дёргать, подёргивать; ааны тардыалаа = дёрнуть дверь; быатыттан тардыалаа = дёрнуть за ремень кого-л.; тардыалаан уһугуннар = будить кого-л. тряся.

сильно толкнуть; дёрнуты, илииҥ таһынан садьый = толкнуть тыльной стороной руки; умса садьый = дёрнуть, толкнуть вниз; туора садьый = оттолкнуть от себя сильным резким движением.

нареч. сломав, переломав; тосту оҕус = переломить ударом; тосту тарт = дёрнуть и сломать; тосту үктээ = наступив переломить (напр. палку) # тосту туора напролом; наперекор; тосту туора тыллас = говорить что-л. из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости).

туохт.
1. Эмискэ-эмискэ, хос-хос тардыалаа (хол., муоһаны). ☉ Дернуть, резко потянуть за что-л., что-л. на себя (напр., вожжи)
Арамаан муоһатын күүскэ илгиэлээн баран, аты кымньыынан быһыта биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Төбөтүн быатын илгиэлии, атаҕынан тиҥилэхтии сатаабыта да, хата, табата хамсаан да көрбөтөҕө. И. Федосеев
2. Илиигинэн тугу эмэ тутан баран, төттөрү-таары дьигиҥнэтэн хамсат, күүскэ анньыалаа-тардыалаа. ☉ Сильно трясти, трепать что-л. Баттаҕыттан илгиэлээ
Оҕолор титириги илгиэлээн моҕотойу түһэрдилэр.  Микиитэ …… Байбалы уолугуттан туура харбаан ылла да илгиэлээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Сортуохабы, сукуна сонун уолугун бүүрэ харбаан ылан, илгиэлээтэ. А. Сыромятникова
3. Туллаҥнат, дьигиһит, илибирэт (тыал туһунан). ☉ Сотрясать, содрогать, заставлять дрожать (о ветре)
Таҕыстыбыт. Охтороору - силлиэ кууһан илгиэлээтэ. Иһиирбэхтиир, ыһар хаары, Киҥнээх, түргэн бэйэтэ. В. Хон
Эмиэ эн эйэҕэс күлүгүҥ Иннибэр көстө элэҥниир, Эмиэ хап-хара түннүгү Илбиһирэн тыал илгиэлиир. В. Потапова

1. көр булгуччу. Кини тугу эппитэ барыта булгу туолан иһиэхтээх. Болот Боотур
   Дьону үлэҕэ булгу кэлиҥ диэн гудок хаһыытаабыта. М. Горькай (тылб.)
2. Олох быһа баран тостор курдук, олох тосту (туох эмэ модьу, кытаанах тостуутугар этиллэр). ☉ Так, чтобы сломалось совсем, оторвалось напрочь (употр. в отношении чего-л. твердого и нетонкого)
   От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор, икки атахтаах дьиэттэн быкпат үлүгэрэ буолар. Н. Якутскай
   Кыайбыт бухатыыр …… Нуоҕай алаас Уҥуоргу өттүгэр турар Оруктаах тиит төбөтүн Булгу ытан түһэрдэ. С. Зверев
   [Күлүүһү] икки илиитинэн бобо тутан баран, булгу эрийэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Үрдүк өһүөнү, Сомоҕо баҕананы Булгу туойар, Тосту этэр Туһааннаах күнүм Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии! С. Зверев
   Булгу баран хаалла, бэйэм да соһуйдум. Н. Заболоцкай
   Көрбүтэ — инники хаҥас көлүөһэлэригэр баар «эрбэх» диэн ааттанааччы чааһа булгу ыстанан хаалбыт. «Кыым»
3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, олох, букатын (аккаастан). ☉ Категорически, наотрез (отказаться). Барбаппын диэн булгу аккаастанар
   ◊ Булгу баттаа — күүскүнэн эбэтэр бүтүн ыйааһыҥҥынан баттаан олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Навалившись, надавив своей тяжестью, переломить что-л. (напр., какой-л. стержень, ось и т. п.). Туох эмэ тутааҕын булгу баттаа. Төһүүнү булгу баттаа. Булгу оҕус (дайбаа, саай) • охсон олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Ударом совсем сломать, переломить что-л. Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ сиһин булгу охсор. И. Гоголев
   [Эһэ] булчут батыйатын сулбу тардан ылан, охсон көрбүтүн туора садьыйан булгу дайбаабыта. Далан. Булгу сөрөө — түҥнэри тарт, охтор. ☉ С силой опрокинуть, повалить (напр., дерево, человека)
   Ок-сиэ, чиргэл да маһы Буурҕа булгу сөрөөбүт. Баал Хабырыыс
   Амыр Бааската, саалаҕа көтөн түһээт, Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
   Ити кэнниттэн Олоннов ротата өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн булгу сөрүөхтээҕэ. И. Федосеев. Булгу тарт — тардан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Дернуть так, чтобы переломить что-л. Аан хатыырын булгу тарт. Булгу тут — илиигинэн тутан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Сломать, переломить, надломить что-л. (свернуть рукой)
   Наһаар, хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон

предлог 1. с вин. п. (через, по ту сторону, дальше чего-л.) таһыгар, нөҥүө, =нан; уехать за город куорат таһыгар бар; выкинуть за борт борт таһыгар ылан бырах; 2. с вин. п. (около, вокруг) тула, таһыгар, =ҕа; сесть за стол остуолга олор; 3. с вин. п. (указывает на начало действия) =ҕа; взяться за работу үлэҕэ турун; приняться за учение үөрэххэ ылыс; 4. с вин. п. (в течение, в продолжение) устатыгар, иһигэр, =ҕа; эту работу можно сделать за час бу үлэни чаас иһигэр оҥоруохха сөп; заработать за один месяц ый устатыгар үлэлээн бул; 5. с вин. п. (позднее, больше, сверх) ааһа, тахса; уже за полночь хайыы--үйэҕэ түүн үөһүн ааһа барда; ей далеко за сорок кини түөрт уонтан ыраах тахса саастаах; 6. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) иһин, туһугар; бороться за дело революции революция дьыалатын иһин охсус; пить за здоровье доруобуйа туһугар ис; 7. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) оннугар, солбуйан; она работает за мастера кини маастар оннугар үлэлиир; работать за двоих икки киһи оннугар үлэлээ; 8. с вин. п. (на расстоянии) ыраах, =ҕа; находиться за десять километров от города куораттан уон километр ыраах баар буол; за километр отсюда мантан биир километр ыраах; 9. с вин. п. (раньше, до) иннинэ; за час до отхода поезда поезд барыан биир чаас иннинэ; 10. с вин. п. (при указании предмета, которого касаются) =ттан; вести за руку илиититтэн сиэт; держаться за перила сыҥаһаттан тутус; дёрнуть дверь за ручку ааны тутааҕыттан тарт; 11. с вин. п. (в обмен, по какой-л. цене) =ҕа; за деньги харчыга; купить книгу за пять рублей кинигэни биэс солкуобайга атыылас; 12. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) туһугар, иннигэр, =ттан; беспокоиться за детей оҕолор тустарыгар кыһан; мне стыдно за него мин киниттэн саатабын, кини куһаҕан быһыытыттан саатабын; я рад за вас эн тускар үөрэбин; 13. с те. п. (позади, по ту сторону) кэннигэр, унуор, тас өттүгэр; за воротами олбуор аанын кэннигэр; за рекой өрүс унуор; жить за городом куорат тас өттүгэр олор; 14. с те. п. (возле, около, у) тула, аттыгар, =ҕа; сидеть за столом остуолга олор; стоять за станком станок аттыгар тур; 15. с те. п. (во время чего-л.) олорон, сылдьан; за работой үлэлии сылдьан; за обедом эбиэттии олорон; 16. с те. п. (позади, вслед, чередуясь) кэнниттэн, =ттан; идите за мной мин кэннибиттэн иһнп; читать книгу за книгой кинигэттэн кинигэни ааҕан ис; 17. с те. п. (с целью) =ҕа; =а; пойти за водой уута баһа бар; послать за врачом врачка ыыт; стоять в очереди за билетами в театр театрга билиэккэ уочараттаан тур; 18. с те., вин. (по причине, вследствие) иһин, =ттан, =ан; уважать за храбрость хорсунун иһин убаастаа; за недостатком времени бириэмэ тиийбэтиттэн; за ненадобностью наадата суоҕуттан; 19. с те. п. (в знач. предлога "с") =лаах; письмо за подписью директора директор илии баттааһыннаах сурук; дело за номером таким-то маннык нүөмэрдээх дьыала; 20. с те. п. (при обозначении лица или предмета, от которых зависит наступление какого-л. действия) =ттан; дело за немногим дьыала кыраттан; задержка за утверждением проекта тардыллыы бырайыак бигэргэтиллэ илигиттэн; 21. с те. п. (при обозначении лица, которое должно платить, сделать что-л.): за вами десять рублей эн уон солкуобайы төлүүрдээх-хин; за тобой ещё две книги эйиэхэ өссө икки кинигэ баар; запишите за мной миэхэ суруйан кэбис; 22. с те. п., разг. (при обозначении лица, которому присуще какое-л. свойство) =лаах; за ним водится эта дурная привычка кини итинник куһаҕан үгэстээх; 23. с вин. и те. п. (указывает на лицо или предмет, на которые направлено действие) -ы, =ны; ухаживать за больным ыарыһаҕы бүөбэйдээ; смотреть за детьми оҕолору көр; # выйти замуж за кого-либо ки миэхэ эрэ эргэ таҕыс, эргэ бар; быть замужем за кём=либо кимиэхэ эрэ эргэ тахсан олор; за исключением ураты; учесть все за и против табыллар--табыллыбат өттүлэрин барытын аах (учуоттаа).