дьүөрэлээх быыбардыыр тиһик

сээбэрдээһин (сээбэринэн (ше-вер) тиистээх көлөһө тиистэрин уонна оннукка дьүөрэлээх дэтээллэр ньуурдарын кыһыйан нарылааһын.)

II несов. 1. чем (иметь в своём распоряжении) лаах буол; располагать свободным временем иллэҥ бириэмэлээх буол; 2. *к чему (развивать склонность к чему-л.) дьүөрэлээх буол, оҥор, тарт; обстановка располагает ко сну быһыы-майгы утуйарга дьүөрэлээх.

прил. I. дьүөрэ, дьүөрэтик иһиллэр; созвучные аккорды дьүөрэ аккордар; 2. (внутренне сходный) дьүөрэлээх, дьүөрэлэ-һэр, сөп түсүһэр; произведения, созвучные с современностью билиҥҥи кэми кытта дьүө-рэлэһэр айымньылар.

даҕ. Ааргы соҕус, ааргыга дьүөрэлээх. ☉ Туповатый, глуповатый, несообразительный; туповато, глуповато (ведущий себя)
Кини олоҕо суох тылларыттан, ааргытыҥы хоһоонноруттан салҕан хаалан, Иэнньэ кинини бэйэтэ үүрэн, аны сылдьыбат оҥорбута. Д. Таас
Кини [Поприщин] уонна кини курдуктар ааргытыҥылара уопсастыба бэйэтэ тосту-туора, түктэри кэмэлдьилээҕиттэн сүөргүлэммэт, толоос быһыынан ааҕыллыбат. ФЕВ УТУ
«Бэлэс бэрдинэн» актыыбыра сылдьар, бэйэтэ чэпчэки, ааргытыҥы киһи. Д. Таас

көр дьоһуннаахтык
Харалдьыкка туруйа Дуодалдьыйда дьоһуннук, Саас кэлбитин хоһуйан Лоҥкунаата чуор-чуордук. И. Гоголев
Чаҕыл Иванович, бу ытык кырдьаҕас бэйэтин толуу сэбэрэтигэр дьүөрэлээхтик, дьоһуннук, лоп бааччы саҥарарын истэистэ, кинини бэйэтин эһэтэ оҕонньорго маарынната санаата. С. Никифоров
Сахалыы сис туттан таатаҥнаан, Наҕыллык хаамабын, Бытааннык, дьоһуннук хардыылаан Кытылга барабын. А. Абаҕыыныскай
Кини, куолутунан, сүр дьоһуннук туттан сылдьар, кимиэхэ барытыгар бэйэтин санаатын туруору, булгуччу этэр. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Кими эмэ кытта уруулуу, аймахтыы буол. ☉ Родниться с кем-л.
Кини эмиэ куорат биир бастаах-көстөөх, улаханнык убаастанар киһитин кытта ыкса уруулаһар. Н. Якутскай
Токур оҕонньор, быһыыта, биһиги Дьэбдьиэйбитин сиэнэ уолга көрдөрө, табылыннаҕына, уруулаһа кэлбит быһыылаах. «Чолбон»
Былыргы баайдар аат ыытаннар, туора улуус эбэтэр тэйэ ыраах нэһилиэк баайдарын кытта уруулаһаллара. ФГЕ СТС
2. көсп. Туохха эмэ ханыылаах, дьүөрэлээх буол, маарыннаа (хол., тылы этэргэ). ☉ Состоять в родстве (напр., о языке)
Саха тыла атын түүр омуктар тылларын кытта уруулаһар. «Кыым»

1. аат. Түргэнник өйдүү охсубат, сыппах өйдөөх; аҥала, акаары, түҥкэтэх киһи. ☉ Умственно отсталый; тупой; тупица, недоумок, глупец
   «Ааргы, эн өйдүөҥ баара дуо!» — диэн сапсыйан баран, оҕонньор тэскилээн биэрэрэ. Н. Якутскай
   Өйдөөх аҕа таммаҕынан Мунньан муспут уутун Ааргы уола солуурунан Баһан тоҕуо олорчутун. Айталын
   Баҕар биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. Ааргыны кытта аахсымаар. С. Федотов
2. Аҥала, акаары киһи быһыытыгар дьүөрэлээх быһыы, акаарытык быһыыланыы. ☉ Поступок, соответствующий глупым, тупым, ограниченным людям; глупый поступок
   Чэ, кэбис, доҕоттоор, тохтооҥ. Туох ааргы кэпсэтиитэй? Кэлин быһаарсаарыҥ. А. Федоров. «Тоҕо» диэн ыйытыыта ааргытын өйдөөн, Оҕотоойоп сэмэлэнэ санаата. Софр. Данилов. Ааптар үөрэхтээх дьоннору үгэргээн, санааларын сатаан саҥарбат, ааргы дьон оҥортоон, көрдөрбүт. И. Бочкарев

дьүһ. туохт. Аллараттан ыла сириэдийбит хойуу лабаалаах буол (үүнээйини этэргэ); үрдүккэр дьүөрэлээх олохтоох, тупсаҕай, суон көстүүлээх буол. ☉ Иметь низко посаженную широкую, раскидистую крону (о растениях); быть невысоким, приземистым, плотным, равномерно широким (о форме чего-л., фигу ре кого-л.)
Төрдүттэн кэриэтэ мутукчалана лаглайбыт, үрдүк халлааҥҥа дьу лурҕатык өрө үүнэн тахсыбыт соҕотох харыйа бу чуумпуну, бу оргуйар чыычаах ырыатын соһуйбуттуу иһиллиир. Э. Соколов
Уҥуоргу күөх иирэ, уһук таан киирэн, лаглайан көстөр. Д ь ү ө г э А а н ы с т ы ы р а п. [ Килимиэннээх ийэлэрэ] маанытык таҥнан хотунхаан курдук лаг лайбыт. А. Сыромятникова
ср. монг. лаглайх ‘быть тяжеловесным; иметь широкое основание’

аат., эргэр.
1. Былыргы сахаларга кыргыһыы үөрэҕин ылыммыт бөҕө киһи эбэтэр сэрии бөҕөһө. ☉ У древних якутов: человек большой физической силы, обладающий также воинской выучкой, воин, витязь
Сахалар кыргыс үөрэҕэр үөрэтэн бүтүүлэригэр боотурдарыгар ойуунунан илбис иҥэртэрэллэр. Далан. Омоҕой уобараһыгар Эллэй уобараһа утары турар. Өскөтүн Омоҕой аатыгар аҕа ууһун баһылыга буоларын бэлиэтиир «баай» диэн эбиллэр буоллаҕына, Эллэй «боотур» (буойун, бухатыыр) дэнэр. Саха сэһ. I. Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Бу уолларын аата «Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр Тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн ааттаах бухатыыр төрүөн сытар. Ньургун Боотур
2. даҕ. суолт. Боотурга дьүөрэлээх күүстээх-күдэхтээх, боотурга сөптөөх. ☉ Обладающий качествами боотура, соответствующий боотуру
[Чинчиһит] бу оҕону үчүгэйдик иитиҥ, бу оҕоттон боотур киһи тахсыыһы диэтэҕинэ, оччоҕо кистээн иитэллэр. Саха сэһ. I