көр таһаар
Биир дьиэ киһитин аһатан, таҥыннаран сыл таҕаарыах буолан эбээһинэс биэрбэтэҕим. А. Софронов
Сэмэнчик соһуйан ходьос гына түстэ, хараҕын сыыһын тиэрэ көрөн таҕаарда. Н. Неустроев
Чэ, Александр Алексеевич, эн Табалаах оскуолатыгар завуч буолаҕын. Бирикээһи билигин таҕаарабын. Р. Кулаковскай

1. 1) послелог, упр. осн. п. согласно, по, в порядке; приказ быһыытынан согласно приказу; сокуон быһыытынан по закону; көрдөһүү быһыытынан в порядке просьбы; 2) как; в качестве; киһи быһыытынан как человек; поэт быһыытынан как поэт; пока завуч быһыытынан ананным пока я назначен в качестве завуча; 2. в роли причин, союза так как; поскольку; уурайарын быһыытынан ... поскольку он увольняется...

I
тыраҥалаа диэнтэн холб. туһ. Дириэктэрдээх завуч киирэн туралларын кэмниэ кэнэҕэс көрөннөр, ис таҥаһынан сылдьар атах сыгынньах оҕолор соһуйаннар сүүрэн тыраҥаластылар. «Чолбон»
II
даҕ. Уһун синньигэс атахтарын эмискэ-эмискэ тардыалатан хамсатар (хол., баҕаны этэргэ). ☉ Делающий резкие, отрывистые движения, дрыгающий длинными тонкими ногами (напр., о лягушке). Тыраҥалас баҕа

туохт. Тус-туһунан сылдьар туохтары эмэ (чаастары, эттиктэри о. д. а.) хомуйан тис. ☉ Соединять, собирать что-л. (из частей, отрезков и т. д.)
Дириэктэрдээх завуч үөрэтии-иитии боппуруоһугар Макаренкоттан Сухомлинскайга диэри илбээн-холбоон этиилэрэ бүтүннүү быһаччы суолтата суох элбэх күүркэтиилээх тылларынан үллэн олорор. Н. Лугинов
Хомуос кыыһа эригэр Хоолдьуга ат сиэбэтэҕин, Кэккэлэһэ нэһилиэккэ Кийиит сүктэн кэлбитин - Илбээнхолбоон, ыаһахтанан, Ирэ-хоро ырыттылар. Күннүк Уурастыырап
Онон илбээн-холбоон уонча хаһаайыстыба буоллулар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Уоттаахтык-төлөннөөхтүк тылла эт. ☉ Ораторствовать, выступать с пламенной речью
Кырдьык, табаарыс Фокин, оччо суолтата да суох боппуруоска олус уохтаахтык араатардыырын сөбүлүүр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Дириэктэрдээх завуч утуу-субуу бэрт өр араатардаатылар. Иккиэн даҕаны тыл этиини бэркэ баһылаабыт дьон. Н. Лугинов
2. Тылла эт. ☉ Выступать с речью
Бүгүн мунньахха нэһилиэк сэбиэтигэр баайы, кулаагы киллэриллиэ суохтаах, дьадаҥы өттүттэн киллэриллиэхтээх диэн араатардаатылар. Күндэ
Бары пионер хаалтыстаахтар, оскуолаҕа үөрэнэллэр, мунньахха араатардыыллар. Эрилик Эристиин
3. көсп., сөбүлээб. Тылгынан кыыр, мээнэни дойҕохтоо. ☉ Болтать попусту, заниматься пустозвонством, пустословием
Сүөһүнү сүмэлээх, тотоойу аһылыгынан хааччыйыахпыт диэн салайааччыларбыт мунньах ахсын айахтарын муҥунан араатардыыллар. Софр. Данилов
«Эмээхсиэн, араатардаама, аҕытаассыйалаама, түксү! Итини мин бэйэм да эн саҕа билэбин», — диэн буолар. Амма Аччыгыйа
Данилович тойон, нагаанын харбыалаан көрө-көрө, дьону куттаан араатардаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., үгэрг. Тыл этэр талааннаах киһи курдук туттан-хаптан, оҥостон тылла этэ сатаа. ☉ Пространно говорить о чем-л. с претензией на красноречие
— Ыл эрэ, таһыйталаан көр эрэ. — Бэйи, оргууй тиргилин! Баран дэлби таһыйталыам диэн мунньахха тоҕо араатардаабатаххыный? Дьүөгэ Ааныстыырап
Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кутакута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Кими, тугу эмэ салай, дьаһай. ☉ Направлять кого-л., руководить кем-л.
