үксэт диэнтэн х-ччы аата
Сэттэ Күрүө Дьүһэгэй Айыы — сылгы сүөһүнү айааччы, үксэтээччи. КДьА
Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр, эмис эти дэлэтээччилэр күрэхтэһиилэрэ улам хатыһыылаах буолан барбыта. АА ИБ

даҕ. Ыһыллан, үрэллэн хаалар. ☉ Рассыпающийся, взлохмачивающийся, растрёпывающийся
Үөскүлэҥник дэлэттибит Үрүҥ-хара түүлээҕи, Үөрдэринэн диэлиттибит Үрэллигэс сиэллээҕи. А. Абаҕыыныскай
Анфиса, үрэллигэс кугастыҥы-араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Павлов

дэлэт диэнтэн хай
аата. Дьон олоҕун чэпчэтии, уйгуну дэлэтии биһиги, учуонайдар, биир сүрүн сорукпут, ытык иэспит буолар. Г. Угаров
Тыа хаһаайыстыбатын бородуукталарын дэлэтиини ситиһэргэ быһаарыылаах усулуобуйанан үлэ оҥорумтуота халбаҥнаабакка үрдээһинэ буолар. ТХЭ
Лада Романовна отуттан тахса сыл үрүҥ илгэни дэлэтиигэ үлэлээн баран, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. ФП МХ

туохт. Баайы-дуолу, аһы-үөлү дэлэт, элбэт. ☉ Быть изобильным, богатым, сделать кого-л. богатым
Үүнүүтүнэн быйаҥнаан — Үлэбитин үксэтэн, Кэллэ, кэллэ, кэллэ ээ Кэрэ саха сайына. Күннүк Уурастыырап
Быйаҥнаан аһаппыт, Тыынары-тыыннааҕы ууһаппыт, Төрөөбүт сир ийэм, Түөтэкээн көрдөлүн эн иһит. А. Абаҕыыныскай

даҕ. Үчүгэй, үрдүк хаачыстыбалаах, суортаах (хол., сиэмэ, үүнээйи о. д. а.). ☉ Сортовой
[Ваня:] Иэдээн, сортобуой сиэмэни куһаҕан хаачыстыбалаахтык ыстахпытына. С. Ефремов
Сибэниэ быйыл биэс уонтан тахса гектардаах сиргэ чыыстай сортобуой сиэмэни олордуохтаах. ПАК ИК
Кэлэр өттүгэр сортобуой сиэмэни дэлэтии соруга турар. ГСҮЦХ

аат., кэпс. Олус күүстээх, иһиирэн эрэр курдук тыастаахуустаах тибии. ☉ Сильная снежная буря, сопровождаемая громким свистящим шумом
Кулун тутар ый тибиитэхаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа тыаллаах хаар көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри оҥостон турбут быһыылаах. Бэс Дьарааһын
Тибии-хаһыы буолаары гыммытын биттэнэн, илиилэрэ-атахтара умайан, кини ол түүн аанньа утуйбата. Г. Нынныров
Күрүс-күрүс күүстээх тыаллар түһүтэлээннэр, тибии-хаһыы буолуталаабыта. «ХС»

аат. Кыра ыскаап курдук оҥоһук (үксүгэр орон аттыгар туруоруллар). ☉ Тумбочка
Хата, бар, улахан сиэркилэҕин киллэр, туумба үрдүгэр туруоруо этибит. В. Яковлев
Элбэх да үчүгэй Доҕордоох эбиппин. Туумбабар ас-сүөгэй Элбэҕин сөхтүм мин. И. Гоголев
Олоппоһу, туумбаны, Остуолу, ыскаабы Кырыытынан кыстааннар …… Маҕаһыын аайы дэлэттилэр. Н. Степанов

туохт. Өрө көтүөлээ, харбыалас (хол., уот төлөнө). ☉ Подниматься, рваться, устремляться вверх (напр., о языках пламени)
Хаппыт мутукчаны уот сиир күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бөрө субу-субу тииккэ тахсаары өрүтэ үөмэхтиир. Т. Сметанин
Буордаах уу будулуйан Үҥкүрүйэн истэ. Үрдүк хайаҕа хоруйан Үөмэхтии, үллэ түстэ. И. Чаҕылҕан

сыһ. Төрөлкөй, модьу-таҕа, үскэл буолар курдук. ☉ Здорово, сильно, мощно, изрядно (напр., расти)
Олоҥхотун олоҥхо, Ол оҕо, арай, …… Үөскүлэҥник үүммүт, Омуннаахтык улааппыт. С. Васильев
Үөскүлэҥник дэлэттибит Үрүҥ-хара түүлээҕи. А. Абаҕыыныскай
Тиит туой булкаастаах сииктээх сиргэ үөскүлэҥник үүнэр эбит. Айылҕаны х.

туохт. Туох эмэ ахсаанын элбэх оҥор, үксэт, дэлэт. ☉ Увеличивать в количестве, множить, приумножать
Былааҥҥа биэ ахсаанын лаппа элбэтиэххэ, үүтэ да, этэ да аҕыйах хомуолай ынаҕы наһаа үксэтимиэххэ диэбити истибэтэххит. С. Данилов
Дьокуускай урукку салайааччылара, Дьоппуон эрэллээх ааҕыннара, Соруйан сэриигэ анааннар, Субан сылгыны элбэппиттэр үһү. С. Васильев
Кыылы килиэккэҕэ иитии дойдуга түүлээх ахсаанын элбэтэр. «ХС»