1) йва; тальник || ивовый; тальниковый; 2) диал. засохшая йва, засохший тальник.

сов. что тоһуталаа; обломать засохшие сучья хаппыт мутуктары тоһуталаа.

аат. Сүөһү, кыыл, көтөр сааҕа курсуйбута, хаппыта. ☉ Засохший, залежалый навоз
Суолга сылгы тоҥ киитэ бытарыйа сытар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор, икки илиитинэн сапсыйбахтаат, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов
Кус киитэ бэркэ уоҕурдар. ББЕ З
тюрк. кый

даҕ., кэпс. Хаппыт-куурбут, хачаайы, ньыраайы көрүҥнээх. ☉ Засохший, высыхающий, чахлый, хилый (о растительности)
Харахпар хахыр тииттэр лабаалара адаарыс гына түстүлэр, тулабар тубар тыа туран кэбистэ... П. Тобуруокап
Харыйа мастар, Хаппыт хахыр курдук, Хара мутуктарынан Кэннилэригэр турар бэстэри Кэйиэлээн кирдиргэттилэр. С. Васильев

1. аат. Туран эрэ хаппыт мас. ☉ Сухостой
   Биэс-түөрт көтөх кэриҥэ маһы мастыырбын аҕай кытта куруҥаҕым бүтэн хаалла. Н. Неустроев
   Тыаттан Тиэхээн икки сыарҕанан Куруҥах тиэйэн киллэрдэ. Дьуон Дьаҥылы. Тэҥн. курҕаайы, куруҥаайы
2. даҕ. суолт. Куурбут-хаппыт, кураанах (үүнэн туран хаппыт маһы этэргэ). ☉ Сухой (о сухостое)
   Синньигэс куруҥах титириктэри илиитинэн турута тыытан, хас да сиргэ сылбахтыы кыстаабыт. Күннүк Уурастыырап
   Куула тыа куруҥах мастара хоолдьуктарынан кумахтаннылар. Эрилик Эристиин
   ср. др.-тюрк. хурҕах ‘сухой’, тюрк. курҕак ‘сухой, засохший’

даҕ. Кураантан эбэтэр уоттан кууран мутуктара, лабаалара тоһутталанан түспүт, хаппыт (мас). ☉ Засохший, горелый (о дереве, ветви и листья которого подсохли, подгорели от сильного зноя или пожара)
Суол аттыгар турар хохудал маска сыгынньах ойуун эмэгэтэ кыбытыллан турара, мас тыалтан хамсаатаҕын аайы араастык хаахыргыыр. Н. Якутскай
Суор ойуун обургу, маҥаас суор буолан кубулунан. Куура хаппыт хохудал тиит төбөтүгэр иһиллээн олорбут. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. хах ‘сухой, сушеный’

1. аат. Өрт уотугар умайбыт тыа. ☉ Выжженный лес
   Хаалбыта ынаҕы сайдаабыт Кучулаах, лааҥкылаах куруҥум. Күннүк Уурастыырап
   Уот сиэбит куруҥун ортотугар Соҕотоҕун суодуйан турар Хара муҥурааты көрөөччүгүн дуо? И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Хаппыт мастаах (ойуур). ☉ Засохший, высохший (лес)
   Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
   ◊ Куруҥ аһа көр моонньоҕон II. Куруҥҥа хас да сыл буолан баран куруҥ аһа [моонньоҕон] үүнэр. Куруҥ мас — хаппыт мас. ☉ Засохшее дерево
   Куруҥ мас курдук кумаланан сыталларын көрөн баран улахан уол урукку куолутунан ытаабытынан барбыта. ПЭК ОНЛЯ I. Куруҥ ото — кучу диэн курдук. Былыр куруҥ отун чэй ооннугар иһэллэрэ
   др.-тюрк. хурынч ‘сухость’, кирг. курум ‘сажа, копоть’, каракалп. курым ‘копоть’

даҕ.
1. Имитиллэ, сымныы илик, кытаанах, дороххой. ☉ Жёсткий, грубый; невыделанный (о коже)
Биир хоччорхой оҕус тириитэ сытар сыарҕатын харбыалаан булан, кини сытан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Үлэтин быыһыгар хоччорхой таба тириитин имитэн, араас таҥас тигиэх тустаах. А. Софронов
2. Убаҕас, сымнаҕас буолбатах, кытаанах, хаппытыҥы (аһы этэргэ). ☉ Сухой, сушёный, засохший (о пище)
Сэмэнньэй чаанньыгы, чааскылары, хоччорхой аһыүөлү дьаһайан маадьаҕалдьыйда. П. Аввакумов
Арыгытааҕар хоччорхой лэппиэскэ уон төгүл иҥэмтэлээх. ТХХ АС
3. көсп. Кытаанах, хаҕыс, тыйыс (майгы). ☉ Жёсткий, грубоватый, резкий (о характере человека)
Петр Хрисанфович кэргэнин Надежда Алексеевна хоччорхой майгытын билэрэ, онон кинини кытта кэпсэппэккэ эрэ сөбүлэһэр кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай
Мөҕөн-этэн эрэр курдук хатыы-түтүү саҥалаах Маайаны үгүстэр кытаанах, хоччорхой дьахтар курдук саныыллар. Софр. Данилов

1) камень * каменный; хайыр таас булыжник; таас хайа скала; таас дьиэ каменный дом; таас ытыс , хаппыт тарбах *погов. каменная ладонь, засохшие пальцы (о жадном человеке); 2) стекло || стеклянный; түннүк тааһа оконное стекло; таас иһит стеклянная посуда # таас чөркөйө зоол. чирок-трескунок.

1. даҕ.
2. Курдаттыы өтөн илийбит, ууну оборбут. ☉ Мокрый, сырой, пропитавшийся влагой
   Эмээхсинэ тугу да саҥарбакка, инчэҕэй сарыыны булан аҕалан …… хос-хос тутан баайда. Саха фольк. Инчэҕэй ис таҥаһын илгэн баран, дьигиһийэ-дьигиһийэ кумахха харса суох сүүрэкэлии сырытта. Л. Попов
   Өксүү биир күн куолутунан оҕотун суруйар остуолун инчэҕэй таҥаһынан кылбаччы сотон, субу билигин да киирдэр, үлэлээбитинэн барар курдук оҥоро турбута. Н. Заболоцкай
3. Сииктээх, илийбит, сиигирбит (туох эмэ таһа, ньуура эрэ). ☉ Влажный, покрытый влагой (о поверхности чего-л.)
   Инчэҕэй кыыһы тымныы салгын биирдэ эпсэри ылан кэбистэ, быһыта хаарыйталаата. Л. Попов
   Хойуу ыар таммах кэлэн инчэҕэй ытыстарынан тааска эттиирэ, сып-сырдык уот сырдыргыы, өрө саҕылла сытарын курдук буолта. Н. Заболоцкай
   Инчэҕэй сирэйин саба туттубутунан, уулусса устун бастаан хааман истэ, онтон нүксүччү туттан сүүрэн барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Үөл, өссө куура илик (үксүгэр мас туһунан). ☉ Сырой, свежий, еще не засохший (преим. о срубленном дереве)
   Киэһэ бороҥуй буолуута оҕуһа токуруйуор диэри инчэҕэй маһы тиэйэн баран дьүккүтэн киирэр. В. Яковлев
   Аҕыс киһи инчэҕэй иирэ баалкынан дэлби ныһыйан кээспиттэрин кэннэ сарсыныгар: «Көр, ардах кэлээри гынна, дьарҕам ыалдьар», - диэччи киһи ньохчойон олордоҕо. Н. Павлов
5. аат суолт. Ууну оборбут, сииги иҥэрбит туох эмэ. ☉ Что-л. мокрое, впитавшее влагу
   Уота тиит мутукчатын баратан инчэҕэйигэр тиийэн намтаан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Бадараан, инчэҕэй ааҥнаата, Бачыыҥка, саппыкы «дьаҥнаата». Күннүк Уурастыырап
   Иһити бигээн, харбыалаан, туох эрэ инчэҕэй соҕуһу туппута, имэрийэн көрбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэт (ас укпакка) көр айах I. Инчэҕэй сырыт! түөлбэ., харыс т. - этэҥҥэ, өлүөр сырыт. ☉ Будь здоров! «Илистибэккэ айаннаа, инчэҕэй сырыт!» - диэн алгыы хаалла. «ХС». Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан - нэһиилэ, бэрт сорунан; тыыннаах эрэ. ☉ Кое-как, еле-еле (напр., справляться с чем-л.; соотв. едва сводя концы с концами (жить))
   Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
   Биһиги үһүөн инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сэрии ыар сылларын этэҥҥэ туораабыппыт. П. Аввакумов
   Сэрии сылларыгар Маайыс балтын Огдуустуун инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, муҥҥа-таҥҥа мускуллан, олороохтообуттар этэ. Н. Кондаков
   Сэттэлээх Миитээни кинилэр, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитэн, көрөн-харайан киһи-хара гыммыттара. НЕ ТАО. Инчэҕэй эттээх фольк. - киһи, тыыннаах киһи. ☉ Человек, живой человек (букв. с мокрым телом)
   Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста. А. Софронов
   Инчэҕэй эттээх тулуйуо суох ынырык ыарыыта бүтүн бэйэтин бүтүннүүтүн үүйэ ылла. Софр. Данилов
   Уонна дириҥник долгуйан Улуу иэйиинэн иҥиэттэн Инчэҕэй эттээҕи долгутар Ааттал тыллары мин этиэм. С. Данилов
   Таака уон түөрт оҕо төрөөбүтүттэн тутан хаалбыт инчэҕэй эттээҕэ диэн Нуоралдьымата эрэ этэ. Р. Кулаковскай