Семен Илларионов улуус баһылыга буолбута. Нэһилиэктэри эмиэ кини бэйэтин ханыылара баһылыыллара. М. Доҕордуурап
Бу дьон улууска өрөбөлүүссүйэ хамсааһынын баһылаан ыытар соругу бэйэлэригэр ылыммакка олорон хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Сопхуоһу дириэктэр баһылыыр, кини үрдүкү уорганынан ананар уонна босхолонор. ЭБТ
2. Тугу эмэ бас бил, хаһаайын буол. ☉ Владеть чем-л., быть хозяином чего-л.
Бессарабия олохтоохторо, румыннар күүстэринэн баһылыахтарыттан ыла, олус да дьадаҥытык, хараҥатык олороллоро. Н. Якутскай
Байбал кинээс баһылаабыт «Баҕарах төрдө» алааһын Ыкынаан оҕонньорго биэрэргэ Ытыс тыаһа ньиргийдэ. С. Васильев
3. Тугу эмэ сатаа, үөрэтэн бил, сатаан туттар буол. ☉ Научиться делать что-л., овладевать, пользоваться чем-л.
Норуот кэрэ тылын баһылаабакка эрэ поэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
Дириэктэрдээх завуч утуу-субуу бэрт өр араатардаатылар. Иккиэн даҕаны тыл этиини бэркэ баһылаабыт дьон. Н. Лугинов
[Монголияҕа] бэҕэһээҥҥи көс олохтоох сүөһү иитээччилэр аныгы массыынанан үлэлээһини баһылаан барбыттар. И. Федосеев
4. Атыттардааҕар ордук киэҥник туттулун, ордук суолталан. ☉ Иметь ведущее положение, превзойти, превосходить в чем-л. других
Лирика улам күүһүрэн, билигин баһылыыр жанр быһыытынан сайдан кэллэ диэххэ сөп. Эрчимэн
Үөрэтии күн бүгүнүгэр диэри баһылаан турар эргэ систиэмэтэ …… уларыйбата диэххэ сөп. Н. Лугинов
5. Тугу эмэ туһаҕа таһаар. ☉ Осваивать что-л. Киһи космос куйаарын баһылыыр сырдык үйэтэ арылынна. А. Бэрияк

1. туохт.
2. Улахан дуорааннаах, бэрээдэгэ суох саҥаны-иҥэни, күүгээни таһаар. ☉ Издавать, производить невнятный шум-гам
   Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра, айдаара Айгыста турар эбит. Саха фольк. Бэрт өр айдааран баран нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин таллылар. Амма Аччыгыйа
   Кылааһын аанын аспыта, оҕолор бүтүннүү кэриэтэ кэлэн, дуоска аттыгар мустан, тугу эрэ кэпсэтэн айдаараллар. Софр. Данилов
3. Улахан этиһиини, муҥхаалы, содуому таһаар, содуомнаа. ☉ Затевать шумную ссору, ругань; скандалить, дебоширить
   Тоҕо милииссийэҕэ илдьэҕит, мин тугу оҥордум? Күлүгээннээбэтим, айдаарбатым, үөхсүбэтим. Амма Аччыгыйа
   Саша бэрт өр муҥхааллаан, айдааран баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай. Доҕоор, эйигин айдаарар дииллэр. Холкуос хаһаайыстыбатыгар «хаана суох өрөбөлүүссүйэни» оҥороору гынар дииллэр ээ. А. Федоров
4. Улаханнык айманан саҥар-иҥэр (үксүгэр соһуччу); эмискэ, соһуччу улаханнык саҥаран-иҥэрэн чуумпуну аймаа. ☉ Громко, взбудораженно заговорить; неожиданно громко заговорить, нарушая тишину
   «Эбээ, тугу саҥараҕын?» — диэн умуһах айаҕар Уйбаанчык уол айдаара түстэ. Амма Аччыгыйа
   Нахов айдаарбытынан киирэн, завуч остуолун аттыгар турар олоппоско олорунан кэбистэ. Софр. Данилов
   Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
   △ Элбэхтик саҥар-иҥэр, күөртээн, тарҕатан айаҕалан (үксүгэр солуута суоҕу, буолары-буолбаты). ☉ Много и возбужденно говорить, создавать шумиху вокруг какого-л. вопроса (обычно незначительного)
   Кимнээх эрэ аллааҕымсыйан, ускуустуба тэрилтэлэрэ ити билигин айдаарар хозрасчеттарыгар киирбиттэринэн сибээстээн, музыкальнай тыйаатыр сабыллыбыта, үлэһиттэрэ ууратыллыбыттара. Н. Лугинов
5. Саҥарыллыа суоҕу саҥар, дьоҥҥосэргэҕэ кэпсээн иһитиннэрэн кэбис. ☉ Разглашать, разглагольствовать о том, о чем следует молчать
   [Балааҕыйа:] Соһуйбучча айдааран кэбистим, сэрэйбэтэҕэ үчүгэй. Амма Аччыгыйа
   — Настааны кытта кэпсэтиллиэ. — Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан. В. Гаврильева
6. даҕ. суолт., фольк. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх; аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, шумный, бурный (обычно об эпических лесах, морях и т. д.)
