кэҥии арыллар Улахан болуоссат тамана, Кулгаахпар биир дьүрүс кутуллар. Куугунуур курас дуораана. В. Дедюкин
5. бот. Таастар быыстарыгар, кураанах эниэ сиргэ, кумахха үүнэр, курааны кыһаллыбакка тулуйар кылгас силистээх үүнээйи. ☉ Очиток
Таман сэбирдэҕэ халыҥ, хайдах эрэ эттиҥи. Ардах кэмигэр силистэринэн элбэх ууну оборон ылар, онтуката кураан кэмҥэ кинини өлүүттэн быыһыыр. СМН АҮө
ср. тюрк. табан, таман ‘базис, основа’