сущ
арылла илик сибэкки дьөрбөтө

уоскуй диэнтэн хай
аата. «Түһээн эрэ көрөбүт уоскуйууну», — поэт тылларын өйдүүбүт. Баал Хабырыыс
[Түүлгэ] маҥан сибэкки дьөрбөтүн хомуйуу — баҕа санаа туолуутугар, уоскуйууга. БРИ ТТ

роза || розовый; роза сибэкки дьөрбөлөрө лепестки розы, розовые лепестки.

көр арчылаа
Ону [умайа сылдьар тымтык дьөрбөтүн] ылан удаҕан иннигэр күөрэччи тутта, тусаһаны аччылаан олбуору кырыйа хаамта. Болот Боотур
[Эмээхсин] Умайбыт хардаҕаһы ылан Түннүгүн туора далбаатыыр, Уоттаах чоҕу ыһан — Дьиэтин тула аччылыыр. С. Васильев
Тукаам, айыы аймаҕын аччылыыр Ыраас күнү мин ыраас туоһунан Кырыйан оҥорбутум. И. Гоголев

туохт. Толору ууланан бидиличчи уһун, сүүрүгүр; дохсуннук долгуннур. ☉ Стремительно, бурливо течь, струиться; неистово бурлить
Үс хайаны хайа сүүрэн, Үлүһүйдэр үлүһүйэн, Үлүскэннээх сүүрүктэнэн, Үөрэ-көтө дибилийэн Өлүөнэҕэ киирэн түһэр. С. Данилов
[Сибэкки дьөрбөтө] Эн үтүө дьулууруҥ сибэккилии сирэлийдин, Илгэбыйаҥ халаан уутунуу дибилийдин! С. Васильев

даҕ.
1. Сыт таһаарар, сытынан аҥылыйар. ☉ Душистый, пахучий. Сыттаах мыыла. Сыттаах сибэкки
□ Отууну охсон эргичитэн кэбистилэр — үчүгэйкээн сыттаах, охсуллубут отунан бүрүйэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Светик Максим киниэхэ туттаран кэбиспит обургу хаһыат сууну арыйбытыгар кэрэ сыттаах сибэкки дьөрбөтө кытар гынна. Н. Лугинов
Барыта итии, барыта сыттаах, барыта минньигэс. И. Данилов
2. кэпс. Аһыйа быһыытыйбыт. ☉ С душком. Сыттаах балык. Сыттаах эт
□ Сытыы сыттаах мэҥиэни бэлэмнээһин ньымата араас. НЛН ТК
♦ Муннугар сыттаах көр мурун. Муннуларыгар сыттаах курдук булса охсубут, «икки бэрт» хаска кэпсэппиттэрин, төһө балыйсыбыттарын ким да кэрэхсээбэтэ. Амма Ачыгыйа. «Стёпа, дьэ муннугар сыттаах уолгун быһыылаах. Аска тиксэ сылдьаҕын», — диэн ордугурҕаабыта буолар. Суол т.

туохт.
1. Сүрдээх эйэҕэстик сыһыаннаһан кимиэхэ эмэ туох эмэ күндүнү, сэдэхтик көстөрү биэр; аһатсиэт. ☉ Угощать, потчевать; щедро одаривать кого-л. чем-л. дорогим, приятным, редкостным
Тойон Киһи эмис мүһэнэн, икки арсыын бэйбириэт таҥаһынан күндүлээбитэ. И. Гоголев
Ону таһынан өссө кини Ларьяныны бырааһынньык ахсын аккырыыкканан эҕэрдэлиир, дьөрбө сибэккинэн күндүлүүр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэлээх эмээхсин тиэтэйэ-саарайа ас астыыр, туох баарынан ыалдьыты күндүлүүр. И. Данилов
[Харачаан Уйбааны] үс муунта истээх бүтэй атахтаах чорооҥҥо көөнньүбүт кымыһы куттаран таһааран күндүлээтэ. П. Филиппов
2. Кими эмэ үөрэ-көтө ыалдьыттат, маанылаа. ☉ С радушием принимать гостя, оказывать гостеприимство
Кинилэр үрүҥнэр тойотторун күндүлүүртэн, кинилэри бүөбэйдииртэн орпокко сылдьаллара. Н. Якутскай
Ыалдьыт тоҕо сылдьыбатый, Ыал баар диэн таарыйбатый? Кинилэри күндүлүөм этэ, Ийэм курдук кэпсэтиэм этэ. Т. Сметанин

сыһ.
1. Оргууй аҕай; харыстыыр курдук. ☉ Осторожно; бережно
Харытыан, оҕо курдук көтөҕөн илдьэн, үс атахтаах ойуулаах-мандардаах төгүрүк остуолугар сэрэнэн уурда. Амма Аччыгыйа
Кыыс сибэкки дьөрбөтүн илдьэн туумба үрдүгэр сэрэнэн өйөннөөртө. Суорун Омоллоон
Киирэн, сэрэнэн-сэрэнэн туутун хостообута, уу саккырыы түстэ. Н. Заболоцкай
2. Туохха да түбэспэт курдук, харыстанардыы (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Так, чтобы не навредить себе или кому-л., осторожно (напр., делать что-л.). Тоойуом, сүгэнэн сэрэнэн тутун
□ — Бүөтүр, бүгүн айаҕын кэрийэ барар буоллаххына, Дьиэрбэҥнээх үрэҕин таҥнары киирэр улахан айан суолуттан бэркэ сэрэнэн сырыт эрэ. Эрилик Эристиин
[Бадин:] Оҕонньор, кытаатан сэрэнэн сырыт, өстөөхтөргө киирэн биэримэ. С. Ефремов
Кыстык сирэйин алдьаппат туһугар хаптаһын, атын да мас нөҥүө тутан туран өтүйэнэн сэрэнэн саайаҕын. ПАЕ ОСС