   Араҕастай атыыр сылгы Ардайдаах сиэлин, кутуругун Арыйыта баттаталаабыт курдук Айдаар хара тыаларынан араарталаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
   Тоҕус сүүлэр этиҥ илдьиттээх, аҕыс айдаар этиҥ аргыстаах, сэттэ ньиргиэр этиҥ сэриилээх [Үрүҥ Айыы Тойон]. ПЭК ОНЛЯ III

I
туохт.
1. Тугу эмэни кырган, кыдыйан суох оҥорон кэбис, эс. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
Тойон үөрэ торҕоттор Баандаларын бараары Туруннубут доҕоттоор! Баттаммыты быыһаары Ыстыыктары ыллыбыт. Эллэй
Сайын устата оҕолор чугастааҕы бурдук бааһынатын тулатыгар баар моҕотойдору бултаан бараабыттара. Н. Якутскай
2. Харса суох туттан бүтэрэн кэбис, суох гын (хол., харчыны, баайы). ☉ Безрассудно расходовать, растранжирить (напр., деньги, состояние)
Уларыйыам диэн уугун бараама, барыам диэн маскын бараама (өс хоһ.). Айанныыргар аһы, бараргар маһы бараама (өс хоһ.). Мин аҕам балтараа сүүс сүөһүлээх этэ. Барытын бараабытым. Билигин балтараа ытым да суох. Амма Аччыгыйа
«Уолгун буой, кумааҕытын бараата»,– диэн баран ийэтэ Ефим ойууларын остуолга аҕалан үллэччи ууран кэбистэ. А. Сыромятникова
3. Күнү-дьылы сүтэр, бириэмэни ыыт (үксүгэр туһата суох, халтайга). ☉ Тратить время на что-л. (обычно зря, непродуктивно)
Ньургуһун уонна Лоокуут сааскы ылааҥы күннэри борооскулары миинэ сатыырга барыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит. М. Доҕордуурап
4. Хайа эмэ сиргэ баһыттан атаҕар диэри сырыт, кэрийэн бүтэр. ☉ Обойти, объездить вдоль и поперек какую-л. местность, побывав во всех ее уголках
Хата, эйигин көрдөөн сири-дойдуну бараатым дии. Н. Заболоцкай
Учуутал И. Гаврильев илиитигэр фотоаппараттаах өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын барытын бараабыт. «ЭК»
Булду эккирэтэммин араас бадарааны-дьэбэрэни, хонууну-сири барыыр этим. «Кыым»
◊ Хаһыат (хаһыат-хаһыат) сирэйин бараа көр хаһыат
Арай аҕыйах сыллааҕыта икки үрүҥ эһэ Орто Халымаҕа мэнээктээннэр, айдаан бөҕөнү тардыбыттара, хаһыат сирэйин бараабыттара. И. Федосеев
Сопхуос дириэктэрэ Даллаҥныырап саҕалаабыт бачыымын туһунан суруйан хаһыат-хаһыат сирэйин бараата. В. Ойуурускай
Холкуос аатырда, хаһыат сирэйин бараата, араадьыйанан хайҕанна. Г. Нынныров
II
аат. Ким эмэ тэҥ саастыылааҕа (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Человек одинакового возраста с кем-л., сверстник (обычно употр. в притяж. ф.)
Тогойкин ыраахтан көрөн эрэ билэр киһитэ, сааһынан аҕатын бараата Маркин эҕэрдэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Завуч Захар Алексеевич сааһынан эмиэ дириэктэр бараата киһи. Н. Лугинов
[Өрүүсэ] оҕолору тула көрдө. Бука бары кини бараата саастаахтар быһыылаах. А. Сыромятникова
△ Атын кимиэхэтуохха эмэ тугунан эмэ тэҥ, маарынныыр ким-туох эмэ. ☉ Равный другому, равноценный с другим; ровня
[Маарыйа] син бэйэтин барааларын булан, таҥара да дьиэтэ буоллар, ынаҕы ыйыталаһар, оҕону сураһар. Бэс Дьарааһын
Кугасчаан [кунан аата] бэйэтин барааларыгар мордьойон, лобуй курдук атаҕын туомунан буору хаһа-хаһа, күрдьүөттүүр үгэстээх. Н. Заболоцкай
◊ Бараа <хара> быччыҥнаах фольк. – тиити үөрэҕэстээбит курдук суон, модун быччыҥнардаах (бухатыыр туһунан). ☉ С мускулами, подобными обрубкам большого дерева (обычно о богатыре)
Мин уолум бараа хара быччыҥнаах, халыҥ ньыгыл баппаҕайдаах, күүстээххэ көрүҥнээх, быһыйга быһыылаах, бухатыырга холобурдаах киһи буолуо дии саныыбын. Ньургун Боотур
Бараа быччыҥнаах, Ньыгыл борбуйдаах [бухатыыр киһи]. Суорун Омоллоон
Күөбараа көр күө-дьаа. Субуруччу тардыллыбыт хас да остуоллаах хоско түөрт киһи төбүрүөннээн олорон тугу эрэ күө-бараа кэпсэтэллэр. Софр. Данилов
Уолаттар күө-бараа кэпсэтэ олороллор. «ХС»
Үс бараа хара күлүк көр күлүк. Аан-Алахчын хотуну Үс бараа хара күлүгэр Үҥэн-сүктэн тураннар, Алгыс этитэн, Аартык тэлэттэрэн Алаһа бараан дьиэлэриттэн Аттаналлара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Дьэ, бу убаккайбыт! [Ньургун Боотур] Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, Хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа Үс бараа хара күлүккэр Үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин. Ньургун Боотур
Аар тайҕа Аарыма кырдьаҕаһа, Хара тыа халыҥ кыыла Хагдаҥ эһэ-тойон эһэм, Үс хара бараа күлүккэр Сүгүрүйдэҕим буоллун! Н. Ефремов

1. дьөһ.
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туһуламмыт хайысхатын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, указывая на направление движения кого-чего-л. (к, в сторону, на)
   Кини мантан сүрэҕэ ытырбахтаабыта, улаҕа диэки төттөрү эргийбитэ... Суорун Омоллоон
   Ити диэки аны адьас көрүөм суоҕа дии санаата. Софр. Данилов
   Мутукча тиллибит силигэ Күн диэки күлүмнүү турбута. Эллэй
   Бандьыыттар саҥата суох бэйэ-бэйэлэрин диэки көрсөн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
   △ Хайааһын маннык хайысханан сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на предмет, в сторону которого направлено и распространяется действие (к, в сторону)
   Ураһалаах диэки тиийдэрбин диибин. Н. Якутскай
   Окуопаттан тахсан, сэбиэскэй пехота инники диэки ыстанна. Т. Сметанин
   - Ханна баран иһэллэрий? - Лоҥкууда диэки. М. Доҕордуурап
   Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки кэлэр. ПНЕ СТ
   △ Хайааһын ханнык эмэ предмет туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на совершение действия в пользу кого-чего-л.
   Бу икки киһи эйигин бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар. С. Ефремов
   Биһиги маассаны политическай агитациянан эрэ буолбакка, киһилии үчүгэй сыһыанынан эмиэ бэйэбит диэки тардыахтаахпыт. И. Федосеев
   Тоҕо эрэ бу хамсааһын биһиги диэки үчүгэйин көрдөрүмээри гынна. С. Ефремов
3. Миэстэ сыһыанын көрдөрөрүн, хайааһын ханна буоларын ыйарга туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, указывает на приблизительное место совершения, распространения действия (на стороне, на)
   Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
   Уҥа диэки биир оччугуй остуол оҕото турар. Күндэ
   Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн сэрэйэллэр. И. Данилов
   Ийээ, иһит эрэ, илин диэки үрүҥ бандьыыттар сэрии тэриммиттэр. С. Ефремов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами с временным значением указывает на приблизительность времени совершения действия (к, под)
   Бу долгун ортотуттан ыла Кэлин тиһэҕин диэки Дохсун үгүс дьон Үөскээбит үтүө дойдуларыттан үтүрүллэн эрэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сыл аайы балаҕан ыйын ортотун диэки икки-үс күн ураты ылааҥы күннэр буолуталаан ааһааччылар. Далан
   Маҥнай диэки, кини төһө да бэрдин иһин, сорох сиригэр кэлэҕэйдээмэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
5. Объектнай сыһыаны көрдөрөрүн, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу которого совершается действие (за)
   Ким мин диэки көмүскэһэ олоруоҕай нии? Ньургун Боотур
   Киһи барыта кинилэр диэки буолбут. И. Данилов
   [Егор Егорович:] Ол муспут баайбын, байар бырааппын харыстаан даҕаны, бу былаас диэки үлэлээн эрдэҕим. С. Ефремов
6. Объектнай сыһыаны бэлиэтээн, кимтуох туһунан өйгө оҕустарарынан, санааһыны бэлиэтииргэ туттуллар (санаа диэн туохтуур буолб. ф. кытта сүнньүнэн тут-лар). ☉ Выражая обьектные отношения, употребляется при указании на предмет, о котором думают, размышляют (о - преим. употр. с отриц. ф. гл. санаа 'думать')
   Хата Арамааныҥ кэргэн диэки санаабат быһыылаах ээ. Саас биирдэ даҕатан эппиппин, күлэн кээспитэ. С. Ефремов
   Мин эмиэ уон аҕыс-тоҕус сааспар диэри ыал буолар диэки санаабат этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Оҕо эрдэхпинэ мин авиация диэки букатын санаабат этим. «Кыым»
7. Предмет бэлиэтин ыйан, быһаарар сыһыаны көрдөрөр (быһаарыылаах тыл холбоһугар тут-лар). ☉ Указывая на признак предмета, выражает определительные отношения (употр. в определительных сочет.)
   Өрүс диэки өттүгэр биһиги туруохпут, онон биһиги диэки өттүбүтүнэн ойон көрөөр. Саха фольк. Соҕуруу диэки омуктар, Орто туруу дойду Дьоллоох уйгу быйаҥар Топпотхаммат гына, Туолан - тунуйан хаалтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Саҥардыыҥҥа дылы эн эриҥ - Биһиги диэки ыалларга хамначчыт сылдьыбыта. Амма Аччыгыйа. Бу Булуҥ диэки барыыга Казачьеттан бастакы дьаам. И. Бочкарев
   △ Ардыгар быһаарыылаах холбоһук иккис компонена түстэҕинэ, кини сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Иногда при опущении второго компонента определительного сочетания может принимать его аффиксы
   - Бу хайа диэкигиний? - диэн ыйытта. - Ирсикээ диэкибин. Күндэ
8. ситим т. суолт.
9. Миэстэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного места к главному предложению (туда, где...; в сторону, где...)
   Маайыс - тииттэр адаарыһан туралларын диэки сыыры үрдүнэн хаама турда. Амма Аччыгыйа
   София иннилэригэр «Табахтаамаҥ!» «Кургутун бааныҥ!» - диэн таблолар кытара умайбыттарын диэки сэҥийэтинэн ыйан кэбистэ. «ХС»
10. Бириэмэ салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного времени к главному предложению (к тому времени, когда...)
    Сылайарын диэки, харса суох атаакалаар. Күһүҥҥү күн тыгарын диэки, хаар түһэн намылытан барда. Ол көрсүһүүгэ завучпут Александр Петрович …… бүтэрин диэки, эппитэ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. тэги 'до'

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов