несов. см. заработать I.

сов., выторговывать несов. что, разг. I. (заработать торговлей) эргинэн бул, атыылаан ыл; 2. (получить уступку в цене) түһэрсиһэн ыл.

несов., подработать сов. что, разг. 1. (обработать) ситэри оҥор; 2. чего и без доп. (заработать дополнительно) үяэлээн эбин, (харчыта) эбии өлөр.

1) выкладывать, вынимать (мясо из супа, рыбу из ухи); 2) перен. ловить, добывать; балык бөҕөнү хоторбуттар у них богатый улов; 3) зарабатывать много денег; харчыны хотор = заработать большие деньги.

несов., выработать сов. что 1. (изготовить) оҥорон таһаар; 2. перен. (составить) оҥорон таһаар, оҥор; выработать резолюцию резолюцияны оҥор; 3. (добиться тренировкой, работой над чем-л.) үөрэн; выработать выдержку тулуурга үөрэн; выработать хороший стиль үчүгэй стильгэ үөрэн; 4. (заработать) үлэлээн ыл, өлөр; она выработала семьсот трудодней кини сэттэ сүүс үлэ күнүн өлөрдө; 5. горн, бараа, чордоо (сиртэн хостонор баайы).

туохт.
1. Ырааһыр, күннээх буол (халлаан туһунан). ☉ Проясниться (о небе)
Күөх-дьэҥкир күһүҥҥү халлааммыт, Күннэнэн, күндээрбитсандаарбыт. Күннүк Уурастыырап
Хайалар кырыалаах очуостарын уһуктарыгар күн уота оонньуур буолан эрэр. Сотору үрэххэ күннэниэхпит диэн, дьон үөрсэллэр. Н. Апросимов
2. кэпс. Ханна эмэ үлэлээн үлэ күнүн ааҕыс. ☉ Заработать трудодни. Бу нэдиэлэҕэ алта үлэ күннэнним

аат. Тугу эмэни буларга дьулуһааччы. ☉ Ищущий, искатель
Баҕаны көрдөөччү үс хонукка таҥараҕа кириэстэниэ, үс хонукка сирэйин суунуо, үс хонукка дьону кытта кэпсэтиэ суохтаах. Н. Павлов
Үлэ тэрээһинин бастыҥ, прогрессивнай көрүҥнэрин көрдөөччүлэр этилэр. «Кыым»
♦ Дьолу (дьол) көрдөөччүлэр кэпс. — байарга баҕарааччылар (байаары ханна баҕарар үлэлииллэрин кэрэйбэт дьон). ☉ Люди, желающие заработать большие деньги и ради этого согласные на любые трудности (букв. искатели счастья)
Ол иһигэр үгүстэрэ старателлэр, мас кэрдээччилэр уонна тиэйээччилэр, сорохтор көннөрү «дьол көрдөөччүлэр» этилэр. И. Никифоров
Кыһыл көмүс олус дэлэйдик үөскээбит сирдэрэ булуллубуттарынан сибээстээн, Австралияҕа үгүс «дьолу көрдөөччүлэр» тиийбиттэрэ. КВА МГ

туохт.
1. Ким, туох эмэ тыынын быс. ☉ Убивать, забивать кого-л. (дичь, скот и т. д.)
Хайыы-үйэҕэ өстөөхпүтүн өлөрбүппүт диэн күө налах, харабыла эҥинэ суох, утуйа сытар дьоҥҥо Тиэтэйбит кэллэ да, туох да бокуойа суох, өлөртөөбүтүнэн барда. Эрилик Эристиин
Мин даҕаны дуолан тайаҕы кытта кубаны биир отууга өлөрөн, биир үтэһэҕэ үөлэн, булчут ахсааныгар киирбит үөрүү үөһүгэр сыттым. Т. Сметанин
2. Этиҥ хайа эмэ өттүн, чааһын эчэт, бааһырт, эмсэҕэлэт. ☉ Повредить, поранить, ушибить (напр., какую-л. часть своего тела). Илиитин өлөрбүт
□ Хайа хаара сууллан, өллөҕө диэн куттанным даҕаны… Хата туоххун да өлөрбөтүҥ дуо? Эрилик Эристиин
— Хайа, доҕор, хараххын бу туохха өлөрдүҥ? – Ити маска таарыйтардым. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Үлэлээн хамнас (харчы) ааҕыс, ыл. ☉ Заработать, подработать, получить деньги
Сопхуос буолбут кэннэ оннооҕор ортоку үлэһит икки-үс мөһөөхтөн итэҕэһи өлөрбөт. Далан
Хата, харчы өлөрөн эрдэҕэ! Мөһөөҕүнэн ылыа буоллаҕа, биһиги курдук уоннуу харчынан чыллырҕаппат. Н. Габышев
4. көсп. Бириэмэни, күнү-дьылы таах, тугу да гыммакка аһар. ☉ Праздно, бесполезно проводить время, убивать время. Бириэмэ өлөрө таарыйа булчут маҕаһыыныгар киирэн харах сымнатыахха
□ Сорохтор курдук бириэмэни таах өлөрбөккө, Сеняҥ аны норуотун интэриэһинэн олорор. Н. Лугинов
♦ Өлөрөн түһэр — мөккүөргэ хот, кыай. ☉ Сразить кого-л. (словом), выйти победителем в словесной перепалке
Ити тылынан эмээхсин өлөрөн түһэрдэ. ПП Дь

1. киир 7, 9, 12, 14, 16 диэнтэн дьаһ. туһ.
2. Кими, тугу эмэ атын сиргэ илт эбэтэр атын сиртэн аҕал. ☉ Ввозить, вводить, вносить, заносить, завозить когочто-л. [Бургунаспыт] этин куоракка киллэрэн атыылаан, чэй, табах ылыахпыт. А. Софронов
   «Дуорастаайабы киллэриҥ!» — диэн баран [Тобулаарап] антах «ньимис» гынан хаалла. Эрилик Эристиин
   Луохтуур муустаах солууру элэстэтэн киллэрэн оһоххо уурбута. Ф. Софронов
3. Ханна эмэ киирэри көҥүллээ, ыҥыр. ☉ Впускать, пускать; заводить кого-что-л. куда-л. [Чүөчээски] Таһырдьаттан Моойторугун ыҥыран киллэрэн, арыылаах килиэп бэристэ. Суорун Омоллоон
   Чугастааҕы ыалларга тиийэн халҕаннарын тардан көрдөхпүнэ, дьиэлэригэр киллэрбэт этилэр. Н. Заболоцкай
4. кэпс. Тугу эмэ барыһыр, харчыта өлөр. ☉ Получить доход, заработать деньги
   Чолооску Аллаҥҥа таһаҕас таһан, балаччаны киллэрбитэ, барыс ымсыытыгар эн аккар олус тиэйэн атаҕа суох оҥорон аҕалбыта. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Төрөөн-ууһаан, улаатыннаран, уйатыттан ууга батыһыннаран таһаар (кус оҕотун). ☉ Выводить из гнезда на воду (утят)
   Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
   Быйыл манна анды киллэрбит эбит дуу! Н. Якутскай
   ♦ Дьиэк киллэримэ (биэримэ) — эмэ тугу эмэ оҥорорго сылтах биэримэ; көрдөһүүнү. ☉ Не давать повода кому-л. делать что-л.; не внимать просьбам
   Бэһис кууруска уолаттар доҕотторуттан сыбаайба эрэҥкэдийэн көөртөрө да, киһилэрэ дьиэк киллэрбэтэҕэ. В. Яковлев
   Итиитэ (сылааста) киллэр көр итии. Хата, чэйдээн итии киллэрэн барыаххыт буолаарай! Н. Заболоцкай. Иһигэр киллэрбэт — сөбүлээбэт, ахсарбат. ☉ Не нравиться, не приходиться по душе
   Бу сымнаҕас оҕонньору улахан дьон тоҕо эрэ истэригэр киллэрбэттэр. Н. Босиков. Кэҥэриитигэр киллэрбэт, хоҥоруутугар хоҥнорбот — болҕомтотун уурбат, өйдөөбөт, суолта биэрбэт. ☉ Не обращает внимания, не понимает, не придает значения, ни во что не ставит
   Иччилэрэ буолуохсут Кинилэр иирээннэрин Кэҥэриитигэр киллэрбэккэ, Хоҥоруутугар хоҥнорбокко …… Төлкөлүү турда. И. Чаҕылҕан. Тылгар киллэр — итэҕэт, бэйэҥ диэки тарт. ☉ Убедить, склонить на свою сторону
   Аймахтарын уонна табаарыһын көрдөстөр син тылыгар киллэриэх этэ. С. Никифоров. Тыын киллэрдэ — өйүгэр киирдэ, өйдөнөн кэллэ. ☉ Очнулся, пришел в себя, задышал
   Киһи тыын киллэрэн, хараҕын аһан, ханна сытарын билэн үөһэ тыыммыта. «ХС»
   ср. алт. кирдир ‘ввести внутрь, позволить или заставить войти или въехать’

предлог 1. с вин. п. (через, по ту сторону, дальше чего-л.) таһыгар, нөҥүө, =нан; уехать за город куорат таһыгар бар; выкинуть за борт борт таһыгар ылан бырах; 2. с вин. п. (около, вокруг) тула, таһыгар, =ҕа; сесть за стол остуолга олор; 3. с вин. п. (указывает на начало действия) =ҕа; взяться за работу үлэҕэ турун; приняться за учение үөрэххэ ылыс; 4. с вин. п. (в течение, в продолжение) устатыгар, иһигэр, =ҕа; эту работу можно сделать за час бу үлэни чаас иһигэр оҥоруохха сөп; заработать за один месяц ый устатыгар үлэлээн бул; 5. с вин. п. (позднее, больше, сверх) ааһа, тахса; уже за полночь хайыы--үйэҕэ түүн үөһүн ааһа барда; ей далеко за сорок кини түөрт уонтан ыраах тахса саастаах; 6. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) иһин, туһугар; бороться за дело революции революция дьыалатын иһин охсус; пить за здоровье доруобуйа туһугар ис; 7. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) оннугар, солбуйан; она работает за мастера кини маастар оннугар үлэлиир; работать за двоих икки киһи оннугар үлэлээ; 8. с вин. п. (на расстоянии) ыраах, =ҕа; находиться за десять километров от города куораттан уон километр ыраах баар буол; за километр отсюда мантан биир километр ыраах; 9. с вин. п. (раньше, до) иннинэ; за час до отхода поезда поезд барыан биир чаас иннинэ; 10. с вин. п. (при указании предмета, которого касаются) =ттан; вести за руку илиититтэн сиэт; держаться за перила сыҥаһаттан тутус; дёрнуть дверь за ручку ааны тутааҕыттан тарт; 11. с вин. п. (в обмен, по какой-л. цене) =ҕа; за деньги харчыга; купить книгу за пять рублей кинигэни биэс солкуобайга атыылас; 12. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) туһугар, иннигэр, =ттан; беспокоиться за детей оҕолор тустарыгар кыһан; мне стыдно за него мин киниттэн саатабын, кини куһаҕан быһыытыттан саатабын; я рад за вас эн тускар үөрэбин; 13. с те. п. (позади, по ту сторону) кэннигэр, унуор, тас өттүгэр; за воротами олбуор аанын кэннигэр; за рекой өрүс унуор; жить за городом куорат тас өттүгэр олор; 14. с те. п. (возле, около, у) тула, аттыгар, =ҕа; сидеть за столом остуолга олор; стоять за станком станок аттыгар тур; 15. с те. п. (во время чего-л.) олорон, сылдьан; за работой үлэлии сылдьан; за обедом эбиэттии олорон; 16. с те. п. (позади, вслед, чередуясь) кэнниттэн, =ттан; идите за мной мин кэннибиттэн иһнп; читать книгу за книгой кинигэттэн кинигэни ааҕан ис; 17. с те. п. (с целью) =ҕа; =а; пойти за водой уута баһа бар; послать за врачом врачка ыыт; стоять в очереди за билетами в театр театрга билиэккэ уочараттаан тур; 18. с те., вин. (по причине, вследствие) иһин, =ттан, =ан; уважать за храбрость хорсунун иһин убаастаа; за недостатком времени бириэмэ тиийбэтиттэн; за ненадобностью наадата суоҕуттан; 19. с те. п. (в знач. предлога "с") =лаах; письмо за подписью директора директор илии баттааһыннаах сурук; дело за номером таким-то маннык нүөмэрдээх дьыала; 20. с те. п. (при обозначении лица или предмета, от которых зависит наступление какого-л. действия) =ттан; дело за немногим дьыала кыраттан; задержка за утверждением проекта тардыллыы бырайыак бигэргэтиллэ илигиттэн; 21. с те. п. (при обозначении лица, которое должно платить, сделать что-л.): за вами десять рублей эн уон солкуобайы төлүүрдээх-хин; за тобой ещё две книги эйиэхэ өссө икки кинигэ баар; запишите за мной миэхэ суруйан кэбис; 22. с те. п., разг. (при обозначении лица, которому присуще какое-л. свойство) =лаах; за ним водится эта дурная привычка кини итинник куһаҕан үгэстээх; 23. с вин. и те. п. (указывает на лицо или предмет, на которые направлено действие) -ы, =ны; ухаживать за больным ыарыһаҕы бүөбэйдээ; смотреть за детьми оҕолору көр; # выйти замуж за кого-либо ки миэхэ эрэ эргэ таҕыс, эргэ бар; быть замужем за кём=либо кимиэхэ эрэ эргэ тахсан олор; за исключением ураты; учесть все за и против табыллар--табыллыбат өттүлэрин барытын аах (учуоттаа).