1. аат., эргэр.
2. Былыргы туос моҕол ураһа бөҕөргөтүү иилэрэ (ураһа курдуута үс: алын курдуу, орто курдуу, үөһээ курдуу. Алын курдуу — ураһа тэллэҕинэн талаҕы эбэтэр титириги иэҕэн оҥоһуллар, үс төгүл ыытыллар. Орто курдуу — үрдүгэр ыыраахтаах баҕаналарынан ыытыллар суоруу мас ии. Баҕана икки арда орон буолар, орон ахсаана тоҕусуон икки. Үөһээ курдуу — ураһа үөһээҥҥи хайаҕаһын бүүрүгэ, чампарыга, ураһа ураҕастарын үөһээ уһуктарын холбуу туттарыыта). ☉ Три опояски, обода древней берестяной юрты (урасы) якутов (нижняя опояска проводится в три ряда тальником или тонкими молодыми лиственницами для укрепления основания урасы. Средняя опояска укрепляется на врытых в землю столбах, которые отделяют 9–12 лавок, расположенных вдоль стен. Верхний круг — опояска деревянного остова якутской берестяной юрты). Төрөтөр оҕо төлкөтө буоллун диэн Сүүрбэ дьөрбө титиригинэн Түгэх курдууну Төгүрүччү түһэрдим. Саха сэһ
   1977
   Кэлэр да үйэлэр кыһыл көмүс кырыылара, моҕол ураһа курдуутун курдук, кэрэлэнэн биллэллэр. Суорун Омоллоон
3. Чороон о. д. а. мас иһити сытыары эргийэ барар киэргэтии ойуута-оһуора. ☉ Горизонтально опоясывающие деревянную утварь (чороны и т. д.) узоры, орнаменты
   Оторой чопчу оһуордаах, ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһит. С. Зверев
4. сыһ. суолт. Тугу эмэ эргийэ, тула, эргиччи, төгүрүччү. ☉ В обхват
   Космос куйаарыгар тиийдибит, Сири курдуу эргийдибит. С. Тимофеев
   Хуторы тула эргиччи Курдуу турар харабыл. А. Бродников

аат.
1. Тугу эмэ тас өттүнэн сөрүү тутан эрийэр, сабар матырыйаал (хол., кумааҕы, таҥас). ☉ Обёртка
Суу буолбут арыылаах кумааҕы, Суоһурасуоһура умайда. Күннүк Уурастыырап
Светик …… обургу хаһыат сууну арыйбытыгар кэрэ сыттаах сибэкки дьөрбөтө кытар гынна. Н. Лугинов
[Атыылааччы] бородууктаны аҕалан ыйааһыҥҥа лах гына быраҕан иһэн сулбу тардан ылар. Суу кумааҕытын аахсыбат. В. Ойуурускай
2. Кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка
Им-дьим барбыт кыра кыыс, уута олох көтөн, суутун туора хаһыйан …… сыгынньаҕын куталлан олордо. Болот Боотур
[Укулаанап:] Оҕобутугар тугу атыылаһабыт? [Нарыл:] Туох наадалааҕы барытын: суу, суорҕан, кырабаат. В. Протодьяконов
Кыһыл оҕоҕо элбэх ис таҥас, суу наада буолара кимиэхэ барытыгар биллэр. Дьиэ к.
3. Туох эмэ холбуу эриллибитэ эбэтэр бииргэ сууламмыта, угуллубута. ☉ Свёрток, пачка
Микиитэ ийэлээх эһэтэ …… куулу сүөрэ баттаатылар: биир суу иҥиир, илбирийбит сон …… баар эбит. Амма Аччыгыйа
Саллаат аайытын отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табаҕы …… түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО
Дьарамай киһи …… чымадааннары, суулары уонна хордуоҥкалары сүгэһэрдэммит. А. Чехов (тылб.)
◊ Атах суута түөлбэ. — атах таҥаһын иһинэн эриллэр таҥас. ☉ Портянки
Атахтарын суутун кууртулар. Н. Габышев. Кэмпиэт суута — кэмпиэт таһынан эриллэр ойуулаах, анал кумааҕы. ☉ Фантик
Кумааҕы бытархайа, кэмпиэт суута муостаҕа ыһыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Эдьиэй, миэхэ кэһиигин Кэмпиэт суута кумааҕыта, Харандааста ыытаар. Күннүк Уурастыырап. Суорҕан суута эргэр. — иһиккэ уган баран кийиит суорҕаныгар суулаан аҕалыллар, арыыга быламмыт лэппиэскэ (саҥа холбоһор дьон ороннорун оҥорон биэрбит дьахтарга бэриллэр). ☉ В старину: кусочки лепёшки, перемешанные с маслом, уложенные в чашку средней величины, которую затем заворачивают в одеяло невесты (чашка с лепёшкой потом отдаётся женщине, приготовившей постель новобрачных). Сүрэх суута анат. — сүрэх тас өттүнээҕи бүрүөһүнэ. ☉ Околосердечная сумка. Сүрэх суута сүрэҕи тас өттүттэн бүрүйэр. Чэй суута — туох эмэ аһы суулуур эбэтэр бүрүйэр чараас килэбэчигэс матырыйаал. ☉ Фольга
Алаас чэй суутун курдук кылабачыйан көстөр күөлүн диэки сырсарбыт. В. Гаврильева
Кыыс миэхэ чэй суута кумааҕыны биэрэр буолбута. Агидель к.
ср. ДТС чоҕ ‘свёрток, тюк’