Якутские буквы:

Якутский → Русский

дэм

преувеличение.

Якутский → Якутский

дэм

  1. аат.
  2. Туох эмэ табыла, туохха эмэ ордук табыллар кээмэйэ, балаһыанньата (сүнньүнэн тард. ф-гар тутлар). ☉ Суть, сущность кого-чего-л. (чаще употр. в притяж. ф.)
    Дэмэ биллибэт. Дэмин ылбаппын. Дэмнэрин билсэр ахан дьон. Бырааттыы кэриэтэ үөскээбиттэрэ. ВВ ЫСЫ
    Манна биһиги сорох салайар үлэһиттэрбит быһаарыыта суох саараҥ, дэмэ биллибэт буолан биэрэннэр, дьыаланы ордук күөртээтилэр. «Чолбон»
    Санаа араас эгэлгэтэ салайтарбат, ситтэрбэт. Дууһа араас оонньуута Дэмин булбат, уоскуйбат. «Кыым»
  3. Син оруннааҕы эбии күүркэтэн, эбэн кэпсээһин. ☉ Прибавление лишнего в рассказе, преувеличение
    Күүстээҕин да иһин сүүрбэ бууттаах оҕуһу көтөхпүтүм диирэ дэм ини. «ХС»
  4. даҕ. суолт. Дьикти, сөҕүмэр, уһулуччу. ☉ Небывалый, исключительный, необычайный
    Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут, Дэм дэлэгэй ыһыах тэриллибит. П. Ойуунускай
    Дэм дэлэгэй ыһыах тэлгэммит, дэлэй элбэх оонньуу туругурбут сирэ буолла. ПЭК ОНЛЯ I
    ◊ Эйэ дэмнээх - эйэни кэспэт, иирээнэ суох. ☉ Миролюбивый. Эйэ дэмнээх кэпсэтии

дэм-хом

аат. Үлүннэрии, күүркэтии, ордук-хоһу тыл (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Домыслы в рассказе, преувеличения, лишние несдержанные комментарии (употр. в отриц. ф.)
Кини [Боҕурҕана] суруйбут дьыалата, дэмэхомо суох, биир ыскаап буоллаҕа. И. Гоголев
«"Алтан туура" хотуура Айаннаатар эрэ дуо», - Дэмэ-хомо суох кэмнээх Дэһээтинэ диэн кэбис. Суорун Омоллоон

эйэ-дэм

аат. Чуумпу, нус бараан, нус-хас дьиэ-уот ис туруга, дьон-сэргэ бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара. ☉ Тихая, уютная, приятная во всех отношениях атмосфера, обстановка в доме
Бастакы кинигэттэн наар үөрүү-көтүү, уруйайхал, эйэ-дэм сылаас тыына илгийэрэ. Софр. Данилов

Еще переводы:

бритый

бритый (Русский → Якутский)

  1. прич. от брить; 2. прил. бириэй-дэммит, хоруммут; бритая голова бириэй-дэммит төбөлөөх.
уруй-айхал

уруй-айхал (Якутский → Якутский)

аат., үрд. Дьолусоргуну түстээһин, алҕааһын. ☉ Благословение и благопожелание
Кэнники да үөскүүр кэнчээри ыччаттар Кэскиллэрэ буолуохтун, Хойут төрүүр ороһу оҕолор Тускулара буолуохтун, Уруй-айхал буолуохтун! Саха фольк. «Күөгэйэр күннэрбэр» кинигэттэн наар үөрүү-көтүү, уруй-айхал, эйэ-дэм сылаас тыына илгийэрэ. Софр. Данилов
Аллаах аппыт барахсан Бадылҕахтаан тахсыбат Арыылардаах кымыһын Бастыҥ сиэллээх чорооҥҥо Адьырыччы кутаммыт, Айах тутан тураммыт Урааҥхайдыысахалыы Уруй-айхал этиэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап

неопределённый

неопределённый (Русский → Якутский)

прил. 1. (точно не установленный) биллибэт; в неопределённом направлении биллибэт хайысханан; 2. (неясный) быһаарыыта суох, саараҥ, дэмэ биллибэт; неопределённый цвет дэмэ биллибэт дьүһүн; неопределённый ответ быпаарыыта суох эппиэт; # неопределённая форма глагола грам. туохтуур быпаарыыта суох формата.

