звукоподр. протяжно жужжать, звенеть (напр. о насекомом).

издавать лёгкий протяжный звук; жужжать, гудеть; сахсырҕа сааҕыныыр муха жужжит.

тыаһы үт. туохт. Унаарытан бүтэҥитик күүгүнүү тыаһаа (хол., ыҥырыа көтөр тыаһа). ☉ Протяжно гудеть, жужжать (напр., о шмеле)
Тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
Төбөтүн оройунан буулдьалар дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай

тыаһы үт. туохт. Тохтообокко биир күрүс ньириһийэн тыаһаа. ☉ Непрерывно гудеть, грохотать, греметь, громыхать
Өрүс эстэн ньирилээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэ массыына мотуорун тыаһа ньирилээн тиийэн кэллэ. Р. Кулаковскай
Сөмөлүөт мотуорун тыаһа ньирилээн …… иһиллэр. Н. Якутскай
ср. бур. нэрьехэ ‘греметь’, чув. нарла ‘жужжать’

тыаһы үт. туохт. Иһиирэн эрэр курдук сытыытык тыаһаа. ☉ Издавать пронзительный свистящий звук
Түүн дьиэбит оһоҕун Тыал үрэн сирилиир. П. Тобуруокап
Чэй иһэ олордохпутуна үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
Кутаа уот сирилии-сирилии өрө күүдэпчилэннэ. А. Фёдоров
Утаакы буолбата, өстөөх диэкиттэн тыас сирилээтэ. Т. Сметанин
ср. чув. серле ‘гудеть, жужжать’

тыаһы үт. туохт. Дуорааннаахтык бүтэҥи соҕус сөҥ куолас кынан саҥар. ☉ Говорить громким густым трубным голосом
Эргиллэн көрбүтүм, …… ып-ыраас хааннаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи сөҥ-сөҥнүк саҥаран лөҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
△ Дуорааннаахтык мөҥүрээ. ☉ Гул ко, трубно реветь (о быке)
Оҕус олус бэркиһээбит Уонна маннык лөҥкүнээбит: «Түбэспиччэ эттэхтэрэ, Түҥтаҥ эрдэн эрдэхтэрэ». Күннүк Уурастыырап
△ Сөҥнүк лүҥкүнээ (хол., ыҥырыаны этэргэ). ☉ Громко жужжать (напр., о пчеле). Тэҥн. лоҥкунаа

б. күрүс тыас туохт. Хатана суохтук, суугунуур курдук дыыгынаа (ордук сахсырҕаны этэргэ). ☉ Издавать лёгкий протяжный гул, жужжать (обычно о мухе)
Сахсырҕа сааҕыныыр, күүгэс күүгүнүүр. Күннүк Уурастыырап
△ Олус элбээ, хойун (сахсырҕаны этэргэ). ☉ Роиться в большом количестве, размножаться стремительно (о насекомых)
[У луу Кудаҥса алааһыгар] кымырдаҕас бөҕө кыймаҥнаата, хомурдуос бөҕө хончоҥноото, хара төбөлөөх үрүҥ үөн үллэҥнээтэ, сахсырҕа бөҕө сааҕынаата. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. шаҕыла ‘журчать’, эвенк. сагинадя-ми ‘журчать’

тыаһы үт. туохт. Ибигирэс хатан тыаһы таһаар (хол., төлөпүөн туһунан этэргэ). ☉ Издавать дрожащий, вибрирующий звон, звенеть; трещать (напр., о телефоне)
Бөтөс Тэппэйдиин тэлэбиисэр көрө олордохторуна, киирэр аан звонога тырылаабыта. Далан
Уу чуумпуга эмискэ төлөпүөн тыаһа өрө тырылыы түстэ. Н. Лугинов
Төлөпүөн эмиэ тырылыы түстэ. Ыл, тукаам, буой, тырылаан хааллаҕай! М. Доҕордуурап
ср. тув. тырыла ‘вибрировать, производить вибрирующий звук’, кирг. тырылда ‘трещать’, хак. сырла ‘ржать (о жеребёнке); визжать (о ребёнке)’, тырла ‘жужжать (о насекомых); гудеть (о машине)’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир кэм ньиргиччи «лүҥ» гынан тыаһаа. ☉ Издавать громкий, гулкий звук, громко гудеть (напр., о большом незвонком колоколе)
[Ойуун] дүҥүрүн тыаһа лүҥкүнээтэ. П. Ойуунускай
Халлааны ча ҕылҕан курбуулуур, Этиҥнэр лүҥкүнүү сүүрэллэр. Л. Попов
2. Бүтэй ньиргиэрдээх саҥата таһаар. ☉ Громко и гулко реветь, мычать (напр., о быке); громко жужжать (о пче ле)
Оҕус мөҥүрээн лүҥкүнээтэ.  Ыҥырыа лүҥк ү н ү ү р саҥатын сэргиибин, Үлүмнүүр үөр лыаҕы үргүтэ сырсабын. М. Ефимов
3. Ньиргиэрдээх бүтэҥи куоласкынан саҥар. ☉ Говорить громким, гулким голосом
Ньукууһа Сыҕаайап саҥата лүҥкүнүүр. Амма Аччыгыйа

I
туохт. Элбэх саҥаныиҥэни эбэтэр күүгээни-айдааны таһаар. ☉ Громко шуметь, жужжать; поднимать шум-гам, гомон
Күөх халлаан көхсүттэн Күлүмэн үөн күйгүөрдэ, Кумаар үөн хойунна. Саха фольк. Сөҕүөх иһин, биһиги арыыга тахсыбыппытын билэн, хара хаас халыҥ үөрэ биирдэ өрө көтөн тахсан, алыы сири үрдүнэн эргийэ сылдьан күйгүөрэр. «ХС». Күйгүөрэллэр эргиэмсиктэр: «Улуу махтал айбыкка! Күнкиһи кэлэн түүнү да кубулуттуҥ сырдыкка!» Ш. Руставели (тылб.)
△ Улахан тыаһы-ууһу таһаар. ☉ Производить грохот, грохотать, гудеть
Күнтэн — көмүөл күрүлээн, Көҥү устан күйгүөрэр. Күннүк Уурастыырап
Хаһан муус-хаар ууллан, буордаах уу күйгүөрэр, Оччоҕо мин сүрэҕим өрөгөйдөөн үөрэр. В. Лебедев (тылб.)
II
аат. Туохтан эмэ өрүкүйэн, көхтөнөн, күөдьүйэн тахсар саҥаиҥэ, күүгэн (хол., үгүс киһи, көтөрсүүрэр саҥатын туһунан). ☉ Оживленные, возбужденные, громкие голоса людей, гомон птиц, гвалт
Иһийэн турбут тайҕа тыраахтар тыаһынан, дьон күйгүөрүнэн дьигиһийэ, куугунуу-хааҕыныы түспүтэ. И. Федосеев
Кыыртаах кус буолан, эккирэтиһэ оонньуур оҕолор көрдөөх күйгүөрдэрэ иһиллэр. Сэмээр Баһылай
Кус-хаас саҥата, тыккырыы сүүрдэр көмүс сүүрээннэр тыастара барыта биир кэм уҕараабат күйгүөр, модун муусука буолан кутуллар. «ХС»