дэн

дэн (Якутский → Якутский)

  1. диэ диэнтэн бэй. туһ. Бэйэтин син «сытыы-хотуу» дэнэр киһи этэ. Н. Якутскай
    Кини ол мунньахха олорон: «Дьылҕам быһаарыллар», - дэммитин билигин ахтан сонньуйа саныыр. Дьылҕа быһаарыллыыта диэн оннук буолбатах. Н. Лугинов
    Биһиги аны бэйэбитин оҕо дэнэр сааспытын аһаран эрэр дьон быһыытынан ааҕынарбыт. П. Аввакумов
  2. Ааттаа, аатта биэр. ☉ Называть, именовать, величать
    Уолан киһи Уйбаан буоллаҕына - Уола Уйбаан Уйбаанабыс дэнэр. П. Тобуруокап
    Былыргы эбитэ буоллар, мин бу суруйуум «Сис тыа кэпсээннэрэ» дэниэ этэ, баҕар. В. Яковлев
    Эҥээрийэн, дьэ эбэ дии. Сүрдээх... Дэлэҕэ Үчүгэй Өлүөнэ дэниэ дуо? Н. Лугинов
нэм

нэм (Якутский → Якутский)

нэмин бил (билбэт, кыайан ылбат) — ким, туох эмэ үчүгэйин, ку һаҕанын өйдөөн-дьүүллээн бил, туохха эмэ ордук табылларын ырыҥалаа. ☉ Выявлять, распознавать особенности, постигать суть кого-чего-л.
Кинилэр араастаан элэктэһэллэр да тыл-тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Саҥа саатын биирдэ да ыта, нэмин билэ илик. Болот Боотур
Биһиги хайдах балык тыыры билэбит да сатаабаппыт, нэмин кыайан ылбаппыт. И. Д анилов. Бу икки киһи хас да сыл бииргэ ү л э л э э н н э р нэмнэрин билсибит дьон. В. Яковлев
ср. монг. дэм ‘способ действия, умение; подход; находчивость’

эйэ

эйэ (Якутский → Якутский)

аат.
1. Бэйэ бэйэни өйдөһүү, сөбүлэһии; өстөһүүтэ, иирсээнэ суох иллээх сыһыан. ☉ Взаимопонимание, согласие; дружба
Ол олордохторуна Дария Кирилловна кэлэ сырытта, ол үөлээннээхтэр эйэлэрин бөҕөргөттө. М. Доҕордуурап
Киэһэ биһиги кэлбиппит — дьоммут соччо эйэтэ суох олороллоро. Т. Сметанин
Кэргэнэ Ньукулайдыын бэрт үчүгэйдик олорбуттара. Куруук бииргэ сылдьаллара, эйэлэрэ сүрдээх этэ. М. Попов
2. Судаарыстыбалар, норуоттар сэриитэ суох олоруулара; сэриилэһэр өрүттэр сэриини тохтоторго сөбүлэһиилэрэ. ☉ Мирное сосуществование государств, народов; мирное время, мир
Биһиги, бу күн анныгар көҥүл уонна эйэ туругурарын туһугар охсуһарбыт. Амма Аччыгыйа
Дьон бастыҥнара аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллара. А. Фёдоров
Норуоттар баҕарбыт уһун эйэлэрэ олоҕурда. Дьуон Дьаҥылы
♦ Эйэ дэмнээхтик (нэмнээхтик) — 1) эн-мин дэһэн, бэйэ-бэйэни кытта тапсан, өйдөһөн-өйөһөн (олор). ☉ соотв. душа в душу (жить)
Саастарын тухары өрүү өйөһөн, эйэ дэмнээхтик олорбуттара. Болот Боотур
Хойутун да эйэ дэмнээхтик олордоххо, эн-мин дэсиһэн, хардарыта өйөһөрбүт ханна барыай. А. Фёдоров
Кэнники биэс сылым туох да түбэлтэтэ суох ааспыта. Уу-чуумпутук, эйэ нэмнээхтик олорбуппут. Д. Дефо (тылб.); 2) эйэлээхтик, кыыһырсыбакка (хол., кэпсэт, оонньоо). ☉ Без ссоры, дружно, мирно (напр., разговаривать, играть)
Баһылай Охонооһойоп дьиэтин итиэннэ хаартытын торуойун сүүрбэ бырыһыан ыла олорор, онон этиспэккэ-бочооттоспокко, эйэ дэмнээхтик оонньоотоллор курдук диэн олорор. Күндэ
Мин, миигин хаарыйар тарбааһыннаах кэпсэтии маннык эйэ нэмнээхтик бүтэн эрэриттэн үөрэммин, күлэ-күлэ тыл эттим. Н. Габышев
Аан туманы кытары тэҥҥэ икки киһи көтөн түспүтэ. Сахалыы унаарыччы дорооболостулар. Эйэ нэмнээхтик кэпсэтэн бардыбыт. А. Кривошапкин (тылб.); 3) өһүөнэ суохтук, эйэлээхтик (ким эмэ диэки көр). ☉ Без злобы, ласково (смотреть в сторону кого-л.)
Лурье кыыһырбыта ааһа охсон, Бодиевскай диэки эйэ дэмнээхтик көрүтэлээбитэ. Болот Боотур
Валя оҕолуу мичээрдээбит харахтара эйэ нэмнээхтик чаҕылыспыттара. «ХС». Эйэ дэмнэрин билсибит — бэйэ-бэйэлэрин бэркэ өйдөһөр, билсэр чугас сыһыаннаах (дьон). ☉ Хорошо понимающие друг друга, находящиеся в близких отношениях (люди)
Собуот оробуочайа Андрей Оконешников Байбалы кытта звеноҕа быйыл алтыс сылын оттоһор. Эйэ дэмнэрин билсибит буолан, звено биир сис үлэһиттэрэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. сев ‘любить’, бур. эб, эб эе ‘мир, согласие’

чиэски

чиэски (Якутский → Якутский)

  1. даҕ., кэпс.
  2. Кытыы, уһук сиргэ баар, суолтан ыраах, туора турар. ☉ Находящийся, расположенный вдали от центра или дороги, окраинный, глухой
    Миигин булт романтиката Тиэртэ чиэски түбэҕэ. И. Гоголев
    Маралаах чиэски сиргэ турар дойду, эһэ-бөрө эрэ дугуйданыан сөптөөх үрэх баһа. Е. Неймохов
    Үрэх туорааһыннаах, суола-ииһэ эрэйдээх, чиэски сир диэбэттэр, тиэстэ тураллар. ФВС К
  3. көсп. Ураты, атын, туора. ☉ Другой, иной
    Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
    Майгы-суобас, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыан өттүнэн Көтүүк, олохтоох оҕонньотторго тэҥнээтэххэ, адьас чиэски киһи этэ. Күннүк Уурастыырап
    Адьас чиэски өттүттэн ыт саҥата быһытталана-быһытталана иһиллэн кэлбитэ. И. Федосеев
    Вася сэрэйиитэ букатын чиэски буолан биэрдэ. Д. Таас
    △ Сүөл, сиэрэ суох, толоос. ☉ Предосудительный, неприличный
    Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ. Далан
    Кини олус тыйыс, чиэски майгыланна. А. Сыромятникова
    Кини төрөппүттэрин да, бэйэтин даҕаны киртитэн, аны дьоннор наар: «Чокуураптар уоллара», — диэн туох эрэ чиэски куһаҕан оҕо курдук кэпсэтэллэрэ. Д. Таас
  4. сыһ. суолт., кэпс. Олус, аһара. ☉ Очень, слишком, чересчур
    Сир киэҥ иэнэ тиийбэтинэн, Киһи бииһэ чиэски элбээн Эстэр иэдээн иһэр дииллэр, Эгэлгэлээн кэпсииллэр. Күннүк Уурастыырап
    Чэ, манан кэбис, бүтүөххэ, Чиэски үксү аҕынным …… Ааспыты ахтан бүттүм. И. Эртюков
    Аҥаардастыы мин дэммит, Алыс, чиэски киһиргэммит. Күннүк Уурастыырап
киэптээ

киэптээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туохха эмэ ханнык эмэ быһыыны, пуорманы биэр, халыыптаа. ☉ Придать чему-л. какую-л. форму, вид
Тириини киэптээ. — Ийэтэ эмээхсин... уол сытыйбыт этэрбэһин устубутун ылан, отунан киэптээн, сэбиргэнэҕэ куурда ууран кэбистэ. Н. Павлов
2. Тугу эмэ (хол., кыараҕас таҥаһы, атах таҥаһын) тиирэ кэт. ☉ Напялить, натянуть что-л. с трудом (напр., одежду, обувь)
Иилинэ кэтэн, Санныгар киэптээн Сарас гыммыта. П. Ойуунускай
Кирпииччэ саҕа уллуҥнаах киппэ бачыыҥкатын киэптээн, …… олорор. Л. Попов
Яков …… олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдэрги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ толору, тилэри, бүтүннүү сап, сабардаа, бүрүй, бүөлээ, хаххалаа. ☉ Заполнять что-л. собою полностью, целиком
Уулуссаны толору киэптээн, күргүөмүнэн күлсэ-күлсэ …… баай астаах остуоллаах дьиэҕэ тоҕо анньан тиийдилэр. Н. Лугинов
Икки киһи сытар кырабаатыгар толору киэптээн сытан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Туох баары барытын өрүс бэйэтин сырдык модун киэлитинэн киэптээбит. Н. Габышев
Аммаҕа уу кэлэн, толору киэптээтэ. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ (хол., дьиэ, саала) иһигэр ыга симилин, муһун. ☉ Набиваться плотно во что-л., куда-л. Дьон хоһу киэптээтилэр
— Аҥаалытта диэн алааска, ат эккирэтэр балаҕаҥҥа, Киэптиир гына симиллэн киһи бөҕө муһунна. Болот Боотур
Кулууп саалатын киэптиир толору элбэх киһи мустубут этэ. «Чолбон»
4. көсп. Киэҥ сиринэн тарҕан, сатараа, дьиэрэһий, дуораһый (тыас-уус туһунан). ☉ Раздаваться, отдаваться, разноситься, заполнять все пространство (о звуке)
Оркестр уйуһуйан, Киэптиир сири, халлааны. С. Тарасов
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киэбир, чабылан, киэмсий. ☉ Заноситься, задаваться
Кини бүтүн Саха губерниятын баһылыга буолуом диэн чабыланар кэмигэр киэптээн, чынайан-ханайан мин эрэ дэммит бэйэлээх. Д. Васильев
Итирдэхтэринэ …… Борисов охсуһуу көрдүү сатааччы. Киэптиир да киэптиир. Э. Соколов
△ көсп. Атыттартан туох эмэ уратылаах буол, чорбой. ☉ Отличаться чем-л. от других, быть заметным, выделяться
Куорат хаба ортотугар биир таас дьиэ …… түөрт муннуктуу түһэн киэптээн турара. П. Филиппов
Кинилэр биһигини киэптииллэрэ. Арай ахсааҥҥа, химияҕа, физикаҕа наһаа баһыйбат этилэр. Баал Хабырыыс

кэмнээх

кэмнээх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Төһө эрэ бириэмэни ылар, төһө эрэ кэм устата буолар. ☉ Занимающий определенное время, длящийся какое-л. время
Буурҕа барыта биир кэмнээх буолбат. Н. Якутскай
Ыараханнык эмсэҕэлээбиттэри ыраах тыылга уһун кэмнээх эмкэ ыыталлар. А. Бэрияк
Киһи психологическай олоҕун хамсааһыныгар тастыҥ усулуобуйалар быстах кэмнээх уларыйыыны үөскэтэллэр. ОАП ОТХ
2. Төһө эрэ кээмэйдээх, кэриҥнээх. ☉ Имеющий определенную меру, предел
Туох барыта кэмнээх.  Үгүс буолан тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх, төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр? Күндэ
Солуурунан кэмнээх Суораты таспыттар. П. Тобуруокап
«Алтан туура» хотуура Айаннаатар эрэ дуо, — Дэмэ-хомо суох кэмнээх Дэһээтинэ диэн кэбис. С. Данилов
♦ Кэмнээх буолуо дуо — 1) ама дуо, оннук бөҕө буоллаҕа диэн суолталаах улгумнук сөбүлэниини көрдөрөр этии. ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ: как же, ну конечно
Эн кырдьык этэр буоллаххына мин барсарым кэмнээх буолуо дуо. Н. Неустроев
Хотор даҕаны, хотторор даҕаны кэмнээх буолуо дуо? И. Федосеев
Бачча улахан кэлэктиипкэ …… биирдиилээн түктэри быһыылар тахсыталыыллара кэмнээх буолуо дуо? В. Яковлев; 2) элбэх, киһи ааҕан сиппэт. ☉ Очень много, безмерно, безгранично
Сиирим кэмнээх буолуо дуо? Дьэ эрэ, хата, үчүгэй аҕайдык бөдөҥ собоҕуттан буһаран көр. Н. Неустроев
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Кэмнээх буолуо дуо, сэгээр, Кэрэни кэрэхсээһин! Баал Хабырыыс. Кэмэ суох (биллибэт) — 1) олус элбэх, аата-ахсаана суох. ☉ Очень много, бесчисленное множество
Кэмэ суох Кинигэни ааҕан Аччыгый үөрэҕин сайыннарда, Соҕурууҥҥу — хотугу солуну сураста. А. Софронов
Халлаан кэмэ суох сулустарынан чуоҕурданан көстөр. Эрилик Эристиин
Ыам бырдаҕын курдук кэмэ суох кымырдаҕастар кыймаҥнаһа түспүттэрэ. И. Федосеев; 2) олус, наһаа, муҥура суох. ☉ Очень, безмерно, беспредельно, безгранично
Түбүк-табык Түбүлүү түстэ, Кэлии-барыы Кэмэ суох элбээтэ. П. Ойуунускай
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үчүгэй хоһоонтон кэмэ суох өрүкүйэн үөрэбин. «ХС»

көннөр

көннөр (Якутский → Якутский)

  1. көн диэнтэн дьаһ. туһ. Утуктаабыт курдук төбөтүн төҥкөччү туттан испит эмээхсин көхсүн көннөрөн, мыччырыттыбыт сирэйинэн суон киһи диэки хайыста. Амма Аччыгыйа
    Көйүү кымыһынан Күөмэйбитин көннөрөн, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн Күн айыы сиригэр Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ! С. Васильев
    Үлэ саҕа киһини көннөрөр суох. Н. Заболоцкай
  2. Тахсыбыт сыыһаны, итэҕэһи суох оҥор (сурукка-бичиккэ). ☉ Устранить, исправить ошибки, недостатки (напр., в письменном тексте)
    Оҕолор дьыктааннарын көннөрдүм. Кинигэм корректуратын көрдүм, көннөрдүм. — Этиллиэ суохтаах тыллар эмиэ этиллэн хаалбыттара. Ону көннөрбөккүн. Н. Лугинов
    ♦ Ноһуоратын (моһуоратын) көннөр — таһыйан, кырбаан, кэһэтэн биэр, тутан биэр. ☉ соотв. давать выволочку кому-л. [Сүөкүлэ — кыыһыгар:] Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо? Дьэ, кэпсиэ, туох үтүө дьүүлү арыйдыгыт? Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут? Эйигин баҕас ноһуораҕын көннөрүөм ээ. А. Софронов
    Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев. Санаатын көннөр — ким эмэ санньыйбытын, кыыһырбытын аһар, үчүгэй майгылаа. ☉ Поднять настроение, дух кому-л., подбодрить, утешить кого-л., привести кого-л. в доброе расположение духа
    Межницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ... Н. Якутскай
    [Бааса:] Сибилигин тыаҕа тахсан …… бэлиитикэҕэ даҕаны, олоххо даҕаны саҥа гуманнай быһыыны тэниттэр — ол дьон санаатын көннөрүө, ол дьону эйэ дэмҥэ киллэриэ этэ. Күндэ. Сискин көннөрбөккө үлэлээ — харса суох күүскэ үлэлээ. ☉ Работать не покладая рук, не разгибая спины, неустанно
    [Убайбыт саҥаспынаан] балтым биһиккини атахпытыгар туруораары, …… систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, мин кинилэр хайдах курдук муҥура суох үтүө санаалаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын сөҕөбүн уонна үйэм тухары бу ийэ-аҕа буолбут дьоммор махтанабын. НЕ ТАО
    [Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин — от үөрэтин — сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин да көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО. Сиһин көннөрө түһэр — тиэрэ түһэн сытан ылар, сиһин сынньатар. ☉ Прилечь на спину (чтобы дать отдохнуть спине)
    Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай. Суолгун көннөр — онно-манна тардыллыбакка хоҥун, бар. ☉ Не задерживаясь, не мешкая, трогаться с места, уходить, отправляться
    Утуйа түһэн баран, дьиэтин диэки суолун көннөрөргө быһаарынна. В. Титов
    Манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.). Сүнньүн көннөр — кэһэт, кэһэтэн иннин ыл, киһи тылын истэр оҥор. ☉ Проучить, наказать кого-л., чтобы сделать его более податливым, послушным (букв. спинной мозг его выпрямить)
    Бэйи, Кэтириис, алыс тиэтэйимэ, Быһаарсар кэм баар буолуо. Биһиги хайаан да кинини сүнньүн көннөрүөхпүт. НС